Świadomość

stan psychiczny
Graficzna reprezentacja świadomości z XVII wieku, wykonana przez Roberta Fludda

Świadomość – podstawowy i fundamentalny stan psychiczny, w którym jednostka zdaje sobie sprawę ze zjawisk wewnętrznych, takich jak własne procesy myślowe, oraz zjawisk zachodzących w środowisku zewnętrznym i jest w stanie reagować na nie (somatycznie lub autonomicznie).

EtymologiaEdytuj

Łaciński wyraz określający świadomość: conscientia, pochodzi od con – „z” i scientia – „wiedza”. Conscientia oznaczało wiedzę dzieloną z kimś, często wiedzę tajną, dzieloną pomiędzy konspiratorami, jednak w metaforycznym sensie oznaczać może „wiedzę dzieloną z samym sobą”, wskazując na intymny, dostępny jedynie dla doświadczającego, charakter świadomego doświadczenia. Z łacińskiej nazwy conscientia wywodzą się określenia świadomości w wielu językach europejskich, np. ang. consciousness, fr. conscience, wł. coscienza).

Zakres pojęciaEdytuj

Przez pojęcie „świadomość” można rozumieć wiele stanów - od zdawania sobie sprawy z istnienia otoczenia, istnienia samego siebie, poprzez świadomość istnienia swojego życia psychicznego aż po świadomość świadomą samej siebie[1]. W tym pierwszym przypadku świadomość mają niektóre zwierzęta, a świadomość samego siebie posiadają ludzie i najprawdopodobniej szympansy. Nie jest jasne, czy samoświadomość ma tylko Homo sapiens.

Świadomość istnieje dzięki relacji zmysły - mózg i umysł.

Samoświadomość u ludzi wynika ze specyficznej zdolności którą jest posługiwanie się językiem mówionym - mową ludzką, możliwości takiej nie ma żadne ze zwierząt, nawet szympansy, wykształcenie się różnic w trakcie ewolucji polegało nie tylko na zmianach wielkości mózgu, ale też w obrębie narządów mowy[2]. Dzięki mowie ludzkiej człowiek myśli również słowami oznaczającymi pojęcia abstrakcyjne, i dzięki niej powstało pismo.

Według Adama Zemana można wyróżnić trzy następujące wymiary świadomości skierowanej ku osobom trzecim:

  1. stan czuwania
  2. zawartość władz poznawczych i uporządkowanie treści poznawanych na osi czasu
  3. poznanie intencji[3][4]

Świadomość otoczenia (czyli czujność) może być pewnego rodzaju odwzorowaniem cech środowiska w umyśle. Jednym z przejawów tak rozumianej świadomości jest reprezentacja obiektów postrzeganych wzrokowo. Badania Williama T. Newsome nad neuronami okolicy środkowej skroniowej (ang. middle temporal, MT) pokazały, że ich wyładowania odpowiadają obserwowanym przez makaki cechom ruchu (prędkość i kierunek)[5].

Świadomość samego siebie to rodzaj reprezentacji swojego organizmu na tle reprezentacji środowiska. Taką świadomość stwierdzono u szympansów, po zaobserwowaniu faktu, że małpy te, gdy zaznaczono na ich twarzy plamę, starały się ją wytrzeć, gdy zobaczyły swe odbicie w lustrze. Podobną zdolność wykazują dzieci około drugiego roku życia. Samoświadomość to z kolei wiedza o procesach, jakie zachodzą między odwzorowaniami, czy też reprezentacjami umysłowymi.

Głównym paradygmatem psychologii poznawczej jest stwierdzenie, że świadomość jest procesem, a nie stanem umysłu[6].

Szkoły psychologiczneEdytuj

Świadomość to obszar wspólny filozofii i psychologii w domenie tej dopatrywać się można początków psychologii jako nauki. Badaniami nad świadomością zajmuje się też kognitywistyka. Pierwszą szkołą psychologiczną była „klasyczna” psychologia świadomości Wundta (zob. strukturalizm), psychologia świadomości w wersji funkcjonalistycznej wyewoluowała z rozważań Franza Brentany i Williama Jamesa. Po okresie dominacji behawioryzmu, który wyrzucił z obszaru psychologii zagadnienia życia mentalnego, problem świadomości powrócił na nowo wraz z rozwojem kognitywistyki. Dociekania natury świadomości wspierane są teraz przez dane empiryczne pochodzące z badań z użyciem technik obrazowania mózgu (zob. neuroobrazowanie, fMRI).

Zaburzenia świadomościEdytuj

Zaburzenia świadomości można podzielić na ilościowe i jakościowe[7].

Zespoły zaburzeń świadomości[9]Edytuj

Mechanika kwantowaEdytuj

Zdaniem niektórych fizyków teoretycznych, fizyka klasyczna nie umożliwia kompleksowego holistycznego podejścia uwzględniającego czynnik świadomości, a umożliwia to mechanika kwantowa[11]. Mechanika kwantowa jest uważana za najbardziej precyzyjną z nauk, których zasady pozwalają obliczać zachowania cząstek elementarnych i świata składającego się z nich. W mechanice tej doświadczenia uwzględniają dekoherencję kwantową zachodzącą przy oddziaływaniu obiektu z otoczeniem w sposób nieodwracalny eliminując stan kwantowy. Stan kwantowy zdaniem owych fizyków, jest stanem nie zdeterminowanej superpozycji, w którym nie ma żadnych cząstek elementarnych, ani innych obiektów składających się z nich, póki nie nastąpi ich obserwacja, ich kontakt z obserwatorem, tj. umysłem kwantowym, inaczej zwanym świadomością kwantową[12].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Jacek Hołówka: Świadomość. W: Jacek Hołówka, Bogdan Dziobkowski (Redaktorzy naukowi): Panorama współczesnej filozofii. Wyd. I. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2016. ISBN 978-83-01-18700-2. (pol.)Sprawdź autora:1.Sprawdź autora rozdziału:1.
  2. Tadeusz Bielicki, Homo przypadkiem sapiens, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, ISBN 978-83-01-15632-9, OCLC 297786007 [dostęp 2020-01-01].
  3. Por. A. Zeman. Persistent vegetative state. „The Lancet”. 350 (1997). s. 795-799. 
  4. Norkowski 2013 ↓, s. 11.
  5. Ferris Jabr. Święto nauki. „Świat Nauki”. nr. 7 (239), s. 42-51, lipiec 2011. Prószyński Media. ISSN 0867-6380.  za Francis Crick, Christof Koch. Problem świadomości. „Świat Nauki”, listopad 1992. Prószyński Media. ISSN 0867-6380. 
  6. Susan Pockett, Consciousness Is a Thing, Not a Process, „Applied Sciences”, 7 (12), 2017, s. 1248, DOI10.3390/app7121248, ISSN 2076-3417 [dostęp 2020-01-05] (ang.).
  7. Marek Jarema, Jolanta Rabe-Jabłońska, Andrzej Czernikiewicz, Psychiatria: podręcznik dla studentów medycyny, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2011, s. 42, ISBN 978-83-200-4180-4, OCLC 751560685.
  8. James L. Bernat. Chronic disorders of consciousness. „The Lancet”. Nr 9517. 367 (2006). s. 1181–1192. 
  9. I. Krupka-Matuszczyk, M. Matuszczyk: Psychiatria: podręcznik dla studentów pielęgniarstwa. Katowice: Wydawnictwo ŚUM, 2007, s.32-33. ​ISBN 978-83-7509-047-5
  10. Marek Jarosz, Adam Bilikiewicz: Podstawy psychiatrii: podręcznik dla studentów. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1988, s. 64-68. ISBN 83-200-1335-6.
  11. "Quantum Approaches to Consciousness". Stanford University. December 25, 2011.
  12. Bruce Rosenblum, Fred Kuttner, Quantum Enigma: Physics Encounters Consciousness, s. 241, Second Edition, Oxford University Press; 2011, ​ISBN 0-19-975381-4​.

BibliografiaEdytuj

  • Jacek Norkowski OP: Problem świadomości z punktu widzenia medycyny, psychologii i filozofii. W: Tenże: Człowiek umiera tylko raz. Mało znane fakty dotyczące śpiączki, stanu wegetatywnego i śmierci mózgowej. Warszawa: Thaurus, 2013, s. 11-14. ISBN 9-788364-124006.
  • Wiktor Werner. Człowiek, świadomość, społeczeństwo. Splątane korzenie współczesnej psychologii. „[w:] Małgorzata Wójtowicz-Dacka, Ludmiła Zając-Lamparska [red.] „O świadomości. Wybrane zagadnienia.””, s. 17–39, 2007. Wydawnictwo Uniwersytetu im. Kazimierza Wielkiego. 

Linki zewnętrzneEdytuj

Artykuły na Internet Encyclopedia of Philosophy (ang.) [dostęp 2018-06-27]: