Otwórz menu główne
Nie mylić z: Świętowit.
Ten artykuł dotyczy posągu z rzeki Zbrucz. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Światowid ze Zbrucza, idol ze Zbrucza, bałwan ze Zbrucza, a przede wszystkim Światowid z Liczkowiec – potoczna nazwa kamiennego posągu pochodzącego z IX wieku, wydobytego w 1848 roku z rzeki Zbrucz w pobliżu wsi Liczkowce koło Husiatyna na Podolu.

Światowid
Ilustracja
Światowid ze Zbrucza
Czas powstania IX w.
Wysokość 257 cm
Miejsce
przechowywania
Muzeum Archeologiczne w Krakowie

Posąg – wysoki na 2,57 m – wykonany jest z wapienia, ma w przybliżeniu kwadratowy przekrój szerokości 29–30 cm i waży ok. pół tony. Od 1851 roku Światowid ze Zbrucza znajduje się w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krakowie.

Badania archeologiczneEdytuj

Przeprowadzone w latach 80. XX wieku badania Borysa Tymoszczuka i Iriny Rusanowej wykazały, że pierwotnie posąg znajdował się prawdopodobnie na położonej niedaleko Zbrucza górze Bohod (Bogit), gdzie odkryto kamienny krąg z ośmioma ogniskami i miejscem na czworokątną figurę. Dzięki analizie chemicznej wykryto na posągu ślady pokrywającej go niegdyś czerwonej farby[1].

Czas powstania posągu pozostaje dyskusyjny, a tym samym nie ma całkowitej pewności co do jego etnicznej atrybucji. Według opinii części badaczy możliwe jest inne niż słowiańskie pochodzenie posągu; zgodnie z tymi hipotezami posąg pierwotne należał np. do Traków[2] albo ludów irańskich, tureckich lub też do Waregów[3] czy nawet Celtów[4]. Od któregoś z tych ludów miał trafić w ręce Słowian. Spotyka się też opinie, że posąg jest XIX-wieczną mistyfikacją, powstałą na fali zainteresowania słowiańskimi starożytnościami w epoce romantyzmu[5][6]; powstanie obiektu mogło mieć np. związek z zainteresowaniami literackimi i historycznymi zamieszkałego w Liczkowcach Tymona Zaborowskiego.

Nazwa została nadana posągowi przez Joachima Lelewela, który oceniając wygląd rzeźby, uznał ją błędnie za przedstawienie połabskiego Świętowita. Jego imię zapisane po łacinie w formie Svantevit rozszyfrował błędnie jako Światowid, co miało znaczyć „patrzący w cztery strony świata”[7].

UkładEdytuj

 
Widok poszczególnych stron posągu ze Zbrucza.

Posąg zdobią płaskorzeźby ułożone w trzy poziome pasy. Cztery górne figury połączone są wspólnym kapeluszem. Na stronie A u góry znajduje się postać z rogiem w prawej ręce, w środkowym pasie zaś figura żeńska. Na stronie B widnieje postać z pierścieniem (lub naramiennikiem), pod którą znajduje się figura żeńska. Na stronie C umieszczono mężczyznę z szablą u pasa i konia, poniżej nich zaś figurę męską. Na stronie D znajduje się postać męska bez atrybutów, a pod nią figura tej samej płci. W pasie dolnym posągu, na jego trzech stronach, umieszczona jest postać z rękami wyciągniętymi do góry. Nie przedstawiono jej na stronie D, która zawiera jedynie niewielki wizerunek koła.

Strona A Strona B Strona C Strona D
I Postać z pierścieniem Postać z rogiem w prawej ręce Mężczyzna z szablą i koń Mężczyzna
II Kobieta Kobieta Mężczyzna Mężczyzna
III Postać z rękami wyciągniętymi do góry Postać z rękami wyciągniętymi do góry Postać z rękami wyciągniętymi do góry Rozeta
bóstwo[a] Łada Mokosz Perun Dażbóg

SymbolikaEdytuj

 
Kopia posągu ze Zbrucza znajdująca się w Krakowie.

Symboliczne znaczenie posągu jest przedmiotem sporów. Powszechnie przyjęty dawniej pogląd, że posąg przedstawia „Światowida” (błędnie odczytane imię połabskiego Świętowita), uznaje się obecnie za niewłaściwy, gdyż wedle zachowanych opisów kronikarskich wyobrażenia Świętowita różniły się znacznie od słupa zbruczańskiego[4].

Według koncepcji Borisa Rybakowa górny pas posągu wyobraża główne bóstwa słowiańskiego panteonu, czyli kolejno: postać z rogiem – Mokosz, postać z pierścieniem – Ładę, postać z mieczem i koniem – Peruna, postać bez atrybutów zaś Dażboga. Figura u dołu posągu miałaby być Welesem (Trzygłowem). Rybakow utożsamiał posąg jako całość z Rodem, jego zdaniem naczelnym bóstwem słowiańskim. Rzeźba ma, według tegoż uczonego, kształt falliczny, oddający ideę płodności[8]. Zdaniem Leszka Pawła Słupeckiego interpretacji Rybakowa przeczy jedna głowa postaci, a cztery jej oblicza wyobrażają cztery aspekty Peruna. Janusz Kotlarczyk dopatrywał się w „Światowidzie” przedstawienia Swarożyca[4].

Według Adama Łapińskiego całość posągu stanowi symboliczne odwzorowanie osi kosmicznej. Górny pas posągu interpretuje się jako sferę niebiańską, środkowy jako świat zamieszkany przez ludzi, dolny zaś utożsamiany jest z podziemiami[4].

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Leńczyk G. Światowid zbruczański. w: Materiały archeologiczne. 1964 (r. 5), s. 5-61.
  2. Włodzimierz Szafrański, Zbruczański „Światowid” trackim monumentem kultowym [w:] „Balcanica Posnaniensia. Acta et studia”, nr VII, Poznań 1995, s. 351, ​ISBN 83-232-0617-1
  3. Zdzisław Skrok: Słowiańska moc czyli O niezwykłym wkroczeniu naszych przodków na europejską arenę. Warszawa: „Iskry”, 2006, s. 132. ISBN 978-83-244-0008-9.
  4. a b c d Jerzy Strzelczyk: Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian. Poznań: Rebis, 2007, s. 206. ISBN 978-83-7301-973-7.
  5. Wojciech Pastuszka: Wracają kontrowersje wokół Światowida ze Zbrucza. archeowiesci.pl, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-24].
  6. Czy Światowid ze Zbrucza jest o tysiąc lat młodszy?. polskieradio.pl, 2014-03-05. [dostęp 2014-03-24].
  7. Janisław Osięgłowski, Wyspa słowiańskich bogów, Książka i Wiedza, Warszawa 1971, s. 136.
  8. Aleksander Gieysztor: Mitologia Słowian. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2006, s. 232. ISBN 83-235-0234-X.

BibliografiaEdytuj

  • Jan Adamczewski. Posąg ze Zbrucza. „Cracovia Leopolis”.
  • Komar O., Chamajko N., Idol ze Zbrucza: zabytek z epoki romantyzmu?, Rzeszów 2013.
  • Kotlarczyk J., Tryumfalny słup słonecznego boga w: Z otchłani wieków 1987 (r. 53), s. 36-41;
  • Kozłowski R., Badania technologiczne posągu Światowida z Muzeum Archeologicznego w Krakowie w: Materiały archeologiczne 1964, t. V, s. 61-67;
  • Strzelczyk J., Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Wydawnictwo Rebis, Poznań 2007;
  • Szyjewski A., Religia Słowian, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.

Linki zewnętrzneEdytuj