Żmijowiec (roślina)

Ten artykuł dotyczy rośliny. Zobacz też: hasło o górze.

Żmijowiec (Echium L.) – rodzaj roślin jednorocznych, dwuletnich i bylin z rodziny ogórecznikowatych. Obejmuje co najmniej 66 gatunków[5] występujących głównie w obszarze śródziemnomorskim, w Europie, Azji Zachodniej i w Afryce[6]. W Polsce rośnie jako gatunek rodzimy tylko żmijowiec zwyczajny (zaliczany tu tradycyjnie żmijowiec czerwony wyodrębniany jest do rodzaju Pontechium), poza tym przejściowo dziczeje z upraw żmijowiec babkowaty[7].

Żmijowiec
Ilustracja
Żmijowiec zwyczajny
Systematyka[1][2]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo rośliny zielone
Nadgromada rośliny telomowe
Gromada rośliny naczyniowe
Podgromada rośliny nasienne
Nadklasa okrytonasienne
Klasa Magnoliopsida
Nadrząd astropodobne
Rodzina ogórecznikowate
Rodzaj żmijowiec
Nazwa systematyczna
Echium L.
Sp. Pl. 139. 1753[3]
Typ nomenklatoryczny

E. vulgare Linnaeus[3]

Synonimy
  • Isoplesion Rafinesque[3]
  • Megacaryon Boiss.
  • Pontechium Böhle & Hilger[4]
Echium wildpretii
E. aculeatum
E. pininana

Przedstawiciele rodzaju zawierają trujące glikoalkaloidy, alkaloidy i alantoinę. Wykorzystywane były jako środek przeciw ukąszeniom żmii (stąd polska nazwa rodzajowa)[6]. Żmijowiec zwyczajny dawniej wykorzystywany był jako roślina lecznicza i trutka na szczury, z nasion wytłaczano olej[8].

MorfologiaEdytuj

Pokrój
Byliny, rośliny dwuletnie i jednoroczne o pędach szorstko owłosionych[9]. Na obszarze śródziemnomorskim żmijowce osiągać mogą do 4 m wysokości (E. piniana)[10].
Liście
Sztywno, koląco owłosione[10], lancetowate, skrętoległe[9]. Zwykle gęsto pokrywające łodygę[10].
Kwiaty
Zebrane w szczytowy kwiatostan typu skrętka, często wiechowato złożony. Kwiaty zwykle szypułkowe[9]. Wsparte wąskimi, liściopodobnymi przysadkami[10]. kielich 5-krotny, z działkami zrośniętymi tylko u nasady[10], lancetowatymi do równowąskich, rzadko szerokimi, podczas owocowania powiększającymi się[9]. Działki zwykle nieco asymetryczne – dwie od strony doosiowej bywają mniejsze. Korona kwiatu trąbkowata do dzwonkowatej, o zwykle krótkiej rurce, najczęściej niebieska, purpurowa lub różowa, często od zewnątrz nieco owłosiona. Końce płatków zwykle nierównej długości, stąd kwiaty nieco grzbieciste. Pręciki także nierówne, zwykle wyrastające z dolnej części rurki korony. Zalążnia 4-krotna, z nitkowatą szyjką słupka na szczycie rozwidloną i na każdym końcu zwieńczoną główkowatym znamieniem[9].
Owoce
Czterodzielna rozłupnia, rozpadająca się na 4 pojedyncze owocki, zwykle jasnobrązowe, jajowate[9], pomarszczone[10].

SystematykaEdytuj

Rodzaj należy do plemienia Lithospermeae w podrodzinie Boraginoideae Arnott w obrębie rodziny ogórecznikowatych Boraginaceae[4].

Wykaz gatunków[5]

Zaliczany tu tradycyjnie żmijowiec czerwony jako E. russicum J. F. Gmel. lub E. rubrum Jacq., od roku 2000 wyodrębniony jako takson monotypowy w rodzaju PontechiumP. maculatum[11][12].

PrzypisyEdytuj

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-03-22] (ang.).
  3. a b c Index Nominum Genericorum (ING) (ang.). Smithsonian Institution. [dostęp 2013-11-09].
  4. a b Genus: Echium L.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2018-12-31].
  5. a b Echium. W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2013-11-09].
  6. a b Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. wydanie II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003. ISBN 83-214-1305-6.
  7. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  8. Żmijowiec zwyczajny Miododajny, Sadowniczy.pl [dostęp 2019-06-12].
  9. a b c d e f Echium Linnaeus (ang.). W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2013-12-09].
  10. a b c d e f Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 236. ISBN 0-333-74890-5.
  11. Hartmut H. Hilger, Uta-Regina Böhle. Pontechium: A New Genus Distinct from Echium and Lobostemon (Boraginaceae). „Taxon”. 49, 4, s. 737-746, 2000. 
  12. Pontechium maculatum. W: The Plant List (2013). Version 1.1. [on-line]. [dostęp 2014-08-04].