Śpiew trwogi

Śpiew trwogi (cz. Zpěv úzkosti) – wiersz czeskiego poety Františka Halasa[1], zaliczający się do jego najlepszych utworów i zarazem najbardziej znanych liryków czeskich XX wieku.

Śpiew trwogi
Zpěv úzkosti
Autor

František Halas

Tematyka

wojenna

Typ utworu

wiersz

Data powstania

1938

Wydanie oryginalne
Miejsce wydania

Czechosłowacja

Język

czeski

Data wydania

1938

Pierwsze wydanie polskie
Przekład

Adam Włodek, Kazimierz Andrzej Jaworski

Charakterystyka ogólnaEdytuj

Śpiew trwogi pochodzi z tomiku Kadłub nadziei (Torzo naděje). Tego wiersza nie można w pełni zrozumieć bez kilku podstawowych informacji na temat okoliczności jego powstania. Liryk został napisany w roku 1938 jako bezpośrednia reakcja na postanowienia konferencji w Monachium (mającej miejsce w dniach 29–30 września 1938)[2]. W czasie tego szczytu na najwyższym szczeblu mocarstwa zachodnie, Francja i Wielka Brytania, za aprobatą faszystowskich Włoch zgodziły się na aneksję przez nazistowskie Niemcy ziem należących do Czechosłowacji[3]. Krótkowzroczna polityka ustępstw wobec Hitlera spowodowała rozpad pierwszej Republiki Czechosłowackiej i pośrednio doprowadziła do wybuchu II wojny światowej. Czesi poczuli się zdradzeni przez dotychczasowych sojuszników. Układ w Monachium często, również w literaturze polskojęzycznej określa się mianem "zdrady" i "hańby"[4].

FormaEdytuj

Utwór jest napisany wierszem zasadniczo nieregularnym, doraźnie sylabotonizowanym. Ważną rolę odgrywa w nim czterowersowy refren. W końcowej części wiersza Halas stosuje paralelizm składniowy: Pole... Lesy... Řeky... Hory... křičí... hučí... šumí... bouří... (Pola... Lasy... Rzeki... Góry... krzyczą... huczą... szumią... dudnią). Poeta wykorzystuje też aliterację: zvoni... zrady... zvon (dzwoni zdrady dzwon) o wyraźnie onomatopeicznym charakterze. O formie wersyfikacyjnej liryku pisze, cytując Miroslava Červenkę, Dagmar Ševčíková[5].

TreśćEdytuj

Śpiew trwogi jest jednym z najbardziej gorzkich w swej wymowie liryków czeskich XX wieku. Utwór rozpoczyna się apostrofą do własnego wiersza. Potem poeta przechodzi do bezpośredniego werbalnego ataku na "Słodką Francję" i "Dumny Albion". Mówi, że to francuskie i angielskie ręce rozbujały dzwon, który swym biciem obwieszcza wszem wobec ich haniebną zdradę. Stwierdza, że za taką Europę wstydzi się każdy żołnierz czekający w okopie na rozpoczęcie walk. Warto dodać, że sam poeta był wtedy w pozostającym w gotowości bojowej oddziale. Podmiot liryczny w odgłosach przyrody, dobiegających z pól, lasów, rzek i gór słyszy powtarzające się słowa "zdrada" i hańba". Poeta robi zresztą w tym miejscu aluzję do czeskiego hymnu, w którym mowa o szmerze wody w strumieniach i szumie borów na skałach. Halas nie był odosobniony w swoim sprzeciwie wobec układu monachijskiego. Podobne w tonie wiersze pisał przyjaciel Halasa, Vladimír Holan[6]. Kwestii tragicznego pozostawienia Czechosłowacji na pastwę Hitlera Holan poświęcił cykle Odpověď Francii (Odpowiedź Francji) i Září 1938 (Wrzesień 1938) jak też Zpěv tříkrálový (Śpiew trzech króli), zmieniając stylistykę swoich utworów[1]. Charakterystykę pomonachijskiej twórczości Holana przedstawił Martin Sedlák[7].

PrzekładEdytuj

Wiersz Halasa przekładali na język polski między innymi Adam Włodek[8] i Kazimierz Andrzej Jaworski.

PrzypisyEdytuj

  1. a b František Halas. W: Slovnik české literatury po roce 1945 [on-line]. ÚČL AV ČR, inSophy, Studio Vémola. [dostęp 2016-08-04]. [biogram poety w j. czeskim]
  2. Monachijska konferencja 1938 (pol.). Onet.pl. [dostęp 2016-08-24].
  3. W wyniku aneksji terytoriów czechosłowackich hitlerowskie Niemcy przejęły czeskie zakłady zbrojeniowe, co wydatnie wzmocniło bojowy potencjał Wehrmachtu na rok przed inwazją na Polskę i inne kraje europejskie. Jednocześnie Trzecia Rzesza z trzech stron otoczyła II Rzeczpospolitą, co przesądziło o przebiegu kampanii wrześniowej.
  4. Karol Kasza: "Hańba monachijska 1938 (pol.). Historia.org.pl. [dostęp 2016-08-24].
  5. Dagmar Ševčíková, Když zvonil zrady zvon. Odraz Mnichovské dohody v české poezii, Masarykova Univerzita, Brno 2010, s. 38
  6. Jaroslav Med: Vladimír Holan a Mnichov 1938. W: Vladimír Holan a jeho souputníci. Sborník příspěvků z III. kongresu světové literárněvědné bohemistiky, sv. 2 [on-line]. Ústav pro českou literaturu AV ČR, 2006. [dostęp 2016-08-04].
  7. Martin Sedlák, Tvorba Vladimíra Holana ve 40. letech 20. století, Brno 2008.
  8. Antologia poezji czeskiej i słowackiej XX wieku. Wyboru dokonał i wstępem opatrzył Adam Włodek. Katowice: Śląsk, 1971, seria: Biblioteka Pisarzy Czeskich i Słowackich.

BibliografiaEdytuj

  • František Halas, Torzo naděje, Československý spisovatel, Praha 1980.
  • František Halas, Imagena. Wybór, wstęp i redakcja Józef Waczków, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1982.
  • Franciszek Halas, Poezje wybrane. Wyboru dokonał i opracował Marian Grześczak, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1973.
  • Józef Waczków, Halas František, [w:] Literatury zachodniosłowiańskie czasu przełomów 1890-1990. 2. Literatura czeska, Katowice 1999.
  • Józef Magnuszewski, Historia literatury czeskiej. Zarys, Ossolineum, Wrocław 1973.