Świadkowie Jehowy w województwie pomorskim

Świadkowie Jehowy w województwie pomorskim – wspólnota religijna Świadków Jehowy w województwie pomorskim, należących do 80 zborów (w tym także zbór angielskojęzyczny, zbór i trzy grupy rosyjskojęzyczne, zbór i dwie grupy języka migowego, zbór i cztery grupy ukraińskojęzyczne, grupa chińskojęzyczna, hiszpańskojęzyczna, wietnamskojęzyczna oraz polskojęzyczna grupa na oddaleniu) (stan z grudnia 2019 roku)[1][a]. W 2011 roku liczba osób, która w spisie powszechnym zadeklarowała przynależność do Świadków Jehowy, wynosiła na terenie województwa około 9406[2].

HistoriaEdytuj

PoczątkiEdytuj

 
Niemieckojęzyczny zbór w Gdańsku (11 października 1925). W pierwszym rzędzie od lewej goszczący w Gdańsku Wilhelm Scheider (późniejszy sługa oddziału w Polsce) i Paul Balzereit (sługa oddziału w Niemczech) oraz Wilhelm Ruhnau, w którego domu zbierał się gdański zbór i Ewald Niehuß (koordynator biura w Gdańsku).

W lipcu 1910 roku w Gdańsku istniał już niewielki niemieckojęzyczny zbór Badaczy Pisma Świętego (od 1931 roku Świadków Jehowy), w którym wizytę złożył pielgrzym z niemieckiego Biura Oddziału Hermann Herkendell (1889–1926). Złożył także wizytę w niemieckojęzycznym zborze w Słupsku. W kwietniu 1914 roku grupa w Gdańsku liczyła 30 członków i sympatyków. Od roku 1917 zgromadzali się oni w mieszkaniu rodziny Ruhnauów. Zbory odwiedzał Paul Balzereit, a następnie pielgrzym Max Cunow. W latach 1917–1919 zbory w Gdańsku i Słupsku odwiedzał pielgrzym Karl Wellershaus .

Do roku 1925 liczba członków zboru w Gdańsku wzrosła do 196 aktywnych głosicieli i sympatyków[3]. Zbór ten odegrał kluczową rolę w powstawaniu nowych zborów na Pomorzu[4].

 
Fotodrama stworzenia wyświetlana była na Pomorzu od roku 1923

W drugiej dekadzie XX wieku ponad 20-osobowa grupa działała również w Słupsku. Inna grupa funkcjonowała w Kwidzynie. W roku 1924 na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej obecnych było w tym mieście 57 osób[5]. Zgromadzenia odbyły się w Gdańsku (19 i 20 stycznia 1917 roku, 1 i 2 grudnia 1918 roku, 15 i 20 lutego 1919 roku) i Słupsku (18 stycznia 1917 roku, 30 listopada 1918 roku, 12 i 14 lutego 1919 roku)[6][7][8].

W dniach od 18 do 21 lipca 1920 roku przy Thornscherweg 11d w Gdańsku odbyło się zgromadzenie. W tym czasie działalność zapoczątkowano w Chojnicach. Około 1923 roku został ochrzczony Burski oraz mieszkająca w Chojnicach rodzina Borysów[9]. W tym samym roku rozpoczęto wyświetlanie nowego filmu Dramat stworzenia – późniejszej niemieckiej wersji Fotodramy stworzenia, której taśmy w tym kraju uległy już zniszczeniu. Film pokazano m.in. w kilku miastach na Pomorzu.

W trzeciej dekadzie XX wieku największe skupiska Świadków Jehowy były w takich miejscowościach i ich okolicach jak: Wolne Miasto Gdańsk, Słupsk, Miastko, Bytów, Chojnice, Kleszczyniec. Urządzano częste wyjazdy za miasto w celu głoszenia dobrej nowiny. W dniach 10 i 11 listopada 1928 roku zorganizowano konwencję (zgromadzenie) w Gdańsku dla około 500 osób (Aula der Petrischule, Hansaplatz)[10].

Na początku lat 30. XX wieku zbory w Gdyni i Grabówku (obecnie dzielnica Gdyni) liczyły po około 30 głosicieli. Działalność kaznodziejską prowadzono również w Tczewie[4]. Zebrania urządzano przy ul. 30 Stycznia, a zborowi przewodził Regulski[11]. W wyniku działalności kaznodziejskiej prowadzonej przez zbór w Tczewie głosicielom wytoczono kilka spraw karnych za publiczne znieważanie słowami wiary katolickiej czy nieposyłanie dziecka na lekcje religii, które zakończyły się wyrokiem skazującym[12][13]. W 1932 roku na terenie Gdyni działalność kaznodziejską prowadził m.in. Bolesław Bożyszkowski i Wojciech Biernat. Na odczyty urządzane w mieszkaniu Bożyszkowskiego przychodziło około 20 osób[14]. W 1932 roku zorganizowano dwudniowe zgromadzenia m.in. w Gdańsku (23, 24 lipca, przy Jakobsneugasse 7) i w Kwidzynie (5, 6 marca, przy Hindenburgstr. 84). W kwietniu i maju 1933 roku niemieckojęzyczne zbory w Bytowie, Kleszczyńcu, Lęborku, Miastku i Słupsku odwiedził pielgrzym o nazwisku Kiper[b][15].

Zakaz działalności na terenie Wolnego Miasta GdańskEdytuj

Do czasu gdy w 1933 roku działalność religijna Świadków Jehowy w Niemczech została obłożona zakazem, nadzór nad zborem w Gdańsku sprawowało niemieckie Biuro Oddziału w Magdeburgu. Po zamknięciu w dniu 28 czerwca 1933 roku tego Biura zbory na terenie Wolnego Miasta Gdańsk zaczęły podlegać pod środkowoeuropejskie Biuro w Bernie w Szwajcarii. Otworzono wówczas małe gdańskie biuro Towarzystwa Strażnica, które znajdowało się przy Jakobsneugasse 7. Jego koordynatorem był Ewald Niehuß[3].

1 października 1933 roku aresztowano 26 Świadków Jehowy oraz ich krewnych w trakcie uroczystości weselnej. Po przesłuchaniach 25 osób zwolniono, a jedną przetrzymywano w areszcie do końca kwietnia 1934, gdy wszystkim 26 Świadkom Jehowy wytoczono akt oskarżenia. Nocą z 28 na 29 marca 1935 roku na podstawie decyzji Helmuta Frobössa, Prezydenta Policji w Gdańsku skonfiskowano z gdańskiego Biura Oddziału literaturę religijną Świadków Jehowy. Nazistowska prasa oraz rozgłośnie radiowe w Gdańsku określiły Świadków Jehowy jako „zagrażającą państwu”, zamaskowaną organizację komunistyczną. Na mocy rozporządzenia z 6 lipca 1935 roku wydalono Ewalda Niehußa, koordynatora biura Towarzystwa Strażnica[16].

23 lutego 1936 roku Wilhelm Ruhnau, działając jako przedstawiciel gdańskiego zboru, złożył wniosek do Prezydenta Senatu Wolnego Miasta Gdańsk, Arthura Greisera, z prośbą o tymczasowe rozporządzenie zezwalające na swobodne praktykowanie religii, cofnięcie nakazu wydalenia Ewalda Niehußa, zwrot skonfiskowanego mienia oraz sprostowanie w mediach i obiektywne śledztwo. Gdy te starania okazały się nieskuteczne, 25 maja 1936 roku Świadkowie Jehowy wnieśli petycję z 670 podpisami do Wysokiego Komisarza Ligi Narodów, Seána Lestera. W dniach od 4 do 7 września 1936 roku w Lucernie w Szwajcarii odbył się kongres międzynarodowy. Kongres ten zwrócił uwagę władz na represje i prześladowania, jakim są poddawani Świadkowie Jehowy w Gdańsku.

25 września 1936 roku w Sopocie należącym wówczas do Wolnego Miasta Gdańsk aresztowano Wilhelma Ruhnaua, który przekazał relację dotycząca prześladowań Świadków Jehowy w Gdańsku i w Niemczech do środkowoeuropejskiego biura Towarzystwa Strażnica w Szwajcarii. Po czterech dniach Ruhnau został uprowadzony z kraju, przypuszczalnie przez granicę lądową na teren Prus Wschodnich, gdzie został wydany władzom niemieckim i osadzony w obozie koncentracyjnym pod Berlinem. Pod koniec 1937 roku pozwolono Wilhelmowi Ruhnauowi napisać list z gestapowskiego więzienia. List ten z datą stempla z marca 1937 dotarł do jego mieszkania w Sopocie przez Nowy Jork. Dalsze losy Wilhelma Ruhnaua pozostają nieznane, a gdańska policja odmawiała udzielenia jego małżonce i rodzicom jakichkolwiek informacji na jego temat[17].

24 marca 1938 roku Sąd w Gadańsku rozpatrywał w trybie przyspieszonym sprawę 30 głosicieli, którzy rozpowszechniali publikacje religijne. 16 z nich skazano na kary od 3 miesięcy do półtora roku więzienia, 8 na grzywny, a pozostałych uniewinniono[18].

Inne zboryEdytuj

W roku 1933 powstał zbór w Małym Kacku (obecnie dzielnica Gdyni), który zasięgiem głoszenia obejmował teren w promieniu 80 km. W roku 1934 spotykało się tam na chrześcijańskich zebraniach 15 osób[4]. W 1935 w miejscowości Łebno głosiciele z tego zboru zostali brutalnie pobici[19].

W latach 30. XX wieku zdarzały się ataki na osoby prowadzące działalność kaznodziejską. Na przykład w Kamieniu 20-osobową grupę głosicieli otoczyło co najmniej 100 wrogo nastawionych mieszkańców. Obecność wojska ochroniła ich przed tłumem[9]. Z powodu aresztowań liczba głosicieli w Gdańsku spadła ze 191 w roku 1935 do 51 w roku 1939. W roku 1938 rozpowszechnili w tym mieście 5233 publikacje biblijne[20] . Pod koniec lat 30. XX wieku Świadkowie Jehowy przewozili z Berlina do Gdańska publikacje i matryce do ich drukowania. Kurierem był m.in. Horst Schmidt (przybrany syn Emmy Zehden)[21].

W tym samym czasie także chojnicka prokuratura oskarżyła mieszkającego tam pioniera o nazwisku Śmieszko o dopuszczenie się „bluźnierstwa” za pomocą druków. Rozprawa sądowa w tej sprawie odbyła się w 1933 roku. Jej przebieg obserwowało mnóstwo ludzi. W charakterze biegłego ze strony Kościoła katolickiego powołany był ksiądz Janke, posiadający doktorat z teologii, wykładowca religii w gimnazjum w Chojnicach. Ze strony Towarzystwa Strażnica wystąpił Wilhelm Scheider. W wyniku dyskusji na temat szeregu podstawowych zagadnień doktrynalnych ksiądz „Janke uznał się za całkowicie pokonanego”, a Jan Śmieszko został uniewinniony[22][23][24].

W zborze w Chyloni (obecnie dzielnica Gdyni) tuż przed wybuchem II wojny światowej działało około 50 głosicieli[4].

Okres II wojny światowejEdytuj

 
Hitlerowskie oświadczenie o wyrzeczeniu się wiary, którego podpisania Świadkowie Jehowy odmawiali w Stutthof (KL)[25]

W czasie II wojny światowej wielu wyznawców zostało wywiezionych do obozów koncentracyjnych, m.in. Elżbieta Abt, Getrud Ott[c], Alfreda Yarka do Auschwitz[26][27][28]. Do obozu koncentracyjnego Stutthof (KL) trafiło 99 Świadków Jehowy. Uwięziono w nim m.in Wilhelma Scheidera, Alfonsa Licznerskiego czy Feliksa Borysa[29][30]. Latem 1943 roku w Gdańsku aresztowano 12 Świadków Jehowy i postawiono ich przed sądem. Trafili oni do placówki gestapo w Gdańsku, gdzie proponowano im podpisanie oświadczenia o wyrzeczeniu się wiary w zamian za wolność. Wszystkich przewieziono do KL Stutthof. Pomimo ekstremalnych warunków w obozie dalej praktykowali swoją religię. Natomiast inni współwyznawcy przemycali do obozu Biblię i literaturę biblijną. Świadkowie Jehowy w KL Stutthof regularnie w nocy organizowali zebrania w baraku dla szewców. Na około 200 wyznawców działających na obszarze Wolnego Miasta Gdańska represje dotknęły 175 osób, 151 z nich uwięziono, 33 trafiły do obozów koncentracyjnych, 12 zmarło, a 18 dzieci dotknęły dotkliwe prześladowania[25]. Innych wyznawców np. Haralda Abta wysłano do obozu Sachsenhausen (KL)[31]. Joseph Rehwald z Królewca został uwięziony w Sztumie, a następnie za odmowę służby wojskowej zginął w KL Sachsenhausen[30].

Feliks Borys wspomina:

Gdy we wrześniu 1939 roku Niemcy zaatakowały Polskę, prześladowania przybrały na sile. Ostatecznie w roku 1943 zostałem aresztowany przez gestapo za odmowę pełnienia służby wojskowej w armii niemieckiej. W czasie przesłuchania agent tajnej policji próbował wydobyć ze mnie nazwiska innych miejscowych Świadków. Kiedy mu się to nie udało, oświadczył, że niechybnie zgniję w obozie koncentracyjnym. Najpierw zostałem wysłany do zakładu karnego w Chojnicach, gdzie kilku strażników tłukło mnie gumową pałką, chcąc złamać moją lojalność wobec Jehowy. Trwało to jakieś 15–20 minut, lecz przez cały czas żarliwie się modliłem. Pod koniec jeden z oprawców narzekał, że już opada z sił, a ja wciąż się trzymam. Rzecz zdumiewająca, ale po kilku pierwszych razach przestałem cokolwiek odczuwać. Słyszałem jedynie odgłos ciosów, przypominający dźwięk bębna znajdującego się gdzieś w oddali. Jehowa wyraźnie mnie ochronił i wysłuchał moich błagań. Wiadomość o pobiciu szybko obiegła więzienie, tak iż niektórzy zaczęli mnie nazywać „sługą Bożym”. Wkrótce potem znalazłem się w gdańskiej siedzibie gestapo, skąd miesiąc później trafiłem do obozu koncentracyjnego w Stutthofie.

.

W czasie ewakuacji obozu i tzw. marszu śmierci wśród więźniów było jedynie około dziesięciu Świadków Jehowy; pomagali sobie wzajemnie, dzięki czemu przeżyli. Inni Świadkowie Jehowy z powodu odmowy przyjęcia niemieckiej listy narodowościowej i wyrzeczenia się wiary zostali przymusowo wysiedleni z własnych domów, np. rodzina Czesława Przybylskiego z Gdyni do wsi Krzywowólka[32][30].

Działalność powojennaEdytuj

Po II wojnie światowej działalność na tym terenie koordynowało biuro, mieszczące się w Gdyni przy ul. Żwirki i Wigury 6 m. 26.

Zbór w Tczewie miał po 1945 roku swoją salę zebrań przy Placu Wolności 21 (obecnie pl. Hallera). W drugiej połowie lat 40. należało do niego około 40–50 osób zamieszkałych w mieście oraz w powiecie tczewskim. Starszymi zboru byli: Bolesław Reszka, Teofil Borys i Paweł Klonowski[33].

19 marca 1947 roku w Gdyni zeszli na ląd z pokładu statku „Jutlandia” misjonarze Biblijnej Szkoły Strażnicy – Gilead, Stefan Behunick i Paweł Muhaluk, którzy organizowali działalność polskich Świadków Jehowy.

Według doniesień starosty powiatu chojnickiego, T. Rześniowieckiego z czerwca 1947 roku, społeczność Świadków Jehowy miała „na terenie miasta Chojnice, Małe Osady nr 1 swój zbór (...), a na terenie powiatu stowarzyszenie liczy ok. 40 członków”. W 1956 roku na terenie powiatu chojnickiego miało zamieszkiwać 26 Świadków Jehowy. Na terenie Chojnic nie było żadnej Sali Królestwa, stąd też cała grupa podlegała pod zbory mieszczące się w Tucholi i Starogardzie[23].

W roku 1947 na terenie województwa gdańskiego działało 11 zborów[34][35]. Po zakończeniu wojny Świadkowie Jehowy organizowali większe zgromadzenia m.in. w Sopocie[36]. W roku 1950 nastąpiła fala aresztowań i od tego roku działalność prowadzona była konspiracyjnie. W roku 1952 za działalność religijną w więzieniu w Wejherowie osadzonych było około 30 głosicieli[35]. W czasie zakazu (od początku lat 50. do końca lat 80. XX wieku) organizowano potajemne zgromadzenia, tzw. konwencje leśne. Pod koniec lat 70. XX wieku Daniel Sydlik z Ciała Kierowniczego spotkał się z niektórymi głosicielami na terenie obecnego województwa. Pod koniec lat 70. XX wieku niektórym Świadkom udało się wyjechać na kongresy poza granice Polski — najpierw do Lille we Francji, potem do Kopenhagi w Danii (pod hasłem „Zwycięska wiara”), w roku 1980 (pod hasłem „Miłość Boża”) i 1981 (pod hasłem „Lojalność wobec Królestwa”) do Wiednia, a w latach 90. XX wieku i w pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku delegacje z tutejszych zborów były na kongresach międzynarodowych w Niemczech, Austrii, Francji, Rosji, Czechach, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Korei Południowej, na Węgrzech i na Ukrainie.

Szczególnie od 70. XX wieku głosiciele w lecie prowadzą grupową wyjazdową działalność kaznodziejską na terenach, gdzie jest mniej wyznawców (dawne nazwy: grupy pionierskie, ośrodki pionierskie, obozy pionierskie).

Rozwój działalnościEdytuj

 
Sala Królestwa w Helu
 
...wnętrze
 
...podium.

Od początku lat 80. XX wieku w Gdańsku ponownie organizowane są oficjalne kongresy. W 1981 roku w kongresie pod hasłem „Lojalność wobec Królestwa” w gdańskiej hali Olivii zebrało się 5751 osób. W tej samej hali zorganizowano kongres pod hasłem „Prawda o Królestwie”, który się odbył w roku 1982. W roku 1983 kongres „Jedność dzięki Królestwu” odbył się w Operze Leśnej w Sopocie[37]. W 1988 do grupy 12 głosicieli w Sztumie dołączyli pionierzy. W 1990 roku powstał w tym mieście 90-osobowy zbór, a później Sala Królestwa. Zaczęto prowadzić regularne, 10-minutowe studia biblijne z grupą miejscowych więźniów, wychodzących sprzątać ulice. W 1992 roku o działalności miejscowych wyznawców napisała „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy[38].

Na początku lat 90. w Tczewie działały 4 zbory, do których należało około 300 głosicieli. Tczewskie zbory korzystały z dwóch sal w mieście, przy ul. Wigury i ul. gen. Bema[33]. Wkrótce w różnych miastach powstały Sale Królestwa. W Słupsku powstała ona w wyremontowanym obiekcie po byłej przychodni[39].

Kongresy regionalne dla wyznawców z województwa odbywają się na Ergo Arena. Dawniej kongresy organizowane były na stadionie Lechii Gdańsk, Polonii Gdańsk, gdyńskim stadionie GOSiR, Energa Gdańsk i w gdyńskiej hali Arena. Natomiast zgromadzenia obwodowe – m.in. w halach sportowych w Gdańsku, Gdyni, Jezierzycach k. Słupska. Obecnie w Malborku znajduje się także Sala Zgromadzeń czyli miejsce zgromadzeń obwodowych. Sala mieści się w malborskiej dzielnicy Wielbark przy ul. Głowackiego 104. Obiekt został wybudowany od podstaw na bagnistym terenie byłego poligonu wojskowego, w ciągu jednego roku' a oddany do użytku 7 września 2002 roku. Sala główna może pomieścić 1100 osób. Korzysta z niej około 200 zborów z Pomorza (oprócz wyznawców z powiatu słupskiego i bytowskiego, którzy spotykają się w Sali Zgromadzeń w Mostach), Kujaw, Warmii i Mazur (oprócz części wschodniej) w czasie zgromadzeń obwodowych i specjalnych. Od 2017 roku odbywają się w niej również kongresy regionalne w języku rosyjskim. 14 września 2002 roku odbył się tzw. dzień otwartych drzwi. Rozdano 5000 zaproszeń (w tym 100 imiennych – władzom miasta, powiatu, gmin, dyrektorom szkół i szpitali), z których skorzystało ponad 1000 gości[4]. 27 czerwca 2006 r. od uderzenia pioruna spłonęła część dachu w zachodnim skrzydle[40]; został on w krótkim czasie odbudowany przez wolontariuszy.

Przez 5 miesięcy w 2006 roku na terenie byłego Stutthof (KL)[41] prezentowana była wystawa Więzieni za wiarę – Świadkowie Jehowy a hitleryzm poświęcona ich neutralności w okresie nazizmu[42]. Uroczyste otwarcie wystawy odbyło się 26 kwietnia 2006 roku. Obecni byli m.in. przedstawiciele Świadków Jehowy w Niemczech, którzy wygłosili dwa referaty tłumaczone na język polski. Wyświetlono również skróconą wersję filmu Niezłomni w obliczu – Świadkowie Jehowy a hitleryzm.

W latach 2012–2017 nastąpiła reorganizacja zborów.

23 czerwca 2013 roku w Słupsku odbyło się uroczyste zakończenie nauki przez pierwszą w Polsce klasę Kursu Biblijnego dla Małżeństw<refOgłoszenia, „Nasza Służba Królestwa”, październik 2013, s. 4.</ref>. W roku 2013 rozpoczęto specjalne świadczenie publiczne na terenie wielkomiejskim obejmujące Gdańsk. Wdrożono też program świadczenia publicznego na terenie poszczególnych zborów za pomocą wózków z literaturą biblijną. W październiku 2015 roku w Gdańsku zakończyła naukę 3. klasa Kursu dla Ewangelizatorów Królestwa. W kwietniu 2016 roku zorganizowano specjalną kampanię ewangelizacyjną w języku kaszubskim.

Galeria wybranych Sal KrólestwaEdytuj

ZboryEdytuj

Poniższa lista obejmuje zbory zgromadzające się na terenie województwa według stanu z 28 listopada 2019[1]:

Na terenie miast na prawach powiatu[d]
  • Gdańsk: 21 zborów: Angielski (w tym grupa chińskojęzyczna), Centrum, Migowy, Morena, Oliwa, Olszynka, Orunia–Wschód, Orunia–Zachód, Osowa, Przymorze (w tym grupa hiszpańskojęzyczna), Rosyjski, Siedlce, Stadion, Ujeścisko, Ukraiński, Wrzeszcz–Brętowo, Wrzeszcz–Dolny, Wrzeszcz–Północ, Wschód, Zaspa, Żabianka
  • Gdynia: 8 zborów: Chylonia, Cisowa, Grabówek, Karwiny, Oksywie, Pogórze, Redłowo, Witomino
  • Słupsk: 5 zborów: Osiedla Zachodnie (w tym grupa rosyjskojęzyczna), Stare Miasto (w tym grupa ukraińskojęzyczna), Wschód, Południe (w tym grupa języka migowego), Zatorze Północ
  • Sopot: 1 zbór: Sopot (w tym grupa wietnamskojęzyczna) (Sala Królestwa: Gdańsk)
 
Gdańsk
Gdynia
Słupsk
Sopot
Bytów
Miastko
Chojnice
Czersk
Człuchów
Debrzno
Kolbudy
Łęgowo
Pruszcz Gd.
Kartuzy
Żukowo
Kościerzyna
Kwidzyn
Ryjewo
Lębork
Malbork
Nowy Dwór Gd.
Hel
Puck
Dębnica
Kaszubska
Kępice
Słonowice
Starkowo
Ustka
Wysoka
Starogard
Gdański
Dzierzgoń
Sztum
Gniew
Tczew
Reda
Rumia
Wejherowo
Miejscowości w województwie pomorskim, w których według stanu z 19 grudnia 2018 roku były zbory Świadków Jehowy[1]. Na niebiesko zaznaczono położenie Sali Zgromadzeń (Malbork), na żółto – zbory zgromadzające się w Sali Królestwa sąsiedniego zboru.
Na terenie powiatów

UwagiEdytuj

  1. Obwody polskojęzyczne: Gdańsk-Południe, Gdańsk-Północ, Elbląg-Malbork, Grudziądz (część); Piła (część); Słupsk (część); polskiego języka migowego: Bydgoszcz-Wschód (część); angielski (część); rosyjski (część).
  2. Kiper odwiedził zbór w Gdańsku (24–30.05.1933), w Słupsku (12, 13.05.1933), Bytowie (15.04 oraz 8.05.1933), Kleszczyńcu (16,17.04 oraz 9, 10.05.1933), Lęborku (18.04 oraz 11.05.1933) i Miastku (13, 14.04 oraz 6,7.05.1933).
  3. Getrud Ott z Gdańska była więźniem obozów w Auschwitz (od grudnia 1942 do stycznia 1945), Mauthausen, Gross-Rosen i Bergen-Belsen (od stycznia do maja 1945). Po uwolnieniu została absolwentką Biblijnej Szkoły Strażnicy – Gilead i była misjonarzem w Indonezji, Iranie i Luksemburgu.
  4. W nazwach zborów na terenie miast na prawach powiatu pominięto pierwszy człon ich nazwy, którym jest nazwa miasta, na terenie którego zgromadza się dany zbór.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2019-12-15].
  2. GUS, Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011.
  3. a b Wolfram Slupina, Prześladowania i represje Świadków Jehowy w Polsce w latach 1939–1945 oraz 1950–1989, [w:] Hans Hesse, „Najodważniejsi byli zawsze Świadkowie Jehowy”, Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2010, s. 280, 281, ISBN 978-83-61387-21-3.
  4. a b c d e Kolejna Sala Zgromadzeń Świadków Jehowy w Polsce, „Przebudźcie się!”, 22 stycznia 2003, s. 16–19.
  5. C.T. Russell, Memorial Report for 1924, „Strażnica i Zwiastun Obecności Chrystusa”, Towarzystwo Strażnica, 15 lipca 1924, s. 218 (ang.).
  6. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 1 stycznia 1917, s. 2 (niem.).
  7. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, grudzień 1918, s. 86 (niem.).
  8. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, kwiecień 1919, s. 50 (niem.).
  9. a b Watchtower, Wiara w Boga zapewniła mi ochronę, „Przebudźcie się!”, LXXV, Towarzystwo Strażnica, 8 marca 1994, s. 11–14, ISSN 1234-1169.
  10. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 1 października 1928, s. 290 (niem.).
  11. Bluźnierca osadzony w więzieniu. „Badacze” Pisma św. grasują na Pomorzu, „Pielgrzym”, R. 65, Pielgrzym – Peplin, 18 marca 1933.
  12. Skazanie badacza pisma św., „Pielgrzym”, R. 65, Pielgrzym – Peplin, 3 kwietnia 1934.
  13. Wiadomości potoczne, „Pielgrzym”, R. 66 nr 1, Pielgrzym – Peplin, 2 stycznia 1934, s. 5.
  14. Raporty Sytuacyjne Komisarza Rządu w Gdyni, styczeń 1932 – grudzień 1934, Gdynia: Towarzystwo Miłośników Gdyni, 2017.
  15. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 kwietnia 1933, s. 128 (niem.).
  16. Wolfram Slupina, Prześladowania i represje Świadków Jehowy w Polsce w latach 1939-1945 oraz 1950-1989, [w:] Hans Hesse, „Najodważniejsi byli zawsze Świadkowie Jehowy”, Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2010, s. 282, 283, ISBN 978-83-61387-21-3.
  17. Wolfram Slupina, Prześladowania i represje Świadków Jehowy w Polsce w latach 1939–1945 oraz 1950–1989, [w:] Hans Hesse, „Najodważniejsi byli zawsze Świadkowie Jehowy”, Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2010, s. 285, ISBN 978-83-61387-21-3.
  18. Wyrok na „Badaczy Pisma św.”, „Dziennik Bydgoski”, 26 marca 1938, s. 8.
  19. Krzysztof Biliński, Hiobowie XX wieku, Wydawnictwo A Propos, 2012, s. 211–214, ISBN 978-83-63306-15-1.
  20. 1939 Yearbook of Jehovah's Witnesses, s. 138 (ang.).
  21. Stefania Krug, Fritz Poppenberg, Nie bójcie się..., Drei Linden Film Gbr., 1997.
  22. Rocznik Świadków Jehowy 1994, s. 193.
  23. a b 1906 do 1947 Działalność świadków Jehowy w Chojnicach – PRL – Materiały, HistoriaChojnic.pl [dostęp 2012-11-06].
  24. Jerzy Erdman, Z wizytą u Świadków Jehowy, „Gazeta Chojnicka”, 26 listopada 1993 [zarchiwizowane z adresu 2005-09-30].
  25. a b Aleksandra Matelska, „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, wyd. II, 2010, s. 102–108, 177–180, ISBN 978-83-61387-19-0.
  26. Teresa Wontor-Cichy, Więzieni za wiarę: Świadkowie Jehowy w KL Auschwitz, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, 2003.
  27. Wiesław Jan Wysocki, Bóg na nieludzkiej ziemi, Warszawa 1978, s. 178.
  28. J. Niedźwiadek:, A jednak ocalałam, „Wieści”, 1985.
  29. Wiara w Boga zapewniła mi ochronę, „Przebudźcie się!”, 8 marca 1994, s. 11–14.
  30. a b c Purple Triangles “Forgotten Victims“ of the Nazi Regime A Remarkable Story of Resistance Guide to the History Exhibition, Wachtturm Bibel- und Traktat-Gesellschaft der Zeugen Jehovas, e. V., Selters/Taunus, 1999, s. 24–28 (ang.).
  31. Wspierała mnie wiara w Boga, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, styczeń 1981, s. 21.
  32. Aleksandra Matelska, „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce s= 174, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, wyd. II, 2010, ISBN 978-83-61387-19-0.
  33. a b Wiesław Długołęcki, Historia Tczewa, Tczew 1998.
  34. K. Urban, Mniejszości religijne w Polsce 1945–1991 (zarys statystyczny), Kraków 1994, s. 20.
  35. a b Witold Kaszewski, Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim, Wydawnictwo A Propos, 2011, s. 87, 122, ISBN 978-83-917339-8-1.
  36. Jehowa hojnie nagradza tych, którzy trzymają się Jego dróg, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 1 sierpnia 2005, s. 16–20.
  37. Barbara W. Olszewska, Czekanie na „wielki ucisk”, „Polityka”, 1 października 1983.
  38. Zbieranie „kosztowności” w Polsce (Pionierzy torują drogę), „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 lipca 1992, s. 26.
  39. Piotr Kawałek, Świadkowie mają nowy dom modlitw, „Głos Pomorza”, 12 marca 2007.
  40. Pożar w Malborku. Jeden piorun wart był 350 tysięcy złotych, kwidzyn.naszemiasto.pl, 28 czerwca 2006.
  41. Sztutowo. Wzruszająca wystawa w galerii Muzeum Stutthof, gdynia.naszemiasto.pl, 5 maja 2006.
  42. Wiadomości Muzealne. Biuletyn Informacyjny Państwowego Muzeum Stutthof, 20 maja 2006.