Otwórz menu główne

Ślazowate, malwowate (Malvaceae Juss.) – rodzina roślin należąca do rzędu ślazowców (Malvales). Obejmuje 244 rodzaje z 4225 gatunkami[2]. Są to rośliny zielne, krzewy i drzewa szeroko rozprzestrzenione na Ziemi, we wszystkich niemal strefach klimatycznych. Większość gatunków występuje w strefie tropikalnej. W Polsce występują dziko lub jako rośliny uprawiane lub dziczejące gatunki z rodzajów: anoda (Anoda), ketmia (Hibiscus), malwa (Alcea), prawoślaz (Althaea), ślaz (Malva), ślazówka (Lavatera), ślęzawa (Malope), zaślaz (Abutilon)[3]. Rośliny z tej rodziny produkują cyklopropenowe kwasy tłuszczowe i chinony z terpenoidów[1]. U licznych przedstawicieli występują komórki śluzowe (wytwarzające śluzy)[4].

Ślazowate
Ilustracja
Ślaz zaniedbany
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad różowe
Rząd ślazowce
Rodzina ślazowate
Nazwa systematyczna
Malvaceae Juss.
Gen. Pl.: 271. 4 Aug 1789, nom. cons.

Ważne znaczenie ekonomiczne ma kakaowiec właściwy dostarczający nasion zwanych kakao, służących do wyrobu wielu produktów spożywczych, ale stosowanych też w farmacji i kosmetyce (zob. proszek kakaowy, masło kakaowe, czekolada). Nasiona koli, bogate w kofeinę, służą do aromatyzowania napojów. Jadalnych owoców dostarczają rośliny z rodzajów durian, baobab, ketmia, Quararibea, jako warzywa spożywane są młode pędy niektórych gatunków ketmii, juty i baobabów. Ważnymi roślinami włóknodajnymi są przedstawiciele rodzaju bawełna. Puchowiec pięciopręcikowy dostarcza włókna kapok. Włókna juta pozyskiwane są z roślin z rodzaju juta, ale też wielu innych gatunków tej rodziny (ketmia konopiowata, Clappertonia ficifolia, Decaschistia capitata, Malachra capitata i in.). Wiele roślin stosowanych jest w ziołolecznictwie i kosmetologii (np. ślaz, sferomalwa, Sida). Rodzaje drzewiaste takie jak lipa, topolipka, ogorzałka, Heritiera dostarczają cenionego surowca drzewnego. Bardzo liczne rośliny z tej rodziny uprawiane są jako ozdobne ze względu na efektowne kwiaty, ale też jako cienio- i miododajne drzewa[2].

MorfologiaEdytuj

Pokrój
Rośliny zielne, krzewy i drzewa, rzadko pnącza. Cechują się okryciem pędów kępiasto skupionymi lub gwiazdkowatymi włoskami, czasem zmieszanymi z włoskami pojedynczymi, gruczołkami i łuskami, rzadko też z kolcami[2].
Liście
Ulistnienie skrętoległe. Liście pojedyncze lub dłoniasto złożone, o blaszce całobrzegiej, ząbkowanej, piłkowanej, karbowanej i w różnym stopniu wcinanej. Przylistki obecne, choć czasem zredukowane lub szybko opadające. Ogonek liściowy na obu końcach zwykle nieco zgrubiały[2].
Kwiaty
Zwykle obupłciowe i promieniste (nieco asymetryczne u Helicteroideae). Zebrane w kwiatostany będące w różnym stopniu zmodyfikowaną wierzchotką, na ogół z podsadkami. Kwiatostany wyrastają w różnych pozycjach – szczytowo, w kątach liści, zdarza się także kaulifloria. Na szypule kwiatowej częsty jest kieliszek tworzony z trzech lub większej liczby zrośniętych listków. Kielich składa się z 5 działek zwykle wolnych, rzadziej zrośniętych w różnym stopniu, czasem też barwnych – pełniących funkcję powabni. na wewnętrznej stronie działek u części przedstawicieli (czasem na płatkach) wykształcają się miodniki. Korona tworzona jest przez pięć płatków, zwykle wolnych, ew. zrastających się u nasady, czasem także z nitkami pręcików. Pręciki i słupki umieszczone są na wypukłym dnie kwiatowym (wyżej niż nasada okwiatu), tworzącym androgynofor. Liczne pręciki (od 5 do ponad tysiąca) skupione są grupach, o nitkach nagich lub w różnym stopniu zrastających się, w tym też w formie cylindra otaczających zalążnię. Ta jest górna i powstaje zwykle z 5 owocolistków, czasem większej lub mniejszej ich liczby. Owocolistki mogą pozostać wolne lub zrastają się. Zwieńczone są pojedynczymi lub zrastającymi się szyjkami słupka, czasem na szczycie rozgałęzioną. Znamiona są połączone lub podzielone[2].
Owoce
Pękające lub niepękające torebki, czasem rozłupnie lub skrzydlaki. Torebki bywają wyścielone włoskami lub są mięsiste, z miąższem. Nasiona często owłosione, oskrzydlone lub okryte osnówką[2].

SystematykaEdytuj

Pozycja systematyczna rodziny według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)
ślazowce

Neuradaceae




Thymelaeaceaewawrzynkowate




Sphaerosepalaceae




Bixaceaearnotowate




Cistaceaeczystkowate




Sarcolaenaceae



Dipterocarpaceaedwuskrzydłowate







Cytinaceaemorzyczystkowate



Muntingiaceaerozcięgowate




Malvaceaeślazowate





Podział rodziny według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)

Do rodziny należą 243 rodzaje zawierające ponad 4225 gatunków. W dawniejszych systemach klasyfikacyjnych wiele z tych grup wyróżnianych było w randze odrębnych rodzin, jednak w świetle współczesnej wiedzy tradycyjnie wyróżniane taksony miały charakter parafiletyczny lub polifiletyczny. W obrębie rodziny wyróżnia się obecnie 9 grup roślin w randze podrodzin[1].

ślazowate


Grewioideae



Byttnerioideae dawniej w zatwarowatych (Sterculiaceae)





Brownlowioideae dawniej w lipowatych (Tiliaceae) lub Brownlowiaceae



Dombeyoideae dawniej w zatwarowatych Sterculiaceae



Helicteroideae dawniej w zatwarowatych Sterculiaceae



Sterculioideae dawniej w zatwarowatych Sterculiaceae



lipowe (Tilioideae) dawniej jako Tiliaceae




ślazowe (Malvoideae) dawniej Malvaceae



wełniakowe (Bombacoideae) dawniej wełniakowate (Bombacaceae)





Wykaz rodzajów[5]

Podrodzina Grewioideae Hochreutiner

 
Grewia laevigata
 
Entelea arborescens
 
Sparrmannia africana
Należy tu ok. 25 rodzajów z 770 gatunkami występującymi w strefie międzyzwrotnikowej[1].

Podrodzina Byttnerioideae Hochreutiner

 
Commersonia hermanniifolia
 
Melochia umbellata
 
Hermannia stricta
Należy tu ok. 26 rodzajów z 650 gatunkami występującymi w strefie międzyzwrotnikowej, a szczególnie w Ameryce Południowej[1].
  • Plemię Theobromateae

Podrodzina Brownlowioideae Burret

 
Hermannia stricta
Należy tu 8–9 rodzajów z 68 gatunkami. Takson opisywany także w randze odrębnej rodziny Berryaceae Doweld lub Brownlowiaceae Cheek[1].

Podrodzina Dombeyoideae Beilschmied

 
Dombeya wallichii
 
Pterospermum acerifolium
Należy tu 20–21 rodzajów z 381 gatunkami. Takson wyróżniany czasem jako odrębna rodzina Dombeyaceae Desfontaines. Rośliny występują głównie w Afryce i południowej Azji, szczególnie licznie na Madagaskarze i Maskarenach[1].

Podrodzina Helicteroideae Meisner

Należy tu 12 rodzajów z 95 gatunkami. Takson opisywany był jako odrębna rodzina Durionaceae Cheek, Helicteraceae J. Agardh i Triplochitonaceae Schumann. Zaliczane tu rośliny występują w tropikach, zwłaszcza w Azji południowo-wschodniej[1].
 
Owoce Sterculia guttata

Podrodzina Sterculioideae Burnett

Należy tu 12 rodzajów z 430 gatunkami. Takson opisywany był jako odrębna rodzina Sterculiaceae Salisbury. Zaliczane tu rośliny występują w strefie międzyzwrotnikowej[1].

Podrodzina Tilioideae Arnott – lipowe

Należą tu 3 rodzaje z 50 gatunkami. Takson opisywany był jako odrębna rodzina Tiliaceae Jussieu[1].

Podrodzina Malvoideae Burnett – ślazowe

Podrodzina obejmująca 78 rodzajów z 1670 gatunkami. Opisywana w niektórych systemach jako rodzina ślazowatych Malvaceae sensu stricto (np. w systemie Reveala).
  • Plemię Gossypieae
 
Owoce bawełny Gossypium arboreum
  • Plemię Hibisceae
 
Abelmoschus manihot
 
Hibiscus liliiflorus
  • Plemię Malveae
 
Abutilon indicum
 
Alcea rosea
 
Malva subovata

Podrodzina Bombacoideae Burnett – wełniakowe

Podrodzina obejmująca 90 gatunków grupowanych w 16 do 28 rodzajów (w zależności od ujęcia systematycznego). Opisywana w niektórych systemach jako rodzina wełniakowatych Bombacaceae Kunth.
 
Adansonia grandidieri
 
Przekrój przez kwiat baobabu afrykańskiego
Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Malvanae Takht., rząd ślazowce (Malvales Dumort.), podrząd Malvineae Rchb., rodzina ślazowate (Malvaceae Juss.)[6].

Rodzina ślazowatych według Reveala jest wąsko wydzielona i odpowiada podrodzinie Malvoideae według ujęcia Angiosperm Phylogeny Website.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i j Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2016-11-02].
  2. a b c d e f Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 388-393. ISBN 978-1-842466346.
  3. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular Plants of Poland - A Checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 1995. ISBN 83-85444-38-6.
  4. Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 133. ISBN 83-7079-779-2.
  5. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service: Family: Malvaceae Juss. (ang.). Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-02-19].
  6. Crescent Bloom: Malvaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2010-02-19].