Świadkowie Jehowy w województwie wielkopolskim

Świadkowie Jehowy w województwie wielkopolskim – wspólnota religijna Świadków Jehowy w województwie wielkopolskim. Liczba głosicieli na terenie województwa wynosi ok. 10 530 (stan w 2011)[1]. W lutym 2020 roku na terenie województwa znajdowały się miejsca zgromadzeń 125 zborów (w tym zboru i trzech grup języka migowego, zboru i grupy angielskojęzycznej, zboru i trzech grup rosyjskojęzycznych, grupy chińskojęzycznej, grupy hiszpańskojęzycznej, grupy bułgarskojęzycznej oraz zboru i sześciu grup ukraińskojęzycznych)[2][a].

HistoriaEdytuj

PoczątkiEdytuj

 
Fotodrama stworzenia wyświetlana była w Poznaniu i Kaliszu w latach 20. XX w.

Działalność Świadków Jehowy na terenie obecnego województwa podjęli ok. 1910 roku niemieccy współwyznawcy, organizując tu serie wykładów. Grupę w Poznaniu odwiedzał przedstawiciel niemieckiego biura, pielgrzym Hermann Herkendell (1889–1926)[b][3][4], 15 listopada 1913 Paul Balzereit, wiosną 1916 roku pielgrzym Max Cunow, a w roku 1917 i 1919 pielgrzym Karl Wellershaus. Wiosną 1919 roku Weelershaus odwiedził też grupę w Trzebinach[5]. W trakcie I wojny światowej zamieszkał w Poznaniu powracający z Niemiec Teofil Szmidt, który w 1914 roku obejrzał Fotodramę stworzenia. Skontaktował się on z grupą poznańską i chociaż nie był jeszcze ochrzczony przewodniczył we wspólnym studium Biblii. W 1916 roku w Poznaniu grupa liczyła 21 osób. Chrztu Szmidtowi udzielił współwyznawca Kujat, który w roku 1918 przyjechał do Poznania z Berlina. Szmidt został oficjalnie sługą pierwszego zboru w Poznaniu. Kiedy w roku 1922 opuszczał Poznań, zbór liczył około 20 stałych członków zboru[6]. Opiekę nad zborem poznańskim objął przybyły z Warszawy Władysław Kącki, który na swój koszt wynajął salę przy ul. Górna Wilda, gdzie wygłaszał wykłady. Wynajmowano też salę przy ul. Popilińskich, gdzie wyświetlana była Fotodrama stworzenia. Później wynajęto większą salę przy Drodze Dębińskiej na Wildzie, gdzie organizowano wykłady, a także obchodzono uroczystość Wieczerzy Pańskiej, na której w 1924 było obecnych 91 osób[7].

W roku 1921 oprócz Poznania grupa działała również w Kole[8] oraz Aleksandrówku. 19 sierpnia 1921 roku Jan Szczesiak złożył w Starostwie Kolskim prośbę o zezwolenie na otwarcie tam „domu modlitwy”[9]. W lutym 1925 roku działalność kaznodziejską prowadzono w Koźminie[10], Poznaniu (106 członków) i Gnieźnie (12)[11]. 18 sierpnia 1926 roku w poznańskim Sądzie Okregowym toczyła się rozprawa w sprawie brutalnej napaści na uczestników zebrania w Poznaniu, która miała miejsce 15 czerwca 1924 roku[12]. Sprawę pogromu opisał poznański „Przegląd Poranny” w czerwcu 1924 roku[13].

Pod koniec lat 20. XX wieku powstały zbory w Kaliszu, Ostrowie Wielkopolskim i Lesznie. W roku 1927 dwóch kolporterów rozpoczęło działalność kaznodziejską w powiecie kaliskim, rok później działało tam ponad 10 głosicieli, a kilku w okolicach Pleszewa. W roku 1928 ci sami kolporterzy Raczek i Stawicki działali w okolicach Turka i Koła oraz Ostrzeszowa. Po koniec sierpnia 1928 roku w Poznaniu odbyła się konwencja[14]. Pod koniec lat 20. XX wieku w Kaliszu wyświetlano Fotodramę stworzenia.

W latach 30. XX wieku prokurator Sądu Apelacyjnego w Poznaniu odmówił wszczęcia postępowania przeciwko Świadkowi Jehowy, którego księża oskarżyli o nazwanie duchowieństwa „organizacją Szatana”. Sam prokurator wykazał, że duch niemoralności, który panował na dworze papieża Aleksandra VI (1492–1503) i rozprzestrzeniał się na całe chrześcijaństwo, rzeczywiście był duchem szatańskiej organizacji[15]. Regularną działalność kaznodziejską w Lesznie, Rawiczu, Jarocinie i Czarnkowie rozpoczęli pionierzy w latach 1932–1933. W roku 1934 regularną działalnością kaznodziejską objęto już całą Wielkopolskę, wygłaszano też wykłady. W roku 1935 pojawiły się grupy wyznawców m.in. w miejscowości Koźle i okolicach Gniezna[16]. W roku 1936 zebrania zboru w Poznaniu odbywały się w lokalu przy ul. Fabrycznej 20/28. Pod tym adresem mieściła się też filia administracji czasopisma „Złoty Wiek[17].

W okresie II wojny światowejEdytuj

 
Hitlerowskie oświadczenie o wyrzeczeniu się wiary, którego podpisania odmawiali Świadkowie Jehowy
 
W czasie II wojnie światowej wielu Świadków Jehowy zostało osadzonych w hitlerowskich obozach koncentracyjnych i nosiło znak – fioletowy trójkąt
 
Publikacje Świadków Jehowy („Nasza Służba Królestwa” z lat 50. XX w.) drukowano potajemnie w okresie zakazu działalności również na terenie województwa wielkopolskiego[18]

6 i 7 maja 1942 roku ponad 70 członków poznańskiego zboru zostało aresztowanych, przewiezionych na przesłuchanie do Domu Żołnierza przy ul. Niezłomnych, a następnie większość trafiła do Fortu VII w Poznaniu. Był to skutek akcji gestapo, która wprowadziła do poznańskiego zboru swojego agenta udającego sympatyka Świadków Jehowy dzięki czemu dostał się do poznańskiego zboru, studiował Biblię, dał się ochrzcić i wywiedział się o adresy zamieszkania jego członków. Na zebraniu członków zboru przebrał się za kobietę w woalce by sprawdzić czy wszyscy są już obecni, po czym powrócił na zebranie już w mundurze SS. Ponieważ zebrania w trakcie II wojny światowej organizowano dla dwóch lub trzech rodzin inni członkowie zboru byli zabierani ze swoich domów późnym wieczorem lub następnego dnia. Następną akcję gestapo przeprowadziło w maju 1943 roku, jednak nie miała już ona takiego zasięgu. Do obozów koncentracyjnych trafiło 69 głosicieli z Poznania, spośród których 22 osoby zginęły[19][20][21].

W okresie powojennymEdytuj

Po II wojnie światowej powstały nowe zbory. Zaraz po wojnie działał w Poznaniu zbór, który pomógł w odbudowie organizacji w zachodniej Polsce. Po powrocie wyznawców z obozów koncentracyjnych w roku 1945, małe grono Świadków Jehowy w Poznaniu rozrosło się do ok. 600 głosicieli, których podzielono na 3 zbory. Z działającego na terenie miasta jednego zboru powstały wtedy trzy. Pod koniec roku 1945 w Poznaniu zbudowano Salę Królestwa na 60 osób.

W kwietniu 1946 roku na uroczystość Wieczerzy Pańskiej (Pamiątki) w Myśliborzu z całego terenu od Szczecina, Piły po Zieloną Górę przybyło 27 osób[22]. We wrześniu 1946 roku Sąd Okręgowy w Poznaniu za odmowę pełnienia służby wojskowej skazał młodych Świadków Jehowy na kary ich od 2 do 5 lat więzienia[23].

W grudniu 1947 roku na terenie województwa poznańskiego działało 121 zborów[24][25]. W dniach od 25 do 27 czerwca 1948 roku odbył się kongres na terenie Międzynarodowych Targów Poznańskich. W 1949 roku na 4 godziny przed rozpoczęciem konwencji okręgowej w Poznaniu obstawiono kordonem milicji gmach konwencyjny „Belweder”, nikogo nie wpuszczając do przygotowanej sali. Program konwencji przedstawiono w piwnicach rozpoczętej budowy Sali Królestwa przy ulicy Wierzbięcice w Poznaniu. Miała ona powstać na kupionym od miasta terenie rumowiska. Budowy jednak nie dokończono że względu na zakaz działalności, jaki nastąpił w lipcu 1950 roku[26].

We wrześniu 1950 roku nastąpiło aresztowanie przez UB 11 wyznawców ze zboru Poznań–Wilda. W mieście tym działali pionierzy z Wisły[7].

Z meldunków Sekcji III Wydziału V Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Poznaniu wynika, że od kwietnia do września 1950 aresztowano w całym województwie ok. 50 osób. Najwięcej wyznawców aresztowano w Poznaniu – ponad 30 osób, w Kaliszu i Szamotułach[c]. Zatrzymano także mieszkających na terenie województwa wyznawców ze Śląska. Jak podaje Rocznik Świadków Jehowy (1994): „Nasza religijna działalność absolutnie w niczym władzom nie zagrażała. Wymowny dowód tego przedstawiono na innej rozprawie w Poznaniu. Obrońca przypomniał miejscowe wydarzenia z roku 1956, kiedy to tłum zaatakował zakład karny i uwolnił więźniów, w tym trzech Świadków Jehowy odsiadujących długoletnie wyroki. Ale — jak czytamy w wydanych później postanowieniach Wojskowego Sądu Garnizonowego — każdy z nich „zgłosił się niezwłocznie dobrowolnie do dyspozycji Milicji Obywatelskiej””. Niektóre przypadki znęcania się nad Świadkami Jehowy po wielu latach zakończyły się postawieniem osób ich dopuszczających się w stan oskarżenia przez Oddziałową Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu[27]. W 1958 roku aresztowano dwóch Świadków Jehowy, którzy kolportowali publikacje biblijne[28].

W latach 60. XX w. funkcjonariusze SB podkreślali w sprawozdaniach wzrost działalności misyjnej tego wyznania. „Aktywność misyjna wzmagała się w okresach letnich, kiedy członkowie tej społeczności w kilkuosobowych grupach wyruszali z namiotami na obozy wędrowne. Rozbijali namioty w ustalonych z góry miejscowościach, gdzie przebywali po kilka dni, chodząc od domu do domu i prowadząc swą misję głosicieli. Tylko w roku 1962 w miesiącach wakacyjnych w województwie poznańskim SB rozwiązała 6 takich obozów” – donosi sprawozdanie IPNŚwiadkowie Jehowy w Wielkopolsce. Owo sprawozdanie dodaje: „W listopadzie 1962 r. aresztowano 6 osób oraz przejęto powielacz elektryczny, przybory introligatorskie i wydrukowane już numery „Strażnicy”, a także 52 metalowe matryce i 250 kg czystego papieru przygotowanego do druku. Zatrzymano i wydalono z Polski w lipcu 1962 r. obywatela USA polskiego pochodzenia Józefa Smaraka, który przebywając w starej ojczyźnie od maja tego roku, brał czynny udział w pracach misyjnych wyznania”.

W roku 1961 funkcjonariusze SB zlikwidowali drukarnie w Międzychodzie[29]. W roku 1964 roku zatrzymano w ramach działań profilaktycznych 14 Świadków Jehowy, a kolejnych 12 zostało przekazanych do dyspozycji prokuratur wojskowych i skazanych przez sądy garnizonowe za odmowę odbycia zasadniczej służby wojskowej. W 1964 roku aresztowano – 3 osoby, rok później – 4, w 1966 roku – 3. Ustawiczne działania nękające nie przeszkodziły w odbudowywaniu – od połowy lat sześćdziesiątych – szeregów wspólnoty. Według sprawozdania z 1969 roku liczba członków wynosiła około 7 tys. i zdaniem funkcjonariuszy Wydziału IV SB była to najliczniejsza mniejszość wyznaniowa na tym terenie. Według dokumentów IPN: „W październiku 1966 roku w „Sekcji III Wydziału IV” rozpoczęto operacyjne rozpracowanie o kryptonimie „A-4”, mające na celu doprowadzenie do likwidacji nielegalnej drukarni oraz systemu kolportażu „Strażnicy”. Prace nad tą sprawą trwały aż do roku 1971. W roku 1967 udało się jedynie zlokalizować położenie siedmiu pomieszczeń, w których mogłaby taka drukarnia działać. Natomiast poza rozpracowaniem kilkunastu członków wspólnoty Wydział IV musiał przyznać się do porażki. Następne lata nie przyniosły przełomu w tej sprawie.” W 1969 roku SB znalazła punkt redakcyjny a w nim blisko 2 tys. sztuk „Strażnicy”.

W roku 1970 zlokalizowano introligatornię i przypadkowo aresztowano w Kaliszu wolontariusza z podziemnej drukarni. W lutym 1971 roku zlikwidowano jedną z drukarń w okolicy Kalisza. Jak stwierdzili funkcjonariusze – „całość wspólnoty, oprócz działań związanych z podstawową misją niesienia swojego posłania innym ludziom, starała się skonsolidować swoją wewnętrzną organizację i uczynić ją bardziej odporną na zakusy świata zewnętrznego. W miejsce kilkunastu działających w okręgu zborów utworzono kilka większych[30]. 29 marca 1971 roku w Poznaniu odbyła się rozprawa wobec sześciu Świadków Jehowy pełniących odpowiedzialne funkcje w związku wyznaniowym. Oskarżonych: Haralda Abta, Władysława Reszkę, Józefa Rajchela, Edmunda Frąckowiaka, Jana Wąsikowskiego oraz Henryka Grabowskiego skazano za przynależność do tajnej organizacji, za co otrzymali kary od 1 do 2,5 roku więzienia oraz grzywny. Po wniesionej przez obrońców apelacji Sąd Wojewódzki zmniejszył wymiar kary. Dzięki temu 3 lipca 1971 roku zwolniono ostatnich dwóch spośród szóstki oskarżonych[31]. W 1976 roku Służba Bezpieczeństwa prowadziła sprawę pod kryptonimem „Wiry”, dotyczącą funkcjonowania drukarni w Luboniu[32].

Szczególnie od lat 60. XX wieku głosiciele w lecie prowadzili grupową wyjazdową działalność kaznodziejską na terenach, gdzie jest mniej wyznawców (wcześniejsze nazwy: grupy pionierskie, ośrodki pionierskie, obozy pionierskie).

Rozwój działalnościEdytuj

 
Samuel F. Herd (z lewej) z Ciała Kierowniczego Świadków Jehowy przemawia na kongresie międzynarodowym pod hasłem „Czuwajcie!” w Poznaniu w 2009 r.
 
Kongres okręgowy pod hasłem „Trwaj przy Jehowie!” w Poznaniu (2010)
 
Dramat biblijny „Te słowa (...) mają być w twoim sercu” na kongresie w Poznaniu (2011)
 
Kongres okręgowy pod hasłem „Strzeż swego serca!” (Poznań, 2012)
 
Kongres regionalny pod hasłem „Szukajmy najpierw Królestwa Bożego!” (Poznań, 2014)
 
Kongres regionalny pod hasłem „Naśladujmy Jezusa!” (Poznań, 2015)

Od roku 1982 kongresy rozpoczęto organizować w wynajętych halach i na stadionach. W roku 1983 kongres pod hasłem „Jedność dzięki Królestwu” odbył się w poznańskiej Arenie[33]. W roku 1985 w Poznaniu odbył się kongres międzynarodowy pod hasłem „Lud zachowujący prawość”, na którym obecni byli delegaci z 16 krajów. Kolejny kongres międzynarodowy, pod hasłem „Prawdziwa pobożność” odbył się w 1989 roku. Na stadionie Warty[34] było 40 442 obecnych – ochrzczono 1525 osób. Część programu tłumaczono jednocześnie na 16 języków. W Poznaniu i okolicach przygotowano noclegi dla 16  tys. delegatów z ponad 37 krajów[35].

Po odzyskaniu uznania prawnego w Polsce zaczęto organizować tu kongresy i inne zgromadzenia w halach, na stadionach w Poznaniu (Olimpii Poznań)[36][37] (obecnie na terenie obiektów MTP) oraz dodatkowo w Kaliszu[38] (1996–2002 i 2014–2017 w Arena Kalisz)[39] i w Ostrowie Wielkopolskim (2003–2005, 2007, 2008). Wkrótce zaczęły powstawać nowe Sale Królestwa (w ostatnich latach m.in. w Wągrowcu [2018][40][41]). W 2006 roku w Poznaniu odbył się kongres międzynarodowy pod hasłem „Wyzwolenie jest blisko!” (program w językach: polskim i fińskim). W maju 2008 roku w byłym hitlerowskim Obozie karno-śledczym w Żabikowie oraz Forcie VII w Poznaniu prezentowana była wystawa Więzieni za wiarę – Świadkowie Jehowy a hitleryzm, poświęcona ich neutralności w okresie nazizmu[42]. W dniach 16–19 lipca 2009 roku na terenie MTP odbył się kongres międzynarodowy pod hasłem „Czuwajcie!”, na którym było 20 133 obecnych z 10 krajów.

Od 8 listopada 2007 do 5 października 2010 roku poznański oddział Instytutu Pamięci Narodowej przy współudziale Instytutu Historii UAM zorganizował cykl czterech konferencji naukowych pod hasłem: „Władze wobec Kościołów i związków wyznaniowych w Wielkopolsce w latach 1945–1989” z udziałem zarówno historyków, jak i świadków historii. Częścią tego cyklu konferencji były wykłady dr. Jana Miłosza „Prześladowania Świadków Jehowy na terenie woj. poznańskiego”, „Już nie szpiedzy, jeszcze nielegalni – Świadkowie Jehowy w oczach wielkopolskiej SB w latach 1956–1970”, „Świadkowie Jehowy w dobie gierkowskiego otwarcia” i „Świadkowie Jehowy w latach osiemdziesiątych XX wieku jako obiekt zainteresowania władz”, które dotyczyły wielkopolskich Świadków Jehowy. Prelegent na przykładzie losów kilku członków tej społeczności przedstawił szczególnie zacięte represje ze strony władz komunistycznych wobec Świadków Jehowy[43][44].

W 2014 roku doszło do napadu podczas zebrania w Sali Królestwa Świadków Jehowy w Poznaniu. Napastnik ranił trzy osoby, w tym jedną ciężko. Po zatrzymaniu przez policję usłyszał zarzut usiłowania zabójstwa[45]. Sprawca spędził 6 tygodni na obserwacji psychiatrycznej. Biegli sądowi wnioskowali o zastosowanie leczenia w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym[46].

8 lutego 2016 roku w Centrum Kongresowo-Dydaktycznym Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu w ramach cyklów wykładów zorganizowanych przez Studenckie Koło Naukowe Etyki i Bioetyki, działające przy Katedrze Nauk Społecznych UMP poświęconych problematyce transkulturowości w medycynie pt. Transkulturowa opieka medyczna w obliczu narodzin i śmierci, przedstawiciele Służby Informacji o Szpitalach przedstawili prezentację Świadkowie Jehowy – społeczność i potencjalni pacjenci. Zawierała informacje związane z odmiennością kulturową Świadków Jehowy i jej wpływem na świadczenie opieki medycznej[47].

Świadkowie Jehowy prowadzą także biblijną działalność wychowawczą w zakładach karnych, studiując Biblię z więźniami. W roku 2013 rozpoczęto specjalne świadczenie publiczne na terenie wielkomiejskim obejmujące Poznań. Wdrożono też program świadczenia publicznego na terenie poszczególnych zborów za pomocą wózków z literaturą biblijną. W listopadzie 2015 roku w Poznaniu zakończyła naukę 4 klasa, a 8 marca 2020 roku 29 klasa Kursu dla Ewangelizatorów Królestwa.

Sala ZgromadzeńEdytuj

Sala Zgromadzeń w Stęszewie przy ul. Mosińskiej 7, z której korzystają wielkopolskie, lubuskie zbory (oprócz zborów z północnych krańców województwa), zbory z rejonów Głogowa. Sala została wybudowana od podstaw, a oddana została do użytku 22 września 2001 roku. Liczba miejsc: 1100. Odbywają się tu również zgromadzenia obwodowe w polskim języku migowym.

ZboryEdytuj

Poniższa lista obejmuje zbory zgromadzające się na terenie województwa według stanu na dzień 13 lutego 2020[2]:

Na terenie miast na prawach powiatu[d]
  • Kalisz: 5 zborów: Chmielnik (w tym grupa języka migowego), Kaliniec, Ogrody (w tym grupa ukraińskojęzyczna), Skalmierzyce, Tyniec
  • Konin: 4 zbory: Centrum, Glinka, Starówka, Zatorze
  • Leszno: 2 zbory: Centrum, Zachód (w tym grupa ukraińskojęzyczna)
  • Poznań: 22 zbory: Angielski (w tym grupa chińskojęzyczna), Centrum (w tym grupa hiszpańskojęzyczna), Dębiec, Główna, Górczyn, Jeżyce, Łazarz, Migowy, Naramowice, Nowe Miasto, Ogrody, Piątkowo, Podolany, Przeźmierowo, Rosyjski, Smochowice, Sołacz, Starołęka, Szczepankowo, Ukraiński, Wilda (w tym grupa bułgarskojęzyczna), Winogrady oraz zbór Koziegłowy (Sala Królestwa: Poznań)
 
Poznań
Kalisz
Leszno
Konin
Koziegłowy
Kępno
Chodzież
Czarnków
Krzyż Wlk
Trzcianka
Gniezno
Gostyń
Grodzisk Wlk
Jarocin
Korzeniew
Kuszyn
Zbiersk
Kłodawa
Koło
Budzisław
Golina
Grodziec
Kazimierz Biskupi
Rychwał
Ślesin
Czempiń
Kościan
Koźmin
Krotoszyn
Międzychód
Sieraków
Buk
Nowy Tomyśl
Opalenica
Rogoźno
Ostrów Wlk
Grabów n Prosną
Ostrzeszów
Piła
Chocz
Pleszew
Dopiewo
Kostrzyn Wlk
Puszczykowo
Kórnik
Luboń
Mosina
Pobiedziska
Rokietnica
Stęszew
Swarzędz
Rawicz
Słupca
Pniewy
Szamotuły
Środa Wlk
Śrem
Kotwasice
Turek
Wągrowiec
Mochy
Wolsztyn
Września
Złotów
Miejscowości w województwie wielkopolskim, w których są zbory Świadków Jehowy[2]. Na żółto zaznaczono zbory zgromadzające się w Sali Królestwa sąsiedniego zboru. Na niebiesko zaznaczono położenie Sali Zgromadzeń w Stęszewie.
Na terenie powiatów

UwagiEdytuj

  1. Obwody polskojęzyczne: Poznań-Południe, Poznań-Północ, Poznań-Wschód, Poznań-Zachód, Konin, Ostrów Wielkopolski, Głogów-Żary (część), Piła (część), Płock-Włocławek (część), Wrocław-Północ (część); polskiego języka migowego: Piotrków-Tomaszów (część); angielski (część); rosyjski (część).
  2. Hermann Herkendell grupę w Poznaniu odwiedził 28 czerwca 1910 roku, 7–8 marca 1914 roku oraz 12 kwietnia 1918 roku. Karl Wellershaus grupę w Poznaniu odwiedził 6 lutego 1917 roku oraz od 15 do 17 marca 1919 roku, a grupę w Trzebinach 18 i 19 marca 1919 roku.
  3. Służba Bezpieczeństwa prowadziła sprawy przeciwko prowadzeniu działalności głównie w takich miejscach jak: Poznań, Buk, Chojno-Wieś, Kalisz, Konin, Korzeniew, Krowica Zawodnia, Leszno, Nowy Tomyśl, Piła, Pniewy, Rogoźno, Szamotuły, Turek i Września.
  4. W nazwach zborów na terenie miast na prawach powiatu pominięto pierwszy człon ich nazwy, którym jest nazwa miasta, na terenie którego zgromadza się dany zbór.

PrzypisyEdytuj

  1. GUS, Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011.
  2. a b c Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2020-02-13].
  3. „Strażnica Zwiastujaca Królestwo Jehowy”, 1 czerwca 1910, s. 98 (niem.).
  4. „Strażnica Zwiastujaca Królestwo Jehowy”, 1 marca 1914, s. 34 (niem.).
  5. Bruder Karl Wellershaus, archiv-vegelahn.de (niem.).
  6. C.T. Russell, Memorial Reports for 1922, „Strażnica i Zwiastun Obecności Chrystusa”, Towarzystwo Strażnica, 5 lipca 1922, s. 201 (ang.).
  7. a b Aleksandra Matelska, „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, wyd. II, 2010, s. 353–365, ISBN 978-83-61387-19-0.
  8. Remigiusz Kasprzycki, „Naród bez broni”. Niechęć do służby wojskowej w II Rzeczypospolitej z przyczyn religijnych, „Kwartalnik Historyczny Rocznik”, Instytut Nauk o Bezpieczeństwie Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie, 2019.
  9. Województwo Łódzkie. Departament Wydziałau Administracyjnego, Łódź , 19 sierpnia 1921.
  10. Koźmin. (Ci, którzy przepowiadają koniec świata.), „Dziennik Bydgoski”, 12 lutego 1925, s. 6.
  11. Krótkie Sprawozdanie dla Ministerstwa Wyznań i Oświecenia Publicznego w Warszawie..., Warszawa , 18 lipca 1925.
  12. Poznań. Ciekawa rozprawa, „Dziennik Bydgoski”, 15 sierpnia 1926, s. 6.
  13. Krwawe nabożeństwo na Wildzie, „Przegląd Poranny”.
  14. Obrady badaczy pisma świętego w Poznaniu, „Dziennik Bydgoski”, 5 września 1928, s. 1.
  15. Rocznik Świadków Jehowy 1994, Towarzystwo Strażnica, 1994, s. 211.
  16. Krzysztof Biliński, Hiobowie XX wieku, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, 2012, s. 91–107, 119, ISBN 978-83-63306-15-1, OCLC 839256207.
  17. Złoty Wiek, „Złoty Wiek”, 1 września 1936, s. 16.
  18. Przeżyłem próby wiary w Polsce, „Przebudźcie się!”, Watchtower, 8 listopada 2000, s. 19–21.
  19. Teresa Wontor-Cichy, Więzieni za wiarę: Świadkowie Jehowy w KL Auschwitz, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, 2003.
  20. Rocznik Świadków Jehowy 1994 s= 202.
  21. Aleksandra Matelska, „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, wyd. II, 2010, s. 120–130, 158, 162, 163, ISBN 978-83-61387-19-0.
  22. Krzysztof Biliński, Hiobowie XX wieku, Wydawnictwo A Propos, 2012, s. 125–127, 184, 185, ISBN 978-83-63306-15-1.
  23. „Świadkom Jehowy” nie wolno słpełnić służby wojskowej, „Echo Południa”, 28 września 1946, s. 2.
  24. K. Urban, Mniejszości religijne w Polsce 1945–1991 (zarys statystyczny), Kraków 1994, s. 20, 277.
  25. Witold Kaszewski, Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim, Wydawnictwo A Propos, 2011, s. 87, ISBN 978-83-917339-8-1.
  26. Aleksandra Matelska, „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, wyd. II, 2010, s. 231, ISBN 978-83-61387-19-0.
  27. Prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu skierował do Sądu Rejonowego Poznań – Stare Miasto w Poznaniu Wydział III Karny akt oskarżenia przeciwko Ryszardowi Z., [w:] S. 60/12/Zk [online], ipn.gov.pl, 29 listopada 2013 [dostęp 2013-12-05].
  28. „Świadkowie Jehowy” oskarżeni o kolportaż nielegalnych druków, „Echo Krakowa”, 12 listopada 1958, s. 2.
  29. Analizy i informacje Komendy Wojewódzkiej MO o działalności i związku wyznaniowego "Świadkowie Jehowy" 1961, Zielona Góra 1961.
  30. Jan Miłosz, Świadkowie Jehowy w Wielkopolsce, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, 2004, s. 50.c?
  31. Aleksandra Matelska, „... w miłości nie ma bojaźni” (Wydanie II), Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2010, s. 65, ISBN 978-83-61387-19-0.
  32. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Poznaniu 1983-1990; IPN Po 0186/1513/D, ipn.gov.pl.
  33. Barbara W. Olszewska, Czekanie na „wielki ucisk”, „Polityka”, 1 października 1983.
  34. Aleksandra Matelska „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce, ss. 236, Wydawnictwo A Propos, wyd. II, Wrocław 2010, ​ISBN 978-83-61387-19-0
  35. Prawdziwa pobożność jest użyteczna wszechstronnie, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, Watchtower, 15 stycznia 1990, s. 25–29.
  36. Świadkowie Jehowy posprzątali stadion na Mistrzostwa Polski, eurosport.tvn24.pl, 30 czerwca 2007 [dostęp 2019-07-30].
  37. Zjazd na Olimpii, „Gazeta Wyborcza Poznań”, 15 lipca 1994, s. 2.
  38. Świadkowie na stadionie, „Gazeta Wyborcza Poznań”, 29 lipca 1994, s. 2.
  39. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2017-01-23].
  40. Monika Dziuma, Dziś odbyło się oficjalne otwarcie Sali Królestwa Świadków Jehowy w Wągrowcu, naszemiasto.pl, 1 grudnia 2018 [dostęp 2018-12-02].
  41. Monika Dziuma, Sala powstała rękami ludzkimi. Kierownikiem budowy był sam... Jehowa, gloswielkopolski.pl, 7 grudnia 2018 [dostęp 2018-12-07].
  42. Więzieni za wiarę. Świadkowie Jehowy a hitleryzm, zabikowo.home.pl.
  43. Instytut Pamięci Narodowej, Konferencja naukowa „Władza wobec Kościołów i związków wyznaniowych w Wielkopolsce w latach 1945–1956” – Poznań, 8 listopada 2007, ipn.gov.pl.
  44. Instytut Pamięci Narodowej, Konferencja naukowa „Władze wobec kościołów i związków wyznaniowych w Wielkopolsce w latach 1980–1989” – Poznań, 5 października 2010, ipn.gov.pl.
  45. TVN, Nożownik na spotkaniu świadków Jehowy. Ranił trzy osoby, jedna w stanie ciężkim. Grozi mu dożywocie, tvn24.pl, 14 marca 2014 [dostęp 2017-04-03].
  46. Fakt, Niepoczytalny nożownik mógł zaatakować raz jeszcze!, fakt.pl, 10 grudnia 2014 [dostęp 2017-04-03].
  47. Wykład z cyklu „Transkulturowa opieka medyczna w obliczu narodzin i śmierci”, ump.edu.pl, 8 lutego 2016.
  48. Janusz Ludwiczak: "Zajmujemy się głoszeniem dobrej nowiny na terenie Kostrzyna" – Sala Królestwa w Czerlejnie. infokostrzyn.pl, 2018-11-24. [dostęp 2019-07-30].