Świadkowie Jehowy w województwie dolnośląskim

Świadkowie Jehowy w województwie dolnośląskim – wspólnota religijna Świadków Jehowy w województwie dolnośląskim. Liczba głosicieli na terenie województwa wynosi ok. 15 371 (stan w 2011)[1]. W styczniu 2020 roku na terenie województwa znajdowały się miejsca zgromadzeń 128 zborów (w tym zbór angielskojęzyczny, zbór i trzy grupy rosyjskojęzyczne, dwa zbory i trzy grupy ukraińskojęzyczne, zbór i cztery grupy języka migowego oraz grupy: arabskojęzyczna, chińskojęzyczna i hiszpańskojęzyczna)[2][a].

HistoriaEdytuj

PoczątkiEdytuj

W roku 1910, 1911, 1914 i 1919 grupy we Wrocławiu (26.06.1910; 1, 2.06.1911; 5, 6.03.1914), Głuszycy (31.05.1911), Lwówku Śląskim (24.06.1910), Łomnicy (25.06.1910) i Zgorzelcu (23.06.1910; 30.05.1911; 3, 4.03.1914; 3–6.04.1919) odwiedzał przedstawiciel niemieckiego biura, pielgrzym Hermann Herkendell (1889–1926)[3][4][5][6].

Wiosną 1916 roku pielgrzym Max Cunow odwiedził zbory we Wrocławiu i Zgorzelcu [7], w którym ponownie przebywał 2 i 3 listopada 1916 roku[8]. W zborze w Zgorzelcu przebywał również 19 i 20 maja, 1 i 2 lipca 1917 roku. Później odwiedził zbór w Cieplicach (3, 4.07.1917), Boguszowie (5.07.1917), we Wrocławiu (6, 7.07.1917) i Legnicy (8.07.1917)[9]. W 1917 roku pielgrzym Karl Wellershaus odwiedził grupy m.in. we Wrocławiu (7.02), w Głuszycy (8.02), Legnicy (9.02) i Zgorzelcu (10.02)[10].

W 1919 roku we Wrocławiu było 19 wyznawców. Na początku lat 20. XX wieku organizowano wyjazdy rowerowe, aby prowadzić działalność kaznodziejską do 100 km od Wrocławia. Pod koniec lat 20. XX wieku w Cieplicach Śląskich-Zdroju działało ponad 40 wyznawców, a w samej Jeleniej Górze – około 60. Duże grupy wyznawców działały także w okolicach Wałbrzycha, Kłodzka, Nowej Rudy oraz Zgorzelca.

We wrześniu 1932 roku pielgrzym o nazwisku Rahbe odwiedził zbory w Lubaniu (12.09), Wałbrzychu (13.09), Świdnicy (14.09), Dzierżoniowie (15.09), Bielawie (16.09) i Nowej Rudzie (17.09)[11].

W 1932 i 1933 roku zbory w Lubaniu (5, 6.09.1932), Bolesławcu (7.09.1932), Górze (8.09.1932), Głogowie (9.09.1932), Nowej Rudzie (18.10.1932), Wałbrzychu (19.10.1932), Świebodzicach (20.02.1933), Lubiechowie (obecna dzielnica Wałbrzycha) (21.02.1933) i Braszowicach (22.02.1933) odwiedził Robert Arthur Winkler[12][13].

W 1932 roku zgromadzenia odbyły się w Legnicy (4, 5 czerwca, przy Breslauer Str. 3/II)[14], Jeleniej Górze (2, 3 lipca, przy Rosenauer Str. 9)[15], Kamiennej Górze (26, 27 listopada, przy Liebauer Str. 13)[16], Nowej Rudzie (17, 18 września, przy Wollenspüle 2)[17], Wałbrzychu (13, 14 lutego, przy Hermannstr. 25), Zgorzelcu (20, 21 lutego, przy Konsulstr. 32)[18] i Ziębicach (11, 12 czerwca, przy Rosenstr. 14)[15], a w 1933 roku – we Wrocławiu (6, 7 maja)[19] i Legnicy (22 i 23 kwietnia, przy Grenadierstr. 30h)[20].

Prześladowania w okresie III RzeszyEdytuj

 
Hitlerowskie oświadczenie o wyrzeczeniu się wiary, którego podpisania odmawiali Świadkowie Jehowy m.in. w obozie koncentracyjnym Gross-Rosen

W czasach nazizmu wielu tutejszych niemieckich Świadków Jehowy trafiło do więzień i hitlerowskich obozów koncentracyjnych za odmowę pójścia na kompromis i wyrzeczenia się służenia Bogu Jehowie (m.in. z Legnicy, Nowej Rudy, Lubania)[21].

W niemieckim obozie koncentracyjnym Groß-Rosen osadzono 109 Świadków Jehowy z Niemiec, Polski, Holandii, Austrii, Czech, Luksemburga i innych krajów, przebywali także w kopalni w Złotoryi, na robotach przymusowych[22].

W latach 30. Świadkowie Jehowy ze zboru Hirschberg (Jelenia Góra) w kilkuosobowych grupach wyglądających na turystów przenosili zakazaną w Niemczech literaturę biblijną poprzez zieloną granicę ze Szpindlerowego Młyna znajdującego się na terenie Czechosłowacji. Następnie literatura była pakowana w paczkach podobnie jak mydło i rozsyłana koleją do różnych części Niemiec. Działalność ta została ograniczona w 1936 roku gdy władze odkryły punkt przechowywania literatury znajdujący się pod Berlinem, a w nim wśród wielu innych trzy paczki z Hirschbergu. Pomimo aresztowania trzech miejscowych Świadków transport literatury na szlaku karkonoskim odbywał się dalej choć już w mniejszym stopniu[23].

Kurierzy z publikacjami docierali także m.in. do Zgorzelca oraz Wrocławia[24][25].

Okres powojennyEdytuj

Po II wojnie światowej przybyli tu polscy Świadkowie Jehowy. Powstały nowe zbory. W roku 1945 do Jeleniej Góry przeprowadził się z rodziną Stanisław Kocieniewski. Wkrótce sprowadzali się inni i powstał tam pierwszy zbór[26]. W 1946 w Boguszowie miejscowi Świadkowie Jehowy posiadali własną Salę Królestwa. Działał też około 50-osobowy zbór w Wałbrzychu[27].

W lipcu 1947 roku w Jeleniej Górze odbyła się pierwsza powojenna konwencja na Dolnym Śląsku z udziałem ok. 600 osób[28] Urządzili ją w wyremontowanym przez nich budynku. Na zjazd przyjechała orkiestra z Poznania oraz delegacje z Kłodzka i Wrocławia. Miejsce zgromadzenia do późnej nocy ochraniała milicja[29].

Również w Głogowie pierwszych kilkoro Świadków Jehowy pojawiło się zaraz po zakończeniu wojny. Na początku spotykali się na zebraniach religijnych w mieszkaniach prywatnych. Działalność głoszenia powodowała, że liczba wyznawców stale się zwiększała. W 1993 roku na terenie miasta istniało już 5 zborów[30]. W roku 1947 na terenie województwa wrocławskiego działały 44 zbory. W roku 1949 aresztowano uczestników zebrań w Salach Królestwa w Kamiennej Górze oraz we Wrocławiu[31][32].

PrześladowaniaEdytuj

W roku 1950 nastąpiła fala aresztowań i zakaz działalności, od tego roku działalność prowadzona była konspiracyjnie. Działalność wydawnicza publikacji była prowadzona konspiracyjnie w kilku ukrytych ośrodkach drukarskich na terenie województwa. W roku 1964 funkcjonariusze SB zlikwidowali drukarnię w Koźlicach[33] oraz Wiatraczynie[34]. W 1974 roku w ramach operacji o kryptonimie „Wicek-Szef”, funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa zlikwidowali drukarnię w Zgorzelcu[35]. Szczególnie od roku 1955 wielu Świadków za działalność religijną oraz za odmowę odbycia służby wojskowej skazywano na kary więzienia w zakładach karnych. W roku 1964 rozpoczęto organizowanie tzw. konwencji leśnych na polanach w lasach. Według danych UB w 1969 roku powiacie głogowskim mieszkalo 104 głosicieli, w tym w samym Głogowie 38[36].

Czas „odwilży”Edytuj

Szczególnie od lat 70. XX wieku głosiciele w lecie prowadzą grupową wyjazdową działalność kaznodziejską na terenach, gdzie jest mniej wyznawców (wcześniejsze nazwy: obozy pionierskie, ośrodki pionierskie, grupy pionierskie).

W latach 80. XX wieku zaczęto organizować zgromadzenia w halach i na stadionach.

W dniach 16–18 sierpnia 1985 roku na Stadionie Olimpijskim we Wrocławiu odbył się kongres międzynarodowy pod hasłem „Lud zachowujący prawość[37][38]. Najwyższa liczba obecnych wyniosła 16 003 osoby, a 545 ochrzczono.

Odzyskanie rejestracji prawnej i rozwój działalnościEdytuj

Po odzyskaniu uznania prawnego w Polsce (w 1989 roku) zaczęły powstawać nowe Sale Królestwa (ostatnio w 2012 roku w Boguszowie-Gorcach[39], w lipcu 2019 roku w Świebodzicach[40], a w styczniu 2020 roku w Legnicy[41])

W roku 1988 do głosicielki w Środzie Śląskiej dołączyli pionierzy. W 1990 roku powstał tam 47-osobowy zbór, a wkrótce Sala Królestwa. W 1992 roku działalność miejscowych głosicieli opisano w czasopiśmie religijnym „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy[42].

W czasie powodzi w 1997 roku oraz powodzi w 2010 roku zorganizowano pomoc humanitarną głównie dla poszkodowanych przez nią współwyznawców[43].

Wiosną 2009 roku w byłym hitlerowskim obozie koncentracyjnym Gross-Rosen prezentowana była wystawa Więzieni za wiarę – Świadkowie Jehowy a hitleryzm, poświęcona ich neutralności w okresie nazizmu, a jej skrócona prezentacja miała również miejsce w Szczawnie-Zdroju.

Sala Zgromadzeń w Skarbimierzu, znajdująca się w podbrzeskiej miejscowości Skarbimierz-Osiedle gości dolnośląskich Świadków Jehowy z okazji zgromadzeń obwodowych (oprócz zborów z rejonu Głogowa i Zgorzelca).

Kongresy regionalne odbywają się obecnie we Wrocławiu (w latach 2016–2017 w Hali „Orbita”, w latach 2014–2015 w Hali Stulecia, w 2012, 2018 i 2019 roku na Stadionie Miejskim we Wrocławiu[44][45][46]. Poprzednio również w Zgorzelcu (w latach 2015–2017 w Turów Arenie) i Lubinie (w latach 2015–2017 w hali RCS) oraz w Wałbrzychu (np. w latach 2015–2017 w hali Aqua Zdrój)[47] i na stadionach w Legnicy[b].

Świadkowie Jehowy studiują Biblię także z więźniami w zakładach karnych indywidualnie i w kilkuosobowych grupach m.in. w dwóch więzieniach w Wołowie. Niektórzy skazani dzięki temu dokonali niezbędnych zmian w swym postępowaniu, by mogli zostać ochrzczeni[48][49].

W placówkach medycznych na terenie województwa dolnośląskiego (m.in. we wrocławskim Wojskowym Szpitalu Klinicznym) zespoły medyczne operują Świadków Jehowy bez krwi[50][51].

W 2012 roku nastąpiła reorganizacja zborów. W roku 2013 rozpoczęto specjalne świadczenie publiczne na terenie wielkomiejskim, obejmujące Wrocław. Wdrożono też program świadczenia publicznego na terenie poszczególnych zborów za pomocą wózków z literaturą biblijną. W 2016 roku w Głogowie zakończyła naukę 15 klasa Kursu dla Ewangelizatorów Królestwa.

W dniach od 30 listopada do 3 grudnia 2017 roku Świadkowie Jehowy prezentowali i udostępniali swoje bezpłatne publikacje biblijne na „26. Wrocławskich Targach Dobrych Książek”[52], a w dniach od 5 do 8 grudnia 2019 roku na „28. Wrocławskich Targach Dobrej Książki”[53].

ZboryEdytuj

Poniższa lista obejmuje zbory zgromadzające się na terenie województwa[2]:

Na terenie miast na prawach powiatów[c]
  • Jelenia Góra: 6 zborów: Cieplice–Południe, Cieplice–Północ, Południe, Północ, Wschód, Zachód (w tym grupa grupa ukraińskojęzyczna)
  • Legnica: 8 zborów: Centrum, Nadbrzeże, Piekary, Południe (w tym grupa języka migowego), Północ, Ukraiński, Wschód, Zachód
  • Wałbrzych 10 zborów: Biały Kamień, Nowe Miasto, Piaskowa Góra (w tym grupa ukraińskojęzyczna), Podgórze (w tym grupa języka migowego), Podzamcze, Rusinowa, Rynek, Sobięcin (Sala Królestwa: Boguszów-Gorce), Stary Zdrój, Wałbrzych–Szczawno-Zdrój
  • Wrocław: 25 zborów: Angielski (w tym grupa chińskojęzyczna, hiszpańskojęzyczna), Brochów, Gajowice, Gądów, Grabiszynek, Huby, Jagodno, Karłowice, Klecina, Krzyki (w tym grupa arabskojęzyczna), Legnicka, Leśnica, Migowy, Milenijna, Nadodrze, Nowy Dwór, Ołbin, Osobowice, Plac Grunwaldzki, Psie Pole, Rosyjski, Rynek, Sępolno, Ukraiński, Zakrzów
 
Wrocław
Jelenia Góra
Legnica
Bolesławiec
Bielawa
Dzierżoniów
Pieszyce
Głogów
Góra
Bolków
Jawor
Karpacz
Szklarska Poręba
Bystrzycka Kłodzka
Kłodzko
Kudowa
Nowa Ruda
Polanica-Zdrój
Stronie-Lądek
Szczytna-Duszniki
Chojnów
Prochowice
Lubań
Lubin
Lubomierz
Lwówek Śląski
Mirsk
Milicz
Oleśnica
Syców
Twardogóra
Jelcz-Laskowice
Oława
Chocianów
Strzelin
Środa Śląska
Strzegom
Świdnica
Świebodzice
Żarów
Oborniki Śląskie
Trzebnica
Boguszów-Gorce
Głuszyca
Mieroszów
Wołów
Wińsko
Kąty Wrocławskie
Sobótka
Ząbkowice-Śląskie
Ziębice–Paczków
Bogatynia
Czerwona Woda
Pieńsk
Zgorzelec
Złotoryja
Miejscowości w województwie dolnośląskim, w których są zbory Świadków Jehowy[2]. Na żółto zaznaczono zbory zgromadzające się w Sali Królestwa sąsiedniego zboru. Skróty: W – Wałbrzych, K – Kamienna Góra, S – Szczawno-Zdrój.
 
Sala Królestwa w Sobótce
Na terenie powiatów

UwagiEdytuj

  1. Obwody polskojęzyczne: Wrocław-Południe, Wrocław-Północ, Jelenia Góra, Kłodzko, Legnica, Wałbrzych, Zgorzelec, Głogów-Żary (część), Ostrów Wielkopolski (część); polskiego języka migowego: Piotrków-Tomaszów (część); angielski (część); rosyjski (część); ukraiński (część).
  2. Kongresy organizowano na Stadionie Olimpijskim we Wrocławiu (1990 „Czysta mowa”: 19–21 lipca; 1991 „Lud miłujący wolność”: 19–21 lipca; 1992: „Nosiciele światła”: 14–26 lipca; 1993 „Pouczani przez Boga”: 22–25 lipca; 1994: „Bojaźń Boża”: 8–10 lipca; 1995: „Rozradowani chwalcy Boga”: 21–24 lipca; 1996: „Posłańcy pokoju Bożego”: 9–11 sierpnia; 1997: „Wiara w słowo Boże”: 27–29 czerwca; 1998 „Boża droga życia”: 17–19 lipca; 1999 „Prorocze słowo Boże”; 2000 „Wykonawcy słowa Bożego”; 2001: „Nauczyciele słowa Bożego”: 13–15 lipca;) oraz na Stadionie GKS „Górnika” Wałbrzych (1990: 12–14 lipca; 1991: 19–21 lipca; 1992: 31 lipca–2 sierpnia; 1993: 8–11 lipca; 1994: 1–3 lipca; 1995: 28–30 lipca; 1996: 26–28 lipca; 1997: 18–20 lipca; 1998: 10–12 lipca; 1999).
  3. W nazwach zborów na terenie miast na prawach powiatów pominięto pierwszy człon ich nazwy, którym jest nazwa miasta, na terenie którego zgromadza się dany zbór.

PrzypisyEdytuj

  1. GUS, Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011.
  2. a b c Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2020-01-18].
  3. „Strażnica Zwiastujaca Królestwo Jehowy”, 1 czerwca 1910, s. 98 (niem.).
  4. „Strażnica Zwiastujaca Królestwo Jehowy”, 1 maja 1911, s. 80 (niem.).
  5. „Strażnica Zwiastujaca Królestwo Jehowy”, 1 marca 1914, s. 34 (niem.).
  6. „Strażnica Zwiastujaca Królestwo Jehowy”, 1 kwietnia 1914, s. 50 (niem.).
  7. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 1 maja 1916, s. 66 (niem.).
  8. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 1 października 1916, s. 146 (niem.).
  9. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 1 lipca 1917, s. 114 (niem.).
  10. Bruder Karl Wellershaus, archiv-vegelahn.de (niem.).
  11. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 sierpnia 1932, s. 256 (niem.).
  12. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 października 1932, s. 306 (niem.).
  13. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 kwietnia 1933, s. 128 (niem.).
  14. Watchtower, Wochenendversammlungen, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 maja 1932, s. 146 (niem.).
  15. a b Watchtower, Wochenendversammlungen, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 czerwca 1932, s. 178 (niem.).
  16. Watchtower, Wochenendversammlungen, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 listopada 1932, s. 338 (niem.).
  17. Watchtower, Wochenendversammlungen, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 1 września 1932, s. 258 (niem.).
  18. Watchtower, Wochenendversammlungen, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 stycznia 1932, s. 18 (niem.).
  19. Watchtower, Bezirkshauptversammlung, „Biuletyn”, kwiecień 1933, s. 2 (niem.).
  20. Watchtower, Wochenendversammlungen, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 marca 1933, s. 82 (niem.).
  21. Teresa Wontor-Cichy, Więzieni za wiarę: Świadkowie Jehowy w KL Auschwitz, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, 2003.
  22. Aleksandra Matelska, „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, wyd. II, 2010, s. 113–120, 205, ISBN 78-83-61387-19-0.
  23. Jehowa osłaniał ich w cieniu góry, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 grudnia 2013, s. 3–5.
  24. Stefania Krug, Fritz Poppenberg, Nie bójcie się..., Drei Linden Film Gbr., 1997.
  25. Watchtower, Gertrud Pötzinger: Najważniejsze jest imię Jehowy, jw.org, 6 lutego 2017 [dostęp 2017-02-06].
  26. Rocznik Świadków Jehowy 1994, Towarzystwo Strażnica, 1994, s. 211.
  27. Kronika Wałbrzyska, 1991, s. 12.
  28. Krzysztof Biliński, Hiobowie XX wieku, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, 2012, s. 194, ISBN 978-83-63306-15-1, OCLC 839256207.
  29. „Świadkowie Jehowy” pod strażą, „Gazeta Ludowa”, 19 lipca 1947, s. 4.
  30. Glogopedia, Świadkowie Jehowy, Głogów 1994.
  31. K. Urban, Mniejszości religijne w Polsce 1945–1991 (zarys statystyczny), Kraków 1994, s. 20.
  32. Witold Kaszewski, Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim, Wydawnictwo A Propos, 2011, s. 87, ISBN 978-83-917339-8-1.
  33. Analizy i informacje Komendy Wojewódzkiej MO o działalności i związku wyznaniowego "Świadkowie Jehowy" 1961, Zielona Góra 1961.
  34. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych we Wrocławiu 1983-1990; IPN Wr 039/10080 t. 1, ipn.gov.pl.
  35. IPN, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w Warszawie 1956-1990; IPN BU 01245/72, ipn.gov.pl.
  36. Analizy i informacje Komendy Wojewódzkiej MO o działalności i związku wyznaniowego "Świadkowie Jehowy" 1961, Zielona Góra , 30 czerwca 1969.
  37. Zgromadzenie Świadków Jehowy, „Dziennik Polski”, 19 sierpnia 1985, s. 4.
  38. Watchtower, Zgromadzenia Świadków Jehowy w Polsce, „Przebudźcie się!”, kwiecień 1986, s. 9–12.
  39. Sebastian Biały, Dni otwartych drzwi Sali Królestwa Świadków Jehowy w Boguszowie–Gorcach, walbrzyszek.com, 6 lutego 2012 [dostęp 2020-01-17].
  40. Sebastian Biały, Z wizytą w Sali Królestwa w Świebodzicach, swiebodzice.info, 8 lipca 2019 [dostęp 2018-08-13].
  41. Sebastian Biały, Nowa Sala Królestwa Świadków Jehowy (WIDEO, FOTO), regionfan.pl, 26 stycznia 2020 [dostęp 2020-01-27].
  42. Zbieranie „kosztowności” w Polsce (''Pionierzy torują drogę''), „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, Watchtower, 15 lipca 1992, s. 26.
  43. Watchtower, Kiedy już nic nie zakłóci bezpieczeństwa, „Przebudźcie się!”, Towarzystwo Strażnica, 8 października 1998, s. 10, ISSN 1234-1169.
  44. Joanna Urbańska, 16 tys. osób na Kongresie Świadków Jehowy we Wrocławiu. 100 osób przyjęło chrzest, wroclaw.wyborcza.pl, 10 sierpnia 2019 [dostęp 2019-08-13].
  45. Kongres Świadków Jehowy we Wrocławiu. Tysiące wiernych na stadionie, mmwrocław.pl.
  46. Spowolniony ruch pod Wrocławiem. Rusza kongres Świadków Jehowy, tvn24.pl.
  47. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2017-06-01].
  48. Kiedy kamienne serca stają się wrażliwe, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, Watchtower, 15 października 1998, s. 25–27.
  49. „Zmieniliście moje zdanie o Świadkach Jehowy”, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, Watchtower, 15 września 1999, s. 27, 28.
  50. TVP Wrocław, Bezrwawe operacje. Jak to możliwe?, wroclaw.tvp.pl, 2 lutego 2015 [dostęp 2017-09-19].
  51. Tosadzono Pajączek, Pierwsza taka operacja w Polsce. Przeszczep szpiku bez transfuzji krwi, wroclaw.onet.pl, 2 lipca 2018 [dostęp 2018-08-23].
  52. Anna Ćwik, 26. Wrocławskie Targi Dobrych Książek, wbp.wroc.pl [dostęp 2018-08-23].
  53. Wrocławski Dom Literatury, Lista wystawców – plan stoisk 28. WTDK 2019, domliteratury.wroc.pl [dostęp 2019-12-11].
  54. Daniel Śmiłowski: Świadkowie Jehowy chlebem i winem upamiętnili śmierć Jezusa. regionfan.pl, 2019-04-20. [dostęp 2019-07-30].