Otwórz menu główne

Świadkowie Jehowy w województwie śląskim

Świadkowie Jehowy w województwie śląskim – wspólnota religijna Świadków Jehowy w województwie śląskim. Liczba głosicieli na terenie województwa wynosi ok. 41 084 (stan w 2011)[1]. W listopadzie 2019 roku na terenie województwa znajdowały się miejsca zgromadzeń 201 zborów (w tym 3 zbory polskiego języka migowego, 1 angielskojęzyczny, 1 rosyjskojęzyczny, 1 ukraińskojęzyczny oraz grupa angielskojęzyczna, grupa j. migowego, cztery grupy ukraińskojęzyczne i sześć rosyjskojęzycznych)[2][a].

HistoriaEdytuj

PoczątkiEdytuj

Historia Świadków Jehowy w województwie śląskim sięga początku XX wieku, kiedy działalność rozpoczęli tu niemieccy wyznawcy, a we wschodniej i północnej części obecnego województwa także polscy.

Jedną z pierwszych rodzin, które zainteresowały się Biblią byli Otrębscy z dzisiejszej Dąbrowy Górniczej – wkrótce powstał zbór w Ząbkowicach Będzińskich, (także w okolicy Zawiercia, w Porębie). Grupy te od początku spotykały się ze sprzeciwem lokalnych władz[3].

W roku 1924 na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej w Siemianowicach obecnych było – 35, w Borach (obecnie dzielnica Jaworzna) – 34, a w Kozach 24 osoby[4]. Konwencja z udziałem około 350 osób odbyła się w dniach 1–3 listopada 1924 roku w Domu Górnika w Jaworznie–Borach.

W roku 1925 zanotowano liczbę 30 wyznawców w Siemianowicach Śląskich. W 1927 roku w Rudzie Śląskiej było 21 wyznawców, a w zborze w Gliwicach – 55[5]. W kwietniu 1926 roku rozpoczęto regularną działalność kaznodziejską w okolicach Częstochowy, gdzie wkrótce powstał duży zbór oraz w okolicach Siewierza[6].

W roku 1928 dwóch wyznawców rozpoczęło działalność na terenie obecnego powiatu cieszyńskiego, w okolicach Wisły. W 1929 roku przybył do Wisły inny wyznawca Jan Gomola, który za pomocą gramofonu odtwarzał wykłady biblijne. Pierwszym wyznawcą z okolic Wisły został Andrzej Raszka, następnie Jerzy i Andrzej Pilchowie, z którymi wiedzą biblijną dzielił się przybyły z Francji Andrzej Tyrna.

Na początku lat 30. XX wieku zbory działały również w Blachowni, w Blanowicach (obecnie dzielnica Zawiercia), Chorzowie, Częstochowie, Porębie, Sosnowcu, Myszkowie, Dąbrowie Górniczej, Niemcach (obecnie dzielnica Sosnowca), Zawierciu, Ząbkowicach i Strzemieszycach (obecnie dzielnice Dąbrowy Górniczej) i Zebrzydowicach. W roku 1930 w Zabrzu wyświetlana była Fotodrama stworzenia, a zebrania odbywały się również w Sośnicy[7]. W roku 1932 roku powstała Sala królestwa w Dąbrowie Górniczej (Ząbkowicach Będzińskich) przy ul. Klubowej. Od 15 do 16 maja 1932 roku przy ul. Jasnej w Sosnowcu odbyła się konwencja, na której został ochrzczony pierwszy wyznawca z centrum Dąbrowy Górniczej. W dniach 18 i 19 czerwca 1932 roku konwencja odbyła się także w Bytomiu[8]. 14 stycznia 1934 roku w Bielsku odbył się chrzest.

W latach 30. XX wieku pojawili się pierwsi wyznawcy w innych miejscowościach, m.in. w Ustroniu, Bielsku Białej, Katowicach, Częstochowie, Harbutowicach i Cieszynie. W roku 1935 władze francuskie zarządziły deportację górników polskiego pochodzenia, wskutek czego kilkunastu współwyznawców z Francji, a potem również z Belgii powróciło do wschodniej części obecnego województwa. 4 lutego 1934 roku odbyła się kolejna konwencja w Sosnowcu[8].

W II. połowie lat 30. XX wieku grupy wyznawców zostały utworzone m.in. w Łazach, Błędowie, Ujejscu, Przeczycach, Turzej, Siewierzu, Sławniowie, Piaskach i Wygiełzowie[8].

W 1935 roku na terenie dzisiejszego województwa śląskiego działalność kaznodziejską prowadzili pionierzy[9]. W roku 1936 zebrania zboru w Częstochowie odbywały się w lokalu przy ul. Narutowicza 67/69. Pod tym adresem mieściła się też filia administracji czasopisma „Złoty Wiek[10].

W roku 1937 w Rudzie Śląskiej było 30 wyznawców[11], działała również grupa w Radlinie. W 1939 roku w Wiśle było już 140 głosicieli (około 12% ogółu Świadków Jehowy w ówczesnej Polsce).

Prześladowania w okresie II wojny światowejEdytuj

 
W czasie II wojnie światowej wielu wyznawców zostało osadzonych w obozach koncentracyjnych i nosiło znak – fioletowy trójkąt
 
Hitlerowskie oświadczenie o wyrzeczeniu się wiary, którego podpisania odmawiali Świadkowie Jehowy

W czasie II wojny światowej wielu wyznawców zostało osadzonych w obozach koncentracyjnych; wśród pierwszych osadzonych w Auschwitz-Birkenau w roku 1940 byli m.in.: Jan Otrębski z Ząbkowic[12], Józef i Stefan Guzikowie z Błędowa, Aniela Kaczmarczyk z Łośnia. Z Grabowej: Jan Bachowski, Władysław i Grzegorz Guzikowie, Aleksander i Władysław Przyłuccy; z Niegowonic: Stanisław Kubasik, Mieczysław Mstowski i Stanisław Nowak. Paul Bieloch, Feliks Oremek, Ludwik Kutschera, Konrad Wróbel, Alfons Urban z Rudy Śląskiej, Henryk Sobik z Rybnika, Konrad Grabowy z Bytomia; Erich Gorecki, Karol Ceglarek, Leopold Ryś z Piekar Śląskich; Otylia Weber z Błeszna (współcześnie dzielnica Częstochowy). W pierwszych transportach do tego obozu przewieziono Świadków Jehowy aresztowanych na terenie rejencji katowickiej oraz z więzienia w Sosnowcu[13]. Wiosną 1942 roku naziści aresztowali 17 Świadków Jehowy z Wisły i Ustronia. Najczęściej powodem ich aresztowania była odmowa pracy w organizacji Todt bądź służby w Wehrmachcie[14]. Na szczególną uwagę zasługują deportowani do Auschwitz-Birkenau członkowie rodzin Pilchów (21 osób), Poloków, Szalbotów i Wantoloków. W ciągu trzech miesięcy pobytu w obozie 15 z nich zmarło[15][16].

Heinrich Himmler osobiście nakłaniał wyznawców w 1941 roku do podpisania oświadczenia o wyrzeczeniu się wiary, jednak nikt tego nie uczynił[13][17][18][19]. M. Kaleciński, który został aresztowany wraz z kilkoma innymi współwyznawcami na początku wojny w Bukownie za odmowę pracy na rzecz Trzeciej Rzeszy, wspomina: „Niemcy zamierzali wcielić nas do straży ogniowej, która wówczas była służbą paramilitarną. Kazali podpisać oświadczenie, że nie jesteśmy Żydami i że będziemy sumiennie wykonywali wszelkie zadania na rzecz hitlerowskiego państwa. Nie mogliśmy na to przystać, zgodnie bowiem z regułami naszej wiary, nie możemy być żołnierzami ani pracować na rzecz wojska.

Za karę Kaleciński wraz z Cebą trafili do obozu przejściowego w Mysłowicach. Tam próbowano wcielić ich do grupy zajmującej się łapaniem zbiegłych więźniów. Odmówili, choć sam landrat straszył ich, że „pójdą do nieba przez komin”. Czekał ich wieloletni koszmarny szlak: Jaworzno II, Birkenau, w końcu obóz śmierci w Mauthausen-Gusen. Tam próbowano zatrudnić ich w fabryce uzbrojenia. Odmówili. „Gestapowcy bili nas dwójkami, jakby zabawiali się w jakąś potworną grę. W ruch szły pięści, pałki i obcasy. To cud, że niektórzy z nas przeżyli” – wspomina Cebo[20]. Natomiast J. Otrębski z Ząbkowic Będzińskich został aresztowany i przewieziony do więzienia w Sosnowcu, gdzie w ciemnicy był przez 4 dni brutalnie ale bezskutecznie nakłaniany do podpisania zobowiązania o wyrzeczeniu się swej wiary. Potem został przewieziony do więzienia w Mysłowicach, a później do Auschwitz-Birkenau, gdzie odmówił grania w orkiestrze obozowej[13]. Aresztowano również współwyznawców z Ustronia, Cieszyna i okolic (m.in. rodzinę Cienciałów). Więźniowie pracowali na terenie Oświęcimia i jego okolic, a także w Jaworznie przy budowie elektrowni Wilhelm, gdzie kilku więźniów zostało Świadkami Jehowy[21]. W 1943 roku niektórzy przebywający w obozie Świadkowie Jehowy zostali przetransportowani do innych obozów koncentracyjnych. W 1944 roku inni zostali ewakuowani do Blachowni Śląskiej.

Późną jesienią roku 1940 w miejscowości Wojkowice-Komorne zmarł człowiek zainteresowany tym wyznaniem, który życzył sobie, żeby go pochowali Świadkowie Jehowy. Pewien wyznawca przygotował się do wypowiedzenia kilku słów pociechy w domu żałoby. Gdy na cmentarzu zebrało się wiele osób, wygłosił ponad godzinne przemówienia na temat biblijnej nadziei dla umarłych. Od tego czasu Świadkowie Jehowy w różnych częściach kraju starali się urządzać pogrzeby w niedziele, żeby jak najwięcej osób mogło usłyszeć takie przemówienia[22].

W ciągu następnych sześciu miesięcy liczba głosicieli w Wiśle wzrosła dwukrotnie. Wkrótce doszło do kolejnych aresztowań. Ogółem represjom podano 83 Świadków Jehowy z Wisły, zainteresowanych i ich dzieci. 53 wysłano do obozów koncentracyjnych lub do przymusowej pracy w kopalniach czy też kamieniołomach na terenie Polski, Niemiec i Czech. Do obozów koncentracyjnych i do pracy przymusowej zesłano łącznie 53 dorosłych wyznawców z Wisły. Z tej liczby aż 38 straciło życie. Wśród represjonowanych byli też wyznawcy z Goleszowa, Lesznej Górnej, Harbutowic i Ustronia. Inni wyznawcy byli początkowo przetrzymywani w więzieniach, a potem wysyłani do obozów koncentracyjnych. W Sosnowcu przetrzymywano co najmniej 19 Świadków Jehowy, kilkudziesięciu w Cieszynie, kilkunastu w Będzinie, Bytomiu, Gliwicach, Grabowej, Istebnej, Katowicach, Kiczycach, Mysłowicach, Niegowonicach i Zawierciu. Niektóre dzieci Świadków Jehowy (m.in. z Wisły i Strzemieszyc Małych) wywieziono do obozów przejściowych na terenie Czech. Inne umieszczono w obozie poprawczym w Grodkowie, oraz w klasztorze katolickim w Czarnowąsach pod Opolem. Jeszcze inne odebrano rodzicom i umieszczono w obozie dla nieletnich w obozie dla nieletnich w Łodzi[13][23][24]>. W roku 1945 wszystkie wyczerpane powróciły do domu. W Sławniowie pięcioosobowa rodzina została rozstrzelana z powodu przynależności do Świadków Jehowy[8].

W czasie II wojny w ścisłej konspiracji odbywały się zebrania, na których czasami odbywały się chrzty nowych wyznawców; n.p. 10 grudnia 1940 roku w Bytomiu-Bobrku[11] .

Okres powojenny, prześladowaniaEdytuj

Po zakończeniu II wojny światowej w samej Wiśle działały już 3 zbory. W styczniu 1946 roku w powiecie zawierciańskim było 23 Świadków Jehowy, na terenie powiatu gliwickiego – 100, a także na terenie powiatu lublinieckiego. W Katowicach ok. 50 głosicieli korzystało z Sali Królestwa przy ul. Paderewskiego 6[3], podobnie w Będzinie przy ul. Kołłątaja 37[25] i w Gliwicach[26]. We wrześniu 1946 roku na konwencji w Katowicach, obecnych było 5300 osób z całego kraju. Pierwsi wyznawcy na terenie obecnego powiatu myszkowskiego i lublinieckiego pojawili się w grudniu 1946 roku[3]. W roku 1946 odbyły się konwencje także w Częstochowie i Zawierciu. W październiku 1946 cztery pionierki podjęły działalność kaznodziejską w Bielsku, w którym Świadkami Jehowy była tylko jedna rodzina. Wkrótce wszyscy zostali aresztowani i pobici przez funkcjonariuszy UB. Zebrania organizowano w wynajmowanej sali na rynku. Współwyznawcy z Drogomyśla wygłaszali w niej wykłady biblijne. Po dziesięciu miesiącach od przyjazdu pionierek w Bielsku powstał zbór, a one zostały skierowane do Mikołowa, później do Katowic, Hajduk, Dziedzic i Komorowic[27]. Zebrania organizowano również w Domu Kultury w Zabrzu[28].

W grudniu 1947 roku na terenie województwa śląsko-dąbrowskiego działało 48 zborów[29][30]. W 1949 roku zbór w Będzinie miał swoją Salę Królestwa przy ul. Kołłątaja 37, w Drogomyślu działało 30 głosicieli[25], 25 w Ornontowicach, podobnie w Makoszowach[3], Mysłowicach, Tychach, Rybniku, Knurowie, Dąbrowie Górniczej, Pszczynie, Raciborzu[11] i Zagórzu k. Myszkowa[25].

 
Publikacje Świadków Jehowy („Nasza Służba Królestwa” z lat 50. XX w.), drukowano potajemnie w okresie zakazu działalności również na terenie województwa śląskiego

Pewną liczbę wyznawców wtrącono do więzienia w Zawierciu za niepodpisanie w roku 1950 politycznego sztokholmskiego apelu pokoju. „Najpierw znalazł się tam Władysław Drabek z Poręby. Zamknięto go w ciemnej piwnicy wypełnionej wodą po kolana. W kącie leżał stos drewna, na którym można było trochę posiedzieć z podkurczonymi nogami. Po dwóch dniach cela zapełniła się innymi braćmi, którzy również nie podpisali apelu. Od czasu do czasu strażnicy podawali kubły, żeby aresztowani mogli załatwić swoje potrzeby. Kto nie zdążył na czas, drugi raz już kubła nie dostał. Nic więc dziwnego, że po kilku dniach woda obrzydliwie cuchnęła” – Rocznik Świadków Jehowy 1994, s. 225.

Aresztowania dotknęły też Świadków Jehowy w innych miastach (m.in. w Będzinie[31]).

W latach 50. i 60. XX wieku powstały następne grupy wyznawców w okolicach Zawiercia, Pilicy, Łaz. Na przykład w okolicach Złożeńca, w działalności kaznodziejskiej i w prowadzeniu zebrań religijnych pomagali współwyznawcy z Bydlina. W następnych latach – w czasie zakazu działalności – zbory rosły liczebnie, powstawały wciąż nowe zbory, głównie w rozrastających się dużych miastach przemysłowych: Katowicach, Chorzowie, Gliwicach, Zabrzu, Bytomiu, Jastrzębiu-Zdroju, Rybniku, Częstochowie, Jaworznie, Mysłowicach, Sosnowcu, Dąbrowie Górniczej, Będzinie, Rudzie Śląskiej, Żorach, Tychach, Mikołowie, Tarnowskich Górach i innych.

W połowie lat 60. XX wieku najpierw na Śląsku Cieszyńskim rozpoczęto – jako pierwsze w Polsce – organizowanie tzw. konwencji leśnych[32]. Świadkowie Jehowy za działalność religijną oraz za odmowę służby wojskowej byli skazywani na kary więzienia[33]. Drukowanie ich publikacji było prowadzone konspiracyjnie w ukrytych ośrodkach drukarskich na terenie województwa.

Pod koniec lat 70. XX wieku niektórym Świadkom udało się wyjechać na kongresy poza granice Polski – najpierw do Lille we Francji, potem do Kopenhagi w Danii („Zwycięska wiara” (1978)), w roku 1980 („Miłość Boża”) i w 1981 roku („Lojalność wobec Królestwa”) do Wiednia, a w latach 90. XX wieku i w pierwszym dwudziestoleciu XXI wieku, oficjalne delegacje z tutejszych zborów uczestniczyły w kongresach międzynarodowych w Niemczech, Austrii, w Ekwadorze, Francji, Rosji, Czechach, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, na Węgrzech i na Ukrainie. Od roku 1982 rozpoczęto ponownie wynajmować hale sportowe, a w następnych latach również stadiony na zgromadzenia (m.in. stadiony w Chorzowie, Katowicach, Jastrzębiu-Zdroju, Zabrzu, Sosnowcu, Częstochowie i Tychach i hale sportowe m.in. w Zawierciu, Zabrzu, Tychach, Częstochowie, Katowicach, Jaworznie, Jastrzębiu-Zdroju, Bielsku-Białej).

Rozwój działalnościEdytuj

Szczególnie od 70. XX wieku głosiciele w lecie prowadzą grupową wyjazdową działalność kaznodziejską na terenach, gdzie jest mniej wyznawców (wcześniejsze nazwy: obozy pionierskie, ośrodki pionierskie, grupy pionierskie).

 
Kongres międzynarodowy „Lud zachowujący prawość” w Chorzowie, 1985

Od roku 1982 kongresy rozpoczęto organizować w wynajętych halach i na stadionach (m.in w Katowicach i Sosnowcu)[34]. W roku 1983 w katowickim Spodku odbył się kongres „Jedność dzięki Królestwu[35], w którym wziął udział członek Ciała Kierowniczego Theodore Jaracz[36]. W 1985 roku na Stadionie Śląskim w Chorzowie odbył się pierwszy w Polsce kongres międzynarodowy – „Lud zachowujący prawość”. Przybyli delegaci z 16 krajów. Liczba obecnych wyniosła 31 555 osób, ochrzczono 1001 osób. Przed kongresem 10,5 tys. ochotników naprawiło ławki o łącznej długości około 35 km, wyremontowali też inne obiekty stadionu[37][38]. W latach 1986–1988 kongresy odbywały się m.in. na Stadionie Ludowym w Sosnowcu[34]. W 1988 roku na tym stadionie odbył się kongres „Sprawiedliwość Boża”, w którym uczestniczyło ponad 18 000 osób, w tym delegacje m.in. z NRD, RFN, Węgier, Wielkiej Brytanii i ZSRR[39].

W Klinice Kardiochirurgii w Zabrzu tamtejszy zespół operuje Świadków Jehowy bez krwi od 1986 roku[40] i wykonał już przeszło 140 takich zabiegów[41][42]. Podobnych zabiegów dokonuje zespół w Klinice Kardiochirurgii w Katowicach[43][44][45].

 
Kongres międzynarodowy „Prawdziwa pobożność” w Chorzowie, 1989

Po raz drugi kongres międzynarodowy – pod hasłem „Prawdziwa pobożność” – odbył się na chorzowskim stadionie w sierpniu 1989 roku. Uczestniczyło w nim 65 710 osób, a ochrzczono 2663 osoby. Część programu tłumaczono jednocześnie na 15 języków. 36 tys. delegatów, którzy przybyli z ponad 37 krajów zakwaterowano głównie u polskich współwyznawców. Do transportu wynajęto autobusy i specjalne składy pociągów[46][47][38].

Od lat 90. XX wieku powstały Sale Królestwa (np. w 1994 w Raciborzu[11], w roku 2013 w Drogomyślu[48], w roku 2016 m.in. w Czechowicach-Dziedzicach[49], Tychach i Zabrzu[50], a w 2017 roku w Przeczycach i Rudzie Śląskiej[51]) i kolejne zbory.

W latach 90. XX wieku zgromadzenia obwodowe i jednodniowe zgromadzenia specjalne odbywały się w halach sportowych[52]. Natomiast kongresy okręgowe odbywały się na Stadionie Śląskim („Czysta mowa” (1990), „Lud miłujący wolność” (1991), „Nosiciele światła” (1992)). W sierpniu 1993 roku kongres „Pouczani przez Boga” odbył się na tym samym stadionie, a w lipcu 1994 roku w kongresie „Bojaźń Boża” wzięło udział ponad 30 000 osób, a 712 zostało ochrzczonych. Udział w pracach porządkowych na Stadionie Śląskim przed kongresem wzięło ponad 5 tysięcy wolontariuszy[53][54][55]. Kongres „Rozradowani chwalcy Boga” z powodu remontu Stadionu Śląskiego[56] odbył się w lipcu 1995 roku na stadionach: Górnika Zabrze[57], Włókniarza Częstochowa, Miejskim w Jastrzębiu-Zdroju oraz GKS Katowice[58][59][60]. Kolejne kongresy na tych stadionach odbyły się latem 1996 roku („Posłańcy pokoju Bożego”), 1997 roku („Wiara w słowo Boże”) oraz 1998 roku („Boża droga życia”).

Od 1999 roku tutejsi wyznawcy korzystają z Centrum Kongresowego w Sosnowcu. W czerwcu 2001 roku odbyła się kolejna, 15. wizyta nadzorcy strefy. 23 czerwca w Centrum Kongresowym Świadków Jehowy w Sosnowcu przemówienie wygłosił Max H. Larson. W sierpniu 2006 roku z udziałem ponad 55 tys. obecnych [61][62] odbył się trzeci kongres międzynarodowy w Chorzowie pod hasłem „Wyzwolenie jest blisko!”. Program w całości przekazywano w językach: polskim, rosyjskim, ukraińskim i polskim języku migowym. Przybyło 15 tys. delegatów z ponad 15 krajów[63][64][65][66][67][68][69]. Udział w pracach porządkowych na Stadionie Śląskim przed kongresem wzięło ponad 10 tysięcy wolontariuszy[70][71].

W 2009 roku kongres okręgowy pod hasłem „Czuwajcie!” dla części wyznawców z województwa odbył się na stadionie Górnika Zabrze[72][73], a dwa pozostałe w Centrum Kongresowym w Sosnowcu.

W czerwcu 2006 roku w ogólnopolskim konkursie Życie religijne w czasach PRL – jednostka, wspólnota, instytucja, II nagroda zespołowa przypadła za pracę pod tytułem „... lecz Jehowa stał się moją podporą – Świadkowie Jehowy w rzeczywistości PRL[74][75][b].

W roku 2012 roku miała miejsce reorganizacja zborów. 15 czerwca 2014 roku w Chorzowie zakończyły się zajęcia czwartej klasy Kursu Biblijnego dla Małżeństw[76]. W roku 2013 rozpoczęto specjalne świadczenie publiczne na terenie wielkomiejskim obejmujące Katowice. Wdrożono też program świadczenia publicznego na terenie poszczególnych zborów za pomocą wózków z literaturą biblijną. 23 listopada 2014 roku w Centrum Kongresowym w Sosnowcu zakończyła naukę 44 klasa Kursu Biblijnego dla Braci[77]. W roku 2015 i 2016 kongresy regionalne (z powodu modernizacji Centrum Kongresowego w Sosnowcu) zorganizowano w katowickim Spodku (dwie tury), bielskiej Hali pod Dębowcem oraz w Hali Sportowej Częstochowa[78][79], a zgromadzenia obwodowe m.in. w Bielsku-Białej, Jaworznie i Katowicach[80]. W kwietniu 2016 roku zorganizowano specjalną kampanię ewangelizacyjną po śląsku (w gwarze cieszyńskiej). 28 maja 2017 roku w związku z wizytą w Polsce przedstawiciela Biura Głównego Świadków Jehowy, zorganizowano w Centrum Kongresowym w Sosnowcu zgromadzenie, którego program był transmitowany do Sal Królestwa i do wszystkich Sal Zgromadzeń w całej Polsce (w innych Salach Królestwa został odtworzony jeszcze tego samego dnia). Przemówienie pod tytułem „Wyznaczony czas jest bliski” wygłosił David Schafer. Kolejne takie zgromadzenie w tym miejscu odbyło się 13 maja 2018 roku, którego program był transmitowany do Sal Królestwa i do wszystkich Sal Zgromadzeń w całej Polsce (w innych Salach Królestwa został odtworzony jeszcze tego samego dnia). Przemówienie „W jeszcze w większej mierze wysławiaj Jehowę” wygłosił Joel Dellinger.

25 września 2017 roku na ogólnopolskiej konferencji naukowej Pamięć Kresów. Kresy w pamięci w Gliwicach organizowanej przez IPN, przedstawiono referat „Mieliśmy wszystko (...), wszystko, co było potrzebne”. Kresy w pamięci Świadków Jehowy deportowanych na Syberię, w którym przedstawiono historię Operacji Północ[81]. W dniach od 10 do 12 sierpnia 2018 roku na Stadionie Śląskim odbył się kongres regionalny „Bądź odważny!”. Kolejny kongres „Miłość nigdy nie zawodzi!” z udziałem 24 326 osób odbył się na tym stadionie w dniach od 9 do 11 sierpnia 2019 roku. Program był przedstawiany w j. polskim i rosyjskim (dla 5000 delegatów rosyjskojęzycznych)[82].

Centrum Kongresowe Świadków Jehowy w SosnowcuEdytuj

Zobacz więcej w artykule Sala Zgromadzeń, w sekcji Sale Zgromadzeń w Polsce.
 
Typowe zgromadzenie w Sali Zgromadzeń (Centrum Kongresowe Świadków Jehowy w Sosnowcu)
 
Mówca na kongresie w Centrum Kongresowym Świadków Jehowy w Sosnowcu (podium od strony amfiteatru; 2010 rok)

Centrum Kongresowe znajduje się w sosnowieckiej dzielnicy – Niwka przy ul. Mikołajczyka 84. Obiekt powstał w wyniku adaptacji byłej bazy transportowej „Transgóru”, którą zakupiono 25 lutego 1997 roku. Pochodzące z lat 1961–1962 budynki zostały zaadaptowane do nowych funkcji. Od podstaw wzniesiono audytorium na 2440 miejsc oraz amfiteatr. Prace wykonywali Świadkowie Jehowy, pracując jako wolontariusze[83] przepracowali bezpłatnie ok. 1 200 000 roboczogodzin. Centrum zostało oddane do użytku 19 czerwca 1999 roku[84]. Cały kompleks składa się z Sali Zgromadzeń z 2440 miejscami (z zamontowanymi w niej dwoma telebimami) i z zadaszonego amfiteatru dla ponad 6400 osób (z zamontowanymi czterema telebimami), dwóch Sal Królestwa dla miejscowych zborów oraz kilku mniejszych sal wykładowych i konferencyjnych, biblioteki, basenu do chrztu (oddzielonego od głównej sali wielką szybą), kafeterii, szatni i zaplecza. W holu można zobaczyć wystawę Fioletowe trójkąty – Świadkowie Jehowy w obozach koncentracyjnych[85] oraz ekspozycję Migawki z budowy Centrum Kongresowego. Na zewnątrz jest obszerny bezpłatny parking na około 2000 samochodów i zagospodarowany ogród (50 tysięcy roślin) z alejkami. Obiekt zapewnia zadaszone miejsca dla około 9 tysięcy osób. Drugi tak duży obiekt kongresowy Świadków Jehowy w Europie znajduje się jedynie we Włoszech.

Z Centrum Kongresowego korzystają zbory z terenu województwa śląskiego, małopolskiego (oprócz jego krańców wschodnich), południowej części świętokrzyskiego i wschodniej części opolskiego na 32 jednodniowych jesienno-wiosennych zgromadzeniach obwodowych, a w lecie na 4 kongresach regionalnych (wtedy otwarty jest też amfiteatr, połączony wspólną sceną z salą główną). Z obiektu tego korzysta prawie co trzeci Świadek Jehowy w Polsce. W poprzednich latach urządzane w nim były ogólnopolskie kongresy w języku migowym (program był tłumaczony na język migowy – tłumaczy było widać na telebimach). Obecnie kongresy w języku migowym odbywają się w warszawskiej Sali Zgromadzeń, a zgromadzenia obwodowe w tym języku – także w sosnowieckim Centrum Kongresowym[86].

W Centrum odbywały się też zajęcia Kursu Biblijnego dla Braci oraz Kurs Służby Pionierskiej. Obiekt Centrum Kongresowego można zwiedzać bezpłatnie w dni powszednie w godz. 8-12 i 13-17[87][88].

ZboryEdytuj

 
... Jaworznie-Śródmieściu ...
 
... Sosnowcu ...
 
... Zabrzu.

Poniższa lista obejmuje zbory zgromadzające się na terenie województwa[2][c]:

Na terenie miast na prawach powiatu[d]
  • Bielsko-Biała: 9 zborów: Wschód, Zachód, Złote Łany, Leszczyny, Centrum, Wapienica, Karpaty, Migowy, Ukraiński
  • Bytom: 10 zborów: Radzionków, Stroszek, Miechowice–Południe, Miechowice–Północ, Karb, Szombierki, Wrocławska, Wschód, Centrum, Śródmieście
  • Chorzów: 4 zbory: Pierwszy, Batory, Stary, Północ
  • Częstochowa: 8 zborów: Raków, Błeszno, Śródmieście, Grosz, 1000-lecie, Promenada (w tym grupa ukraińskojęzyczna), Kiedrzyn (w tym grupa rosyjskojęzyczna,; Lisiniec
  • Dąbrowa Górnicza: 8 zborów: Centrum, Gołonóg–Wschód, Gołonóg–Południe, Łosień, Mydlice, Ujejsce, Ząbkowice; Strzemieszyce (Sala Królestwa: Sosnowiec)
  • Gliwice: 9 zborów: Wschód, Zachód (w tym grupa ukraińskojęzyczna), Południe, Północ (w tym grupa angielskojęzyczna), Łabędy, Szobiszowice, Sośnica–Północ, Sośnica–Południe, Zatorze
  • Jaworzno: 4 zbory: Południe, Śródmieście, Wschód (w tym grupa rosyjskojęzyczna), Zachód
  • Katowice: 13 zborów: Angielski, Bogucice, Brynów, Centrum (w tym grupa ukraińskojęzyczna), Giszowiec, Ligota, Migowy, Piotrowice, Rosyjski, Wełnowiec, Wschód, Zawodzie; Zachód (Sala Królestwa: Chorzów)
  • Jastrzębie-Zdrój: 6 zborów: Pomorska, Centrum, Cieszyńska, Stare, Turystyczna, Szeroka
  • Mysłowice: 3 zbory: Centrum, Wesoła, Zachód
  • Piekary Śląskie: 4 zbory: Północ; Szarlej (Sala Królestwa: Dobieszowice); Centrum; Kamień (Sala Królestwa: Bytom)
  • Ruda Śląska: 7 zborów: Halemba, Bykowina, Kochłowice; Południowa, Północ, Wirek
  • Rybnik: 5 zborów: Centrum, Nowiny, Boguszowice, Chabrowa (w tym grupa j. migowego), Niedobczyce
  • Siemianowice Śląskie: 4 zbory: Bytków, Miasto, Michałkowice, Tuwim
  • Sosnowiec: 12 zborów: Milowice, Pekin, Pogoń, Południe, Rudna, Sielec, Środula, Klimontów, Kazimierz, Kalinowa, Zagórze; Niwka (Sala Królestwa: Jaworzno)
  • Świętochłowice: 2 zbory: Południe, Północ (Sala Królestwa: Chorzów)
  • Tychy: 5 zborów: Południe (w tym grupa ukraińskojęzyczna), Centrum, Paprocany, Północ (w tym grupa rosyjskojęzyczna), Zachód
  • Zabrze: 10 zborów: Guido, Północ, Wschód (w tym grupa rosyjskojęzyczna), Zachód, Południe, Mikulczyce, Rokitnica, Helenka, Śródmieście, Biskupice
  • Żory: 3 zbory: Osińska, Centrum, Hańkówka
 
Katowice
Bielsko-Biała
Bytom
Ch
Częstochowa
Dąbrowa Górnicza
Gliwice
Jaworzno
Jastrzębie-Zdrój
Mysłowice
Piekary
Ruda Śl
Rybnik
Si
Sosnowiec
Ś
Tychy
Za
Będzin
Cz
Do
Sławków
Siewierz
Wj
Przeczyce
Czechowice-Dziedzice
Jasienica
Woźniki
Lędziny
Cieszyn
Ustroń
Drogomyśl
Skoczów
Wisła
Blachownia
Konopiska
Knurów
Pyskowice
Kłobuck
Krzepice
Lubliniec
Łaziska G
Mikołów
Myszków
Poraj
Pawłowice
Pszczyna
Wola
Racibórz
Cz-L
Nowe
Chechło
Pyrzowice
Tarnowskie G
Pszów
Rydułtowy
Wodzisław
Łazy
Poręba
Zawiercie
Rajcza
Żywiec
Miejscowości w województwie śląskim, w których są zbory Świadków Jehowy[2]. Na żółto zaznaczono zbory zgromadzające się w Sali Królestwa sąsiedniego zboru. Na zielono zaznaczono położenie Centrum Kongresowego w Sosnowcu. Skróty: B – Bytom, Ch – Chorzów, Cz – Czeladź, Cz-L – Czerwionka-Leszczyny, Do – Dobieszowice, Łaziska G – Łaziska Górne, Piekary – Piekary Śląskie, Ruda Śl – Ruda Śląska, Ś – Świętochłowice, Si – Siemianowice Śląskie, Tarnowskie G – Tarnowskie Góry, Wj – Wojkowice, Za – Zabrze
 
... Skoczowie ...
 
... Ustroniu ...
 
Sala Królestwa w Ustroniu
 
Podium
 
... Wiśle.
Na terenie powiatów[e]
Zobacz więcej w artykule Religia w Cieszynie, w sekcji Świadkowie Jehowy.
Zobacz więcej w artykule Religia w Wiśle, w sekcji Świadkowie Jehowy.

UwagiEdytuj

  1. Obwody polskojęzyczne: Będzin, Bielsko-Biała, Bytom-Piekary Śląskie, Częstochowa, Dąbrowa Górnicza, Gliwice-Rybnik, Jastrzębie-Zdrój, Jaworzno-Olkusz (część), Katowice, Sosnowiec, Tychy, Wisła-Ustroń, Zabrze-Ruda Śląska; polskiego języka migowego: Piotrków-Tomaszów (część), Kędzierzyn Koźle (część); angielski (część); rosyjski (część); ukraiński (część).
  2. Konkurs organizowany przez Fundacja im. Stefana Batorego i Ośrodek KARTA.
  3. Z uwagi na silne zurbanizowanie i skupienie ludności na niewielkim obszarze zbory wymieniono według lokalizacji miejscowości, od której nosi nazwę zbór, a nie według miejsca zgromadzeń.
  4. W nazwach zborów na terenie miast na prawach powiatu pominięto pierwszy człon ich nazwy, którym jest nazwa miasta, na terenie którego zgromadza się dany zbór (z wyjątkiem Jastrzębia-Zdroju, Piekar Śląskich oraz Siemianowic Śląskich, dla których pierwszy człon nazwy to odpowiednio: Jastrzębie, Piekary i Siemianowice).
  5. Dla miejscowości, gdzie są więcej niż dwa zbory, w nawiasach podano końcowe człony ich nazw.

PrzypisyEdytuj

  1. GUS: Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011
  2. a b c Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2019-11-27].
  3. a b c d Badacze Pisma Świętego – E-ncyklopedia, Historia Kościoła
  4. C.T. Russell. Memorial Report for 1924. „Strażnica i Zwiastun Obecności Chrystusa”, s. 218, 15 lipca 1924. Towarzystwo Strażnica (ang.). 
  5. Gedächtnismahl der Zeugen Jehovas, karlo-vegelahn.de (niem.)
  6. Krzysztof Biliński, Hiobowie XX wieku, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, 2012, s. 13, 112, ISBN 978-83-63306-15-1, OCLC 839256207.
  7. Krzysztof Biliński, Hiobowie XX wieku, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, 2012, s. 199, ISBN 978-83-63306-15-1, OCLC 839256207.
  8. a b c d Aleksandra Boczek Kroczyliśmy wąską drogą. Wspomnienia Jana i Ireny Otrębskich, s. 40, 41, 180; Wydawnictwo A Propos, ​ISBN 978-83-63306-14-4
  9. Krzysztof Biliński, Hiobowie XX wieku, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, 2012, s. 84, ISBN 978-83-63306-15-1, OCLC 839256207.
  10. Złoty Wiek. „Złoty Wiek”, s. 16, 1 września 1936. 
  11. a b c d Henryk Dornik, Wytrwałem dzieki miłości Bożej, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, 2007, s. 21, 23, 111.
  12. Wachtturm Bibel- und Traktat-Gesellschaft der Zeugen Jehovas, e. V., Selters/Taunus: Purple Triangles “Forgotten Victims“ of the Nazi Regime A Remarkable Story of Resistance Guide to the History Exhibition. 1999, 2003, s. 16. (ang.)
  13. a b c d Teresa Wontor-Cichy: Więzieni za wiarę: Świadkowie Jehowy w KL Auschwitz, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, 2003
  14. Józef Dzwonek: Wisła w jarzmie hitlerowskim 1935–1945, Wisła 1988, s. 13
  15. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy15 października 2004, s. 25–28 Lojalni i niezłomni dawniej i dziś
  16. Byli więźniowie Auschwitz obchodzą 70 rocznicę wyzwolenia. Świadkowie Jehowy wśród wspominanych ofiar. jw.org, 2015-01-21. [dostęp 2015-01-26].
  17. Wiesław Jan Wysocki: Bóg na nieludzkiej ziemi, s. 178, Warszawa 1978
  18. J. Niedźwiadek: A jednak ocalałam, „Wieści”, nr 16, 1985
  19. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy15 października 2004, s. 25–27 Lojalni i niezłomni dawniej i dziś
  20. „Przegląd” nr 46/2004, Adam Molenda Fioletowy trójkąt śmierci
  21. Aleksandra Matelska „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce, s. 80–86, Wydawnictwo A Propos, wyd. II, Wrocław 2010, ​ISBN 978-83-61387-19-0
  22. Rocznik Świadków Jehowy 1994, s. 205
  23. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy1 września 2007, s. 8–12 Dzięki pomocy Jehowy przetrwaliśmy totalitarne reżimy
  24. Henryk Dornik, Wytrwałem dzieki miłości Bożej, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, 2007, s. 37, ISBN 978-83-925695-5-8.
  25. a b c Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne, Zeszyt 41,1 (2008)
  26. Anna Białas, Oliwia Dulęba, Anna Stebel, Mirella Rudy „... lecz Jehowa stał się moją podporą – Świadkowie Jehowy w rzeczywistości PRL”, s. 21, Archiwum Ośrodka Karta: HB10/0040-Z/06
  27. Aleksandra Matelska „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce, s. 51, 52, 212–214, Wydawnictwo A Propos, wyd. II, Wrocław 2010, ​ISBN 978-83-61387-19-0
  28. Watchtower: Świadkowie Jehowy – historia żywej wiary, część 2: Niech zajaśnieje światło. jw.org, 2011. [dostęp 2015-12-18].
  29. K. Urban, Mniejszości religijne w Polsce 1945–1991 (zarys statystyczny), Kraków 1994, s. 20, 277
  30. Witold Kaszewski Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim Wydawnictwo A Propos, 2011, s. 87 ​ISBN 978-83-917339-8-1
  31. Aleksander Namysło Tchórze? Szpiedzy? Wywrotowcy?. Władze województwa śląskiego wobec Świadków Jehowy w pierwszych latach powojennych; OBEP IPN Katowice
  32. Rocznik Świadków Jehowy 1994, s. 239
  33. Przebudźcie się!8 listopada, 2000 ss. 19–21 Przeżyłem próby wiary w Polsce
  34. a b Łukasz Podejski. Świadkowie Jehowy budują. „Wiadomości Zagłębia”, 13 kwietnia 1999. 
  35. Barbara W. Olszewska. Czekanie na „wielki ucisk”. „Polityka”, 1 października 1983. 
  36. Watchtower: Kongresy międzynarodowe 2019. jw2018.org, 2018-08-08. [dostęp 2018-08-08].
  37. Przebudźcie się!nr 4/1986, s. 9–12
  38. a b Jolanta Kocjan. „Prawdziwa Pobożność”. „Echo Chełmka”, s. 6, 10 września 1989. 
  39. Zgromadzenie w Sosnowcu. „Echo Chełmka”, s. 5, 10 października 1988. 
  40. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy” 1 listopada 1993, s. 6 Poszanowanie dla świętości krwi
  41. Praktyka leczenia Świadków Jehowy bez krwi – aspekty medyczne, prawne i etyczne / PiM nr 13. prawoimedycyna.pl. [dostęp 2017-05-14].
  42. Natalia Adamska-Golińska. Świadek Jehowy w szpitalu. Bezkrwawa medycyna. „Menedżer Zdrowia”, s. 58, 59, Nr 8, październik-listopad 2010. 
  43. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy1 sierpnia 2005, s. 16–20 Jehowa hojnie nagradza tych, którzy trzymają się Jego dróg
  44. Przebudźcie się!8 kwietnia 2000, s. 16–19 Przyszłość bezkrwawej chirurgii w Polsce
  45. Prywatna strona ryzyka. , s. 69, styczeń 2017. Wysokie Obcasy Extra. 
  46. Ciekawe szczegóły ze sprawozdania z różnych krajów. Opublikowane w Roczniku Świadków Jehowy na rok 1990, ss. 9–12
  47. Przebudźcie się!8 stycznia 1990, s. 20–25 Polska gości Świadków Jehowy
  48. Zakończono budowę Sali Królestwa Świadków Jehowy. gazetacodzienna.pl, 2013-08-0 6. [dostęp 2017-05-30].
  49. Nowa Sala Królestwa Świadków Jehowy. czecho.pl, 2016-04-12. [dostęp 2016-05-31].
  50. Sala Królestwa Świadków Jehowy w Zabrzu-Rokitnicy już otwarta. dziennikzachodni.pl, 2016-12-12. [dostęp 2016-12-31].
  51. W Halembie powstała Sala Królestwa Świadków Jehowy. rudaslaska.com.pl, 2017-03-17. [dostęp 2017-05-30].
  52. Okręg o Przykazaniach. „Gazeta Wyborcza, GW Częstochowa”, s. 4, 15-nr-62 marca 1999. 
  53. Krótko. Kongres Świadków Jehowy. „Gazeta Wyborcza, GW Katowice”, s. 2, 18-nr-165 lipca 1994. 
  54. Zgromadzenie Świadków Jehowy. Bojaźń i praca. „Gazeta Wyborcza, GW Bielsko-Biała”, s. 2, 15-nr-163 lipca 1994. 
  55. Świadkowie Jehowy na Śląskim. archiwumwybiorcza.pl, 2017-07-28. [dostęp 2017-10-15].
  56. Sprzątali, żeby świętować. „Gazeta Wyborcza Katowice”, s. 2, 7.07.1995. 
  57. Krótko. Nowi świadkowie. „Gazeta Wyborcza Katowice”, s. 1, 10.07.1995. 
  58. Dla Jehowy. Prawie 9 tys. wyznawców Jehowy na stadionie GKS. „Gazeta Wyborcza Bielsko-Biała”, s. 2, 22.07.1995. 
  59. Spotkanie świadków. „Gazeta Wyborcza Katowice”, s. 4, 20.07.1995. 
  60. Zgromadzenia okręgowe 1995. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 32, 15 lutego 1995. 
  61. Informacja Radia Katowice. web.archive.org. [dostęp 2014-05-19].
  62. Kongres Świadków Jehowy. web.archive.org. [dostęp 2014-05-19].
  63. „Opolska Gazeta Motoryzacyjna” nr 02/04/2006
  64. „Gazeta Krakowska” 3 sierpnia 2006
  65. „Przegląd Olkuski” 4 sierpnia 2006
  66. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy1 lipca 2007 s. 7-10
  67. 50 tysięcy świadków Jehowy na Stadionie Śląskim. gazeta.pl. [dostęp 2014-05-19].
  68. Świadkowie Jehowy na Stadionie Śląskim. gazeta.pl. [dostęp 2014-05-19].
  69. Kongres Świadków Jehowy (TVP3 Katowice). web.archive.org. [dostęp 2014-05-19].
  70. Informacja Radia Katowice. web.archive.org. [dostęp 2014-05-19].
  71. Informacja Radia Katowice. web.archive.org. [dostęp 2014-05-19].
  72. Dotyczy informacji: „Świadkowie Jehowy na stadionie Górnika”. gornikzabrze.pl. [dostęp 2014-05-19].
  73. Świadkowie Jehowy przygotowują się na koniec świata. dziennikzachodni.pl. [dostęp 2014-05-19].
  74. Komunikat Jury konkursu „Życie religijne w czasach PRL – jednostka, wspólnota, instytucja”
  75. Marcin Czyżewski: Żywieccy licealiści nagrodzeni za Kościół Jednej Doby, katowice.gazeta.pl, 2006-06-20
  76. Nasza Służba Królestwa”, październik 2014, s. 4
  77. Ogłoszenia. „Nasza Służba Królestwa”, s. 8, marzec 2015. 
  78. Kongres Świadków Jehowy w HSC. hala czestochowa.pl, 2015-08-02. [dostęp 2019-07-30].
  79. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2015-01-05].
  80. MCK Katowice: Kalendarz imprez. convention.katowice.eu, 2015. [dostęp 2015-11-06].
  81. Muzeum w Gliwicach; Instytut Pamięci Narodowej: Pamięć Kresów. Kresy w pamięci. muzeum.gliwice.pl, 2017. [dostęp 2017-09-27].
  82. * Olga Krzyżyk: Kongres Świadków Jehowy 2019 na Stadionie Śląskim już 9-11 sierpnia. ZAPOWIEDŹ. chorzow.naszemiasto.pl, 2019-07-30. [dostęp 2019-07-30].
    .* Olga Krzyżyk: Kongres Świadków Jehowy w Chorzowie 2019 PROGRAM "Miłość nigdy nie zawodzi" na Stadionie Śląskim już 9-11 sierpnia 2019. dziennikzachodni.pl, 2019-08-04. [dostęp 2019-08-04].
    * Stadion Śląski: Stadion Śląski gospodarzem kongresu Świadków Jehowy w roku 2019 pod hasłem „Miłość nigdy nie zawodzi”. stadionslaski.pl, 2019-08-03. [dostęp 2019-08-04].
    * Bartosz Wojsa: Kongres Świadków Jehowy w Chorzowie 3. DZIEŃ Ponad 30 tys. modliło się na Stadionie Śląskim. dziennikzachodni.pl, 2019-08-12. [dostęp 2019-08-13].
    * Patryk Osadnik: Kongres Świadków Jehowy w Chorzowie. Dzień 2. Tysiące wiernych na Stadionie Śląskim wspólnie śpiewa i się modli. dziennikzachodni.pl, 2019-08-11. [dostęp 2019-08-13].
    * Patryk Osadnik: Kongres Świadków Jehowy w Chorzowie. Dzień 2. Tysiące wiernych na Stadionie Śląskim wspólnie śpiewa i się modli. dziennikzachodni.pl, 2019-08-11. [dostęp 2019-08-13].
    * Kongres Świadków Jehowy na Stadionie Śląskim. Dzień 1. Wierni w Chorzowie przez trzy dni będą brać udział w spotkaniach ZDJĘCIA. dziennikzachodni.pl, 2019-08-10. [dostęp 2019-08-13].
    * "Miłość nigdy nie zawodzi", czyli kongres Świadków Jehowy na Stadionie Śląskim. mojchorzow.pl, 2019-08-06. [dostęp 2019-08-06].
    * Stadion Śląski: Stadion Śląski gospodarzem kongresu Świadków Jehowy w roku 2019 pod hasłem „Miłość nigdy nie zawodzi”. stadionslaski.pl, 2019-08-03. [dostęp 2019-08-04].
    TV Silesia: Trwa Kongres Świadków Jehowy na Stadionie Śląskim [WIDEO]. tvs.pl, 2019-08-10. [dostęp 2019-08-10].
  83. Sosnowiec / Światowe Centrum Kongresowe. „Gazeta Wyborcza, GW Katowice”, s. 5, 21-nr-142 czerwca 1999. 
  84. Świadkowie W Drodze. „Gazeta Wyborcza, GW Częstochowa”, s. 4, 18-nr-140 czerwca 1999. 
  85. Część tablic wystawowych w holu Centrum Kongresowego w Sosnowcu
  86. Sosnowiec: Zgromadzenie Świadków Jehowy w języku migowym. Zdjęcia. dziennikzachodni.pl, 2019-04-28.
  87. Artur Ptasiński: Sala Zgromadzeń Świadków Jehowy. kuriermiejski.com.pl, 2017-10-09. [dostęp 2017-10-13].
  88. Folder Sala Zgromadzeń Świadków Jehowy Sosnowiec

Linki zewnętrzneEdytuj