Otwórz menu główne

Żwirowiec stepowy (Glareola nordmanni) – gatunek średniego ptaka wędrownego z rodziny żwirowcowatych (Glareolidae), zamieszkujący pas od delty Dunaju, przez Ukrainę po Ałtaj. Zimuje w południowej Afryce. Do Polski zalatuje sporadycznie.

Żwirowiec stepowy
Glareola nordmanni[1]
(Fischer, 1842)
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Nadrząd neognatyczne
Rząd siewkowe
Rodzina żwirowcowate
Rodzaj Glareola
Gatunek żwirowiec stepowy
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 NT pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     okres lęgowy

     przeloty

     zimowiska

TaksonomiaEdytuj

Po raz pierwszy gatunek opisał Johann Fischer von Waldheim w 1842; nadał mu nazwę Glareola nordmanni; holotyp pochodził z południowej Rosji[3]. Obecnie (2019) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny utrzymuje podaną nazwę naukową; nie wyróżnia podgatunków[4].

MorfologiaEdytuj

Długość ciała wynosi 23–26 cm. Na dziób przypada 12–15 mm, ogon 89–117 mm. Skrzydło mierzy 180–216 mm, skok 34–41 mm, pazur środkowego palca stopy 6–7 mm[5]. Masa ciała wynosi 84–105 g[3].

Żwirowce stepowe są podobne do żwirowców łąkowych (G. pratincola). Wierzch ciała ciemny[6], w przeciwieństwie do żwirowców łąkowych barwa skrzydła jednolita (bez białej krawędzi). Kremowe podgardle ograniczone jest czarną linią. Ogon rozwidlony, ciemny[6]. Dziób koloru czarnego z czerwonym zgięciem; barwa czerwona nie sięga nozdrzy[5]. Charakterystyczne, czarne pokrywy podskrzydłowe[6][5]. Samca i samicę można rozróżnić po kolorze kantarka – u samca jest on bardziej czarny. Osobniki młodociane na końcówkach lotek II rzędu mają wąskie białopłowe końcówki, a pokrywy podskrzydłowe i najbardziej wewnętrzne lotki czarne[5].

Zasięg występowaniaEdytuj

Obszar lęgowy żwirowca stepowego ciągnie się od południowo-wschodniej Europy poprzez Ukrainę do południowo-zachodniej Rosji i północnego Kazachstanu, sporadycznie gniazduje także na Białorusi, Węgrzech i w Azerbejdżanie[3]. Zimuje w południowej Afryce, głównie w Botswanie, Zimbabwe, RPA i Namibii[7], rzadko w zachodniej Afryce[3].

Ptaki migrujące regularnie są obserwowane na Cyprze, w Turcji, Izraelu, Iranie, Iraku, Kuwejcie, Arabii Saudyjskiej, Bahrajnie i Katarze; ponadto w północnej Afryce, w Egipcie, Sudanie (także Sudanie Południowym) i innych krajach, m.in. w Kamerunie, Rwandzie[7].

W Polsce sporadycznie, do 1990 widziany tylko czterokrotnie[8], w późniejszych latach częściej – do 2017 odnotowano łącznie 33 stwierdzenia, w trakcie których zaobserwowano 42 osobniki[9].

EkologiaEdytuj

Podczas sezonu lęgowego żwirowiec stepowy przebywa na otwartym stepie (także wyschniętych mokradłach[6]); miejsca gniazdowania zawsze leżą w pobliżu wody, niekiedy w wyższej roślinności, niż w przypadku żwirowców łąkowych. Podczas zimowania ptaki zamieszkują piaszczyste wybrzeża rzek, które rzadko są używane przez żwirowce łąkowe. Podobnie jak te ptaki owadożerne żwirowce stepowe podczas zimowania niekiedy zbierają się przy skupiskach szarańczy[5]. Poza tym żywią się także m.in. innymi prostoskrzydłymi, chrząszczami, latającymi mrówkami, termitami, osami, ważkami[3]. Przedstawiciele G. nordmannii odzywają się głosami niższymi niż u żwirowców łąkowych. Podczas gniazdowania wydają z siebie niskie chrr-chrr, kettek i charakterystyczne, podobne do sokolego płik-kik-kik. Poza tym w zakres głosów wchodzi kritt, krip i kikiip[5].

LęgiEdytuj

 
Jaja żwirowca stepowego

W czerwcu i sierpniu ptaki zbierają się, by się pierzyć[5]; z zimowisk odlatują we wrześniu; na miejsca gniazdowania przybywają w czerwcu i maju. W okolicach Morza Czarnego gnieździ się w okresie marzec-czerwiec[10]. Gniazduje w koloniach, także w towarzystwie żwirowców łąkowych[5]. Gniazdo stanowi wydrapany w ziemi dołek wyściełany skąpo kawałkami suchych roślin. W zniesieniu 3–4 jaja. Wysiadują zarówno samiec, jak i samica. Po 5–6 tygodniach od wyklucia młode stają się samodzielne[10]

Status zagrożeniaEdytuj

Przez IUCN gatunek klasyfikowany jest jako bliski zagrożenia (NT, Near Threatened) od 2006 (stan w 2016). Wcześniej w latach 2004 i 2000 uzyskał status „brak danych” (DD, Data Deficient), w roku 1994 uzyskał miano gatunku niższego ryzyka/bliskiego zagrożenia, a w 1988 niższego ryzyka/najmniejszej troski[7]. Przyczyny spadku liczebności są słabo poznane. Przypuszczalnie przyczynia się do tego przekształcanie stepów w obszary rolnicze; w Kazachstanie także i przydeptywanie gniazd przez bydło, a w innych obszarach drapieżnictwo ze strony krukowatych. Na obszarach zimowisk rolnictwo przyczyniło się do degradacji odpowiednich dla żwirowców stepowych obszarów; ponadto kontrola liczebności szarańczy mogła zmniejszyć bazę pokarmową tych ptaków. BirdLife International wymienia niecałe 100 obszarów uznanych za ostoje ptaków IBA, w których można napotkać żwirowce stepowe[7].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Glareola nordmanni, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Glareola nordmanni. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b c d e Maclean, G.L.: Black-winged Pratincole (Glareola nordmanni). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2014). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 1996. [dostęp 3 marca 2015].
  4. F. Gill & D. Donsker: Sandpipers, snipes, coursers. IOC World Bird List (v9.2). [dostęp 5 września 2019].
  5. a b c d e f g h Marchant, Tony Prater & Peter Hayman: Shorebirds. Christopher Helm, 1986, s. 255-256. ISBN 978-1-4081-3515-0.
  6. a b c d John Gooders: Ptaki Polski i Europy. Wrocław: Larousse, 2003, s. 130. ISBN 83-89181-51-7.
  7. a b c d Black-winged Pratincole Glareola nordmanni. BirdLife International. [dostęp 3 marca 2015].
  8. Zenon Krzanowski. Rzadkie ptaki obserwowane w dolinie Wisły w okolicach Brzeszcz (woj. katowickie). „Ptaki Śląska”. 8, s. 101-108, 1990. [dostęp 3 marca 2015]. 
  9. Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego. Raport nr 34. Rzadkie ptaki obserwowane w Polsce w roku 2017. „Ornis Polonica”. 59, s. 119–153, 2018. 
  10. a b Black-winged pratincole fact file. ARKive. [dostęp 3 marca 2015].

Linki zewnętrzneEdytuj