Życie i niezwykłe przygody żołnierza Iwana Czonkina

Życie i niezwykłe przygody żołnierza Iwana Czonkina (ros. Жизнь и необычайные приключения солдата Ивана Чонкина) – satyryczna powieść rosyjskiego pisarz i dysydenta Władimira Wojnowicza, napisana w latach 1963–1969, pierwsza i najbardziej znana część trylogii o Czonkinie.

Życie i niezwykłe przygody żołnierza Iwana Czonkina
Жизнь и необычайные приключения солдата Ивана Чонкина
Autor

Władimir Wojnowicz

Tematyka

satyra

Typ utworu

powieść

Data powstania

1963-1969

Wydanie oryginalne
Miejsce wydania

Rosja

Język

język rosyjski

Data wydania

1970

Pierwsze wydanie polskie
Data wydania polskiego

1984

Wydawca

NOWA

Przekład

Wiktor Dłuski

poprzednia
brak
następna
Pretendent do tronu

Oficjalne wydanie krytykującej system radziecki powieści było w ZSRR niemożliwe. Książka została wydana w wydawnictwie podziemnym w 1970 r., zaś w 1975 r. ukazała się w Paryżu[1], co oznaczało koniec kariery Wojnowicza jako członka radzieckiego związku pisarzy. W 1980 r. autor musiał opuścić ZSRR i został pozbawiony obywatelstwa radzieckiego[2]. Polskie tłumaczenie Wiktora Dłuskiego (pod pseudonimem Władysław Doroń) wydała podziemna oficyna NOWA w 1984[3], zaś wydanie oficjalne wyszło w 2006[4].

Główny bohater powieści stanowi połączenie Wani Duraka – bajkowej postaci, charakteryzującej się zdrowym rozsądkiem i dzielnego wojaka Szwejka z książki Jaroslava Haška. Konflikt, który rozgorzał wokół publikacji powieści w głównej mierze wynikał z paradoksalnej natury utworu – zwykły szeregowiec okazuje się w centrum wydarzeń, nieodpowiadających znaczeniu jego osoby.

FabułaEdytuj

Akcja pierwszej części powieści rozgrywa się w 1941 r. w ZSRR przed wybuchem i w pierwszych miesiącach trwania wielkiej wojny ojczyźnianej. W niewielkiej wiosce Krasnoje awaryjnie ląduje samolot wojskowy U-2, a dowództwo nie mając chwilowo możliwości odholowania maszyny, decyduje się postawić przy niej wartownika. W jednostce wojskowej niedaleko od Krasnego przechodzi służbę wojenną szeregowy Iwan Czonkin. Prostoduszny żołnierz o wyglądzie dalekim od wyglądu wzorowego wojskowego wypełnia obowiązek wojskowy w wydziale gospodarczym pułku, zajmując się sprzątaniem nawozu. Właśnie jego dowództwo wysyła na posterunek obok samolotu we wsi Krasnoje.

Czonkin trafia do wsi i po pewnym czasie zamieszkuje z kołchoźnicą-listonoszką Niurą. Wkrótce przenosi swój posterunek do izby Niury. Wybucha wojna i o Czonkinie i samolocie dowództwo szczęśliwie zapomina. Nie przypomnieliby sobie o nim, gdyby nie zdarzył się nieprzyjemny wypadek – krowa Niury zjadła eksperymentalne sadzonki krzyżówki pomidora i ziemniaka, posadzone przez miejscowego hodowcę-amatora Gładyszewa. Mściwy kołchoźnik napisał donos na Czonkina do rejonowego oddziału NKWD. Miejscowi czekiści reagują na sygnał społeczeństwa, ale aresztowanie dezertera okazuje się nie taką prostą sprawą: Czonkin i Niura z powodzeniem bronią swego gospodarstwa. Do zatrzymania „bandy Czonkina” zostaje zmobilizowany cały pułk Armii Czerwonej. Czonkin zostaje lekko ranny w wyniku uderzenia pocisku w osobno stojący ustęp Niury. Generał, zdumiony tym, że walczył z jednym szeregowcem i dziewczyną, nagradza Czonkina medalem, ale dostrzegłszy czekistów odbiera mu odznaczenie, a czekiści zabierają Czonkina ze wsi.

W tym samym czasie w pełnej zgodzie z tezą Fryderyka Engelsa o tym, że tak samo jak człowiek stworzył pracę, praca stworzyła człowieka, przedstawioną w książce Dialektyka przyrody, koń o imieniu Osoawiachim staje się człowiekiem, po czym odmawia dalszej pracy w kołchozie. Niedługo potem Osoawiachim ginie od przypadkowej kuli, a pod jego kopytem znaleziono zapiskę: ,,Proszę uważać mnie za komunistę”.

KontynuacjaEdytuj

Po sukcesie powieści Wojnowicz w 1979 napisał drugą część Pretendent do tronu (Претенде́нт на престо́л: Но́вые приключе́ния солда́та Ива́на Чо́нкина, wyd. polskie 2012), a po powrocie do Rosji, w 2007 trzecią książkę o Czonkinie Перемещённое лицо́[2].

EkranizacjaEdytuj

W 1993 książka została zekranizowana przez czeskiego reżysera Jiříego Menzla pod tym samym tytułem. W roli głównej wystąpił Giennadij Nazarow[5].

PrzypisyEdytuj

  1. Wojnowicz Władimir N., [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2019-10-14].
  2. a b Anna Łabuszewska: Władimir Wojnowicz w książkowej kolekcji POLITYKI (pol.). Tygodnik Polityka, 2011-02-09. [dostęp 2019-10-14].
  3. Bazy Biblioteki Narodowej (pol.). Biblioteka Narodowa. [dostęp 2019-10-14].
  4. Życie i niezwykłe przygody żołnierza Iwana Czonkina (pol.). Lubimy czytać. [dostęp 2019-10-14].
  5. Zycie i niezwykle przygody zolnierza Iwana Czonkina (1994) (ang.). IMDB. [dostęp 2019-10-14].

BibliografiaEdytuj

  • Переяслов Н. «Чонкин и другие»: Эссе о нормах отпуска счастья в стране победившей диктатуры : Советский тоталитарный строй в русской литературе XX в.: Замятин, Платонов, Войнович // Донбасс. 1990. № 6. С. 150—159