Żywiec

miasto i gmina w województwie śląskim
Ten artykuł dotyczy miasta w województwie śląskim. Zobacz też: inne znaczenia nazwy Żywiec.

Żywiec (niem. Saybusch, cz. Živec) – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, siedziba władz powiatu żywieckiego.

Żywiec
miasto i gmina
Ilustracja
Rynek, kościół św. Krzyża, Beskidzka Wyższa Szkoła Umiejętności, Park w Żywcu, kościół św. Marka, pomnik Jana Pawła II, Stary Zamek – krużganki
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat żywiecki
Aglomeracja bielska
Prawa miejskie przed 1327[1]
Burmistrz Antoni Paweł Szlagor
Powierzchnia 50,54 km²
Wysokość 344 do 400 m n.p.m.
Populacja (2019)
• liczba ludności
• gęstość

31 091[2]
628,6 os./km²
Strefa numeracyjna 33
Kod pocztowy 34-300 do 34-330
Tablice rejestracyjne SZY
Położenie na mapie powiatu żywieckiego
Mapa konturowa powiatu żywieckiego, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Żywiec”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Żywiec”
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Żywiec”
Ziemia49°41′21″N 19°12′21″E/49,689167 19,205833
TERC (TERYT) 2417011
SIMC 0927642
Urząd miejski
Rynek 2
34-300 Żywiec
Strona internetowa
BIP

Według danych z 31 grudnia 2019 miasto miało 31 091 mieszkańców[2].

PołożenieEdytuj

Żywiec leży w południowej Polsce, w województwie śląskim, w głębokim obniżeniu śródgórskim – Kotlinie Żywieckiej, nad łączącymi się w pobliżu centrum miasta rzekami Sołą i Koszarawą.

Miasto leży w Kotlinie Żywieckiej, u zbiegu rzek Soły i Koszarawy nad Jeziorem Żywieckim, na wysokości 345–350 m n.p.m.

Żywiec leży w historycznej Małopolsce, w dawnej ziemi krakowskiej, w ramach której stanowił pierwotnie część kasztelanii oświęcimskiej[3]. Przejściowo położony był na Górnym Śląsku w czasach przynależności do Księstwa Cieszyńskiego, a następnie księstwa oświęcimskiego[4]. Jest głównym ośrodkiem miejskim regionu kulturowego znanego jako Żywiecczyzna.

Miasto graniczy z gminami: Czernichów, Gilowice, Lipowa, Łękawica, Łodygowice, Radziechowy-Wieprz, Świnna.

Według danych z 2002 r. Żywiec miało powierzchnię 50,57 km², w tym: użytki rolne 45%, użytki leśne 17%[5].

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 50,54 km²[6]. Miasto stanowi 4,9% powierzchni powiatu żywieckiego.

W latach 1945–1975 miasto administracyjnie należało do województwa krakowskiego.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa bielskiego.

Warunki naturalneEdytuj

Centrum znajduje się na wysokości około 345–350 m n.p.m. Najniżej położonymi terenami są okolice zajezdni MZK – ok. 340 m n.p.m. (poniżej maksymalnego poziomu Jeziora Żywieckiego), a najwyżej północno-wschodnie krańce, w rejonie Jaworzyny w Beskidzie Małym – ok. 830 m n.p.m. Najbardziej wyróżniające się szczyty górskie widoczne z okolic miasta to pobliski Grojec (612 m n.p.m.), Łyska (614 m n.p.m.), Pilsko (1557 m n.p.m.), Babia Góra (1725 m n.p.m.), Lipowska (1324 m n.p.m.), Wielka Rycerzowa (1226 m n.p.m.), Romanka (1365 m n.p.m.), Wielka Racza (1236 m n.p.m.) oraz Skrzyczne (1257 m n.p.m.).

Do 1940 r. miejscem o najniższej zarejestrowanej temperaturze w Polsce –40,6 stopni Celsjusza był Żywiec. Taka temperatura wystąpiła w 1929 r. Stracił to miano w 1940 r. na rzecz Siedlec, gdzie zarejestrowano temperaturę –41 stopni Celsjusza[7].

PrzyrodaEdytuj

Do obiektów przyrodniczych należą:

Ochrona środowiskaEdytuj

Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Żywiec został sklasyfikowany jako miasto o najbardziej zanieczyszczonym powietrzu w Unii Europejskiej[8]

Podział administracyjnyEdytuj

 
Podział administracyjny miasta

W skład Żywca wchodzi 8 dzielnic:

DemografiaEdytuj

struktura ludności
dane z 31 XII 2019[2]
Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
populacja 31 091 100 16 178 52,03 14 913 47,97
gęstość zaludnienia 621 325 296
wykształcenie
dane z Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku[9]
brak podstawowe zawodowe średnie wyższe
osób 403 6476 5833 10273 3248
kobiet 245 3722 2234 5578 1757
mężczyzn 158 2754 3599 4695 1491

Żywiec w 2019 liczył ponad 31 tys. mieszkańców i plasował się na 31. miejscu pod tym względem wśród miast województwa śląskiego[2].

Zmiana liczby mieszkańców miasta w latach 1921-2019[2][10][11]:

W Żywcu w 2014 na 100 mężczyzn przypadało 108 kobiet[12].

NazwaEdytuj

 
Żywiec na mapie Księstwa Oświęcimskiego i Zatorskiego – mapa Abrahama Orteliusa z 1603.

Pierwsze wzmianki w XIV wieku jako Zivicz (1326)[13], Zipscha (1327)[14] lub Ziwcza (1335[15], 1346-1358[16]). W wieku XV Zywiec (1445), na Zywczy (1460)[17]. Nazwę miejscowości w zlatynizowanych staropolskich formach Zywyecz oraz Antiqua Zywyecz wymienia w latach 1470–1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[18]. Długosz w dziele tym wymienia również jako osobne miejscowości dzisiejsze dzielnice Żywca, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez miasto: Zabłocie jako Zablocze oraz Moszczanicę jako Mosczennycza. Na mapach Stanisława Porębskiego z 1563[19] i Abrahama Orteliusa z 1603 roku miasto nazwane jest Ziwiecz[20].

Nazwa prawdopodobnie wywodzi się od rzeczownika „żywiec”, staropolskiego określenia żywego inwentarza, co ilustruje głowa tura w herbie. Nawiązuje do powszechnej w Żywcu niegdyś hodowli bydła, owiec i trzody chlewnej oraz ich uboju. Kolejna wersja podaje ten sam źródłosłów, ale trochę inaczej go tłumaczy. Wskazuje bowiem, że nazwa miasta wywodzi się od wypasania inwentarza gospodarskiego na żołędziach w pobliskich lasach oraz żywienia ich tym sposobem[21].

Istnieje również lokalna legenda, która głosi, że nazwa miejscowości wywodzi się od imienia słowiańskiej bogini pogańskiej z głową tura – Żywii. Cytuje ją Jan Nepomucen Gąntkowski w swojej książce „Rys dziejów księstwa oświęcimskiego i zatorskiego” wydanej we Lwowie w 1867 roku. Podaje, że nazwa pochodzi „(...) od wyrazu Żywie (Szywa) bożyszcza pogańskiego z głową tura – czyli woła, jaka jest w herbie miasta. Mieszkaniec bowiem jeden z tej okolicy był tak silny, iż złapawszy tura przebił mu nozdrze gałęzią i przyprowadził go jak cielę na pierścionku do gminy”[21]. Legenda ta istnieje również w wersji niemitologicznej podając, że pod miastem złapano żywcem żubra i ofiarowano go księciu oświęcimskiemu, który w zamian nadał miastu herb z głową żubra na niebieskim polu.

W 1440 w wzmiankowany jest jako Salbchus[22] a w 1445 jako Zeywissch[em][23], następnie w 1590 jako Seypusch[24], później Saybusch, prawdopodobnie przekształcenie formy Saubusch, od Sau (świnia) i Busch (busz, krzak). Andrzej Komoniecki w Dziejopisie Żywieckim tłumaczył pochodzenie niemieckiej nazwy miasta w następujący sposób[25]:

...To miejsce, na którym miasto Żywiec z gruntami zasiadło, naonczs lasem bukowym było, na którym się obficie bukowie rodziło. Gdzie okoliczni mieszkańcy osobliwe Śleziacy Miemieckiego języka będący (gdyż tu Oświęcimskie Księstwo Śląski nazywano dlatego, że się tu ludzie z różnych miejsc schodzili, to jest Polski i z Morawy i z Czech zleźli albo ześli się, jakoby Śląsko uczynili) stada świni swoich pasali zowiąc ten las z niemiecka Zaypus, to jest Świni Las albo Świniopas. Którego jeszcze języka dotychczas Miemcy wszyscy używają i miasto Żywiec Zaypus nazywają.

HistoriaEdytuj

ŚredniowieczeEdytuj

Osobny artykuł: Księstwo oświęcimskie.

Kolebka Żywca to wzgórze Grojec (612 m n.p.m.), które zostało zasiedlone w czasach starożytnych przez Celtów. Istniała na nim wczesnośredniowieczna warownia. Na początku XV w. została ona przekształcona w zameczek myśliwski rozbójniczej rodziny Skrzyńskich herbu Łabędź. W 1462 r. zameczek został zniszczony przez wojska Kazimierza Jagiellończyka. Historycznie miejscowość jest częścią Księstwa oświęcimskiego[21].

Żywiec powstał na przełomie XIII i XIV w. Najstarsze wzmianki związane są z miejscową parafią katolicką. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1308 r.[26] Po raz kolejny wzmiankowana została w spisie świętopietrza parafii dekanatu Oświęcim diecezji krakowskiej z 1326 r. pod nazwą Zivicz[27]. Ówczesny Żywiec, będący częścią najpierw Księstwa Cieszyńskiego, a od 1315/1316 księstwa oświęcimskiego, znajdował się w nieco innym miejscu – na terenie późniejszej wioski Stary Żywiec, zalanej w roku 1966 wodami Jeziora Żywieckiego. W 1327 książę Jan I Scholastyk oddał księstwo oświęcimskie w lenno Królestwu Czech, a w towarzyszącym dokumencie z dnia 24 lutego wymieniono również miasteczko (oppidum) Żywiec (Zipscha)[28].

 
Rynek w Żywcu

Żywiec po raz kolejny wymieniony został w łacińskim dokumencie lennym wystawionym 24 lutego 1327 r. w Bytomiu jako miejscowość lokowana na prawie polskim iure polonico w zlatynizowanej formie Zipscha. Umieszczony w gronie innych miejscowości znajdujących się na terenie księstwa oświęcimskiegomiasteczek (oppida, na prawie zwyczajowym, polskim): Kęty (Kant), Wadowice (Wadowicz) i Spytkowice (Spitkowicz) oraz lokowanych na zachodnim prawie lokacyjnym Oświęcimia (Osswencin) oraz Zatora (Zathor)[28].

W związku z częstymi powodziami, miasto lokowano ponownie w innym miejscu – na wyżej położonym terenie, u ujścia Koszarawy do Soły, gdzie obecnie znajduje się jego historyczne centrum[29][30]. Uczynił to 10 września 1448 książę Przemysław toszecki, który nadał wówczas Żywcowi prawo magdeburskie[31].

W 1457 r. śląskie księstwo oświęcimskie zostało sprzedane polskiemu królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi, tracąc swoją niezależność i stając się integralną częścią Polski. Zamek w Żywcu, należący do książąt oświęcimskich, stał się własnością polskiego króla[32]. Odtąd do czasów rozbiorów Żywiec należał do powiatu śląskiego[33].

Panowanie Komorowskich: 1467–1624Edytuj

 
Żywiec w granicach Korony Królestwa Polskiego jako Żywiecz na mapie Wacława Grodzieckiego wydrukowanej w 1592 roku.
 
Stary Zamek – ośrodek administracyjny Państwa Żywieckiego w XVI wieku, obecnie Muzeum Miejskie w Żywcu

W 1467 r. Kazimierz Jagiellończyk nadał dobra żywieckie – zwane odtąd Państwem Żywieckim – w dziedziczne władanie rodowi Komorowskich herbu Korczak. Była to nagroda za pomoc w ukróceniu rozbójniczej działalności Skrzyńskich i wsparcie w wyprawie króla na Węgry[32].

Piotr Komorowski, pierwszy właściciel Państwa, wkrótce zmienił orientację polityczną i poparł króla Węgier, Macieja Korwina, który sprzymierzył się z zakonem krzyżackim przeciw Polsce. W 1477 r. Kazimierz Jagiellończyk podjął przeciwko Komorowskim akcję zbrojną zakończoną m.in. zniszczeniem zamku w Żywcu. Udało im się jednak uzyskać królewskie przebaczenie i mogli dalej panować na Żywiecczyźnie[34][35]. W 1512 r. Zygmunt I Stary uwolnił miasto od czopowego[36], a w 1518 r. nadał mu przywileje organizowania dwóch jarmarków na święto trzech króli oraz na św. Wawrzyńca[37].

W 1447 r. w miejscowości miał miejsce pożar, a drewniana zabudowa została w znacznej części spalona wraz z drewnianym kościołem. W latach 1515–1542 zbudowano w mieście murowany kościół parafialny w Żywcu, którego uposażenie ze środków Jana Komorowskiego zatwierdził w 1550 król polski Zygmunt August[21]. W 1542 roku w mieście powstał także pierwszy szpital zorganizowany w domu darowanym miastu na ten cel przez mieszczanina Marcina Halamę, który finansowali później z własnych środków Jan Spytek oraz Wawrzyniec Komorowski[38]. W 1537 Komorowscy nadali miastu prawo wyrabiania słodu na piwo oraz wódkę wraz z prawem wyszynku, a w 1548 powstał pierwszy miejski browar[39]. W 1558 roku Jan Komorowski ufundował szkołę, którą podpalił w 1676 roku „złośliwy uczeń Kazimierz Świerczkiewicz z Rybarzowic” odbudowaną później przez jego ojca[39].

Od 1564 r. Żywiec wraz z całym księstwem oświęcimskim i zatorskim leżał w granicach Korony Królestwa Polskiego, znajdował się w województwie krakowskim w powiecie śląskim. Po unii lubelskiej w 1569 r. księstwo Oświęcimia i Zatora stało się częścią Rzeczypospolitej Obojga Narodów w granicach, której pozostawało do I rozbioru Polski w 1772 r.[21] Po rozbiorach Polski miejscowość znalazła się w zaborze austriackim i leżała w granicach Austrii, wchodząc w skład Królestwa Galicji i Lodomerii[40].

Żywiec uzyskał prawo składu w 1579 roku[41]. W 1579 r. król polski Stefan Batory ustanowił w Żywcu jarmarki w ostatnią niedzielę przed zielonymi świątkami oraz targi, które odbywały się w każdą sobotę. Wydał także przywilej zezwalający miastu ustanowienie składów towarów głównie ołowiu, miedzi oraz soli z żup krakowskich jakie szły drogą handlową z Polski, Węgier na Śląsk i odwrotnie[42]. W 1588 Krzysztof Komorowski nadał ustawę cechowi kowalskiemu w Żywcu[43].

W 1595 roku miasto położone w powiecie śląskim województwa krakowskiego było własnością kasztelana sądeckiego Krzysztofa Komorowskiego[44]. Komorowscy władali Państwem Żywieckim jako niepodzielnymi dobrami do 1608 r., kiedy zostało podzielone między synów Krzysztofa Komorowskiego na trzy części: suskie, ślemieńskie i największe żywieckie. Właściciel tego ostatniego, Mikołaj Komorowski, okazał się utracjuszem i z powodu problemów finansowych najpierw w 1618 r. sprzedał dobra łodygowickie, a w 1624 r. – kiedy okazał się zupełnym bankrutem – wystawił całość na sprzedaż[45].

Panowanie Wazów: 1624-1678Edytuj

 
Herb Wazów – Snopek

Wystawione w 1624 r. na sprzedaż Państwo Żywieckie kupiła za 600 000 złotych Konstancja Habsburżanka, żona polskiego króla Zygmunta III Wazy[45].

Królowa Konstancja zasłynęła tym, że w 1626 r. wydała zakaz osiedlania się w granicach Żywca Żydów. Nigdy nie zniesiony i przestrzegany nawet dwa czy trzy wieki później spowodował, że w obrębie miasta nie zamieszkała ani jedna żydowska rodzina. W przeciwieństwie do okolicznych wiosek (a dziś dzielnic) – Sporysza, Ispa czy Zabłocia[46][47][48].

5 marca 1626 na drodze przywileju królewskiego Konstancja potwierdziła prawo magdeburskie dla miasta. Zgodnie z przywilejem, wybierano tu burmistrza i rajców, jak również wójta i sześciu ławników[31].

Po śmierci Konstancji w 1631 r. Państwo Żywieckie odziedziczyli jej synowie, Jan II Kazimierz Waza i Karol Ferdynand Waza[45].

W okresie potopu szwedzkiego Żywiec znalazł się na linii frontu[49]. Posłowie szwedzcy zażądali hołdu i wysokich kontrybucji, grożąc w przeciwnym razie spaleniem miasta. Szlachta wraz z mieszczaństwem i góralami postanowiła nie dopuścić do wkroczenia wojsk szwedzkich. W dolinie Soły w Międzybrodziu i w Bramie Wilkowickiej utworzono fortyfikacje. 8 marca 1656 r. w Mikuszowicach Krakowskich miała miejsce wielka polsko-szwedzka bitwa zakończona zwycięstwem Szwedów[50]. Miasto zostało zdobyte, splądrowane i w znacznym stopniu zniszczone[49][51].

Panowanie Wielopolskich: 1678–1838Edytuj

W 1678 r. Państwo Żywieckie kupił – też za 600 000 złotych – od Wawrzyńca Wodzickiego, dzierżawiącego dobra Wazów po śmierci Jana Kazimierza w 1672 r., kanclerz wielki koronny Jan Wielopolski herbu Starykoń[45][52].

Panowanie Wielopolskich – obejmujące cały wiek XVIII – nie zostało zapamiętane zbyt dobrze. Był to czas gospodarczej stagnacji i pogarszania się sytuacji chłopstwa. Państwo Żywieckie dwukrotnie uległo uszczupleniu w wyniku podziałów spadkowych. W połowie XVIII wieku składało się z miasta Żywca i sześciu kluczy: sporyskiego, jeleśniańskiego, wieprzskiego, starożywieckiego, lipowskiego i węgierskogórskiego[45].

Do zasług Wielopolskich należy dbałość o żywiecki zamek. Rozbudowali go oni w stylu barokowym i założyli 25-hektarowy park zamkowy[53][54].

W 1772 r., w wyniku I rozbioru Polski, cały obszar Państwa Żywieckiego, znalazł się w granicach Austrii, wchodząc w skład kraju koronnego Galicja i Lodomeria[40].

Postacią XVII- i XVIII-wiecznego Żywca był żyjący w latach 1658–1729 Andrzej Komoniecki przez czterdzieści lat pełniący funkcję wójta. Stworzył on monumentalną kronikę miejską, „Chronografia albo Dziejopis Żywiecki”, w której szczegółowo opisał dzieje miasta i regionu od 1400 do 1729 r. „Dziejopis” jest głównym źródłem historycznym dot. czasów średniowiecznych i nowożytnych. Jego rękopis znajduje się w Muzeum Miejskim[55], trzykrotnie – w 1938, 1987 i 2005 – został też wydany drukiem[56][57].

Panowanie Habsburgów: 1838-1944Edytuj

 
Zabudowania browaru na początku XX wieku
 
Wysiedlenia Polaków z Żywiecczyzny jesienią 1940 roku (kryptonim: Aktion Saybusch)

W 1838 r. nie mogący zapanować nad ubożeniem majątku Adam Wielopolski wystawił Państwo Żywieckie na sprzedaż. Kupił je książę cieszyński, arcyksiążę Karol Ludwik Habsburg, i włączył w skład Komory Cieszyńskiej[45].

Przedsiębiorczość cieszyńskich Habsburgów, którzy tworzyli wiele zarządzanych przez Komorę zakładów przemysłowych i rozwijali gospodarkę leśną, spowodowała, że Księstwo Cieszyńskie wraz z Państwem Żywieckim należało do najbardziej dochodowych majątków szlacheckich w Austrii[51].

XIX wiek to okres szybkiej industrializacji okolic Żywca. W samym mieście żadne większe zakłady nie powstały – centrum przemysłowym regionu były wsie, dzisiejsze dzielnice, Zabłocie i Sporysz. W 1856 r. z inicjatywy Albrechta Fryderyka Habsburga na południowych krańcach Zabłocia powstał Browar Arcyksiążęcy – wizytówka miasta i jeden z największych producentów piwa w Polsce[58]. Inne wielkie zakłady tamtych czasów to założona w 1837 r. w Sporyszu Huta Fryderyka przekształcona w 1910 r. we fabrykę śrub (obecnie Żywiecka Fabryka Śrub „Śrubena”)[59], założona w 1885 r. w Zabłociu Fabryka Wyrobu Masy z Drzewa na Papier (dziś Fabryka Papieru „Solali”)[60], założona w Zabłociu w 1902 r. Fabryka Maszyn braci Wróblów (obecnie Ponar Żywiec)[61] i założona w Zabłociu w 1921 r. Fabryka Skór i Pasów „Siła”[62].

W 1878 r. Żywiec uzyskał połączenie kolejowe z Bielskiem i Czechowicami-Dziedzicami poprzez odnogę Kolei Północnej Cesarza Ferdynanda. W 1884 r. miasto zostało połączone Koleją Transwersalną ze wszystkim ważniejszymi miejscowościami po północnej stronie Karpat. Stację, ze względu na sprzeciw żywieckich radnych, ulokowano w Zabłociu[63].

Był to też czas gwałtownej urbanizacji. Większość zabudowy mieszkalnej centrum pochodzi z II poł. XIX i początku XX w. Powstały też liczne gmachy użyteczności publicznej, jak ratusz, Zarząd Dóbr Arcyksiążęcych, c. k. Wyższa Szkoła Realna czy Szkoła Panieńska[64]. Habsburgowie zmienili oblicze zespołu zamkowego – przebudowali zamek w stylu neogotyckim, zbudowali neoklasycystyczny pałac zwany Nowym Zamkiem i przekomponowali park w stylu angielskim[65][66].

W 1867 r. powstał powiat żywiecki, do 1923 r.[67] i w latach 1932[68]–1955[69] obejmujący również znaczną część ziemi suskiej[40].

W 1895 r. Państwo Żywieckie odziedziczył Karol Stefan Habsburg[45], który zapoczątkował żywiecką linię Habsburgów. Mimo że Habsburgowie są rodem niemieckim, przedstawiciele linii żywieckiej konsekwentnie deklarowali swoją polskość i prowadzili propolską politykę. Karol Stefan był prezes Polskiej Akademii Umiejętności, a przed i w czasie I wojny światowej był głównym pretendentem do tronu niepodległego Królestwa Polskiego, które miałoby powstać[70]. Po 1918 r. żywieccy Habsburgowie wystąpili o obywatelstwo polskie, które otrzymali w 1921[71], dzięki czemu mogli zachować swoje posiadłości (w 1919 r. trafiły automatycznie pod zarząd państwowy)[51]. W okresie międzywojennym część z tych terenów podarowali państwu (np. stoki Babiej Góry, gdzie powstał park narodowy, czy majątek w Lipowej, z którego do dziś korzysta PAN)[72][73].

W 1929 r. do Żywca włączono wieś Stary Żywiec[74], w 1939 r. na niecałe 5 lat częściami miasta stały się również Isep, Sporysz i Zabłocie[75].

W okresie II wojny światowej znalazł się w granicach III Rzeszy, w prowincji górnośląskiej[40]. Ostatni właściciel Państwa Żywieckiego, Karol Olbracht Habsburg, odmówił podpisania volkslisty[76]. W efekcie dobra przeszły pod zarząd państwowy[75][51], a sam arcyksiążę został internowany w Cieszynie[76], skąd dzięki interwencji międzynarodowej został zwolniony, a po zakończeniu wojny wyjechał do Szwecji, skąd pochodziła jego żona[77]. W 1940 r. na Żywiecczyźnie przeprowadzono Aktion Saybusch – wysiedlenie ok. 20 000 osób do Generalnego Gubernatorstwa. Ich miejsce mieli zająć koloniści niemieccy przesiedlani ze wschodu i południa Europy w ramach akcji kolonizacyjnej zwanej Heim ins Reich (pol. Dom w Rzeszy)[75][78]. Mimo akcji propagandowej, przybyli na miejsce koloniści byli częstokroć rozczarowani i niechętni do zamieszkiwania w ubogich, wiejskich chałupach[79]. Po wojnie większość mieszkańców powróciła w okolice Żywca[80].

W 1944 r. na podstawie dekretu o reformie rolnej Państwo Żywieckie – po 477 latach istnienia – definitywnie przestało istnieć[45].

Dzieje po 1944 r.Edytuj

 
Zniszczenia w dzielnicy Rudza

W lutym i marcu 1945 r. miały miejsce krwawe walki o miasto. Walki i ostrzał artyleryjski Armii Czerwonej spowodowały poważne zniszczenia w dzielnicach Rudza i Stary Żywiec. Wycofujące się wojska niemieckie wysadziły most kolejowy i dwa mosty drogowe, a także podpaliły dworzec kolejowy[81][82].

W 1950 r. granice Żywca rozszerzono o Isep, Kocurów, Pawlusie, Sporysz i Zabłocie[83]. W 1976 r. częścią miasta stała się Moszczanica i Rędzina[84], w 1991 r. – Oczków[85], a w 2001 r. – Podlesie[86].

W 1963 roku przy al. Wolności wzniesiono pomnik upamiętniający bitwy żołnierzy Wojska Polskiego i polsko - radzieckie braterstwo broni autorstwa Antoniego Biłka[87].

W 1966 r. na poprzez spiętrzenie wód Soły zaporą w Tresnej utworzono zbiornik retencyjny Jezioro Żywieckie. Decyzję o jego budowie podjęto po katastrofalnej powodzi w 1958 r., kiedy pod wodą znalazło się m.in. centrum Żywca. Powstanie jeziora spowodowało zalanie dzielnicy Stary Żywiec, wsi Zadziele i części wsi Zarzecze oraz Tresna[88].

Zarówno w okresie przed- jak i powojennym Żywiec należał do województwa krakowskiego. W latach 1975–1998 miasto i okolica wchodziły w skład województwa bielskiego, następnie zostały włączone do województwa śląskiego[40].

W 2000 r. do Żywca powróciła Maria Krystyna Altenburg, urodzona w 1923 r. córka Karola Olbrachta Habsburga – ostatniego właściciela Państwa Żywieckiego. Zamieszkała w wydzielonym jej przez władze mieszkaniu w Nowym Zamku[89].

Zwyczaje miejskieEdytuj

Żywieckie obyczaje miejskie ukształtowały się w okresie rozwoju miasta na przełomie XV i XVI wieku. Stanowił on wówczas miasto handlowe, do którego wjazd wiązał się z opłatą w postaci myta. Odbywały się tutaj jarmarki, na których swe towary wystawiali kupcy zmierzający na Węgry i do Krakowa. Powstały wówczas stroje miejskie, używane tylko i wyłącznie przez tutejszych mieszczan, różne od ubioru zamieszkujących tę okolicę górali żywieckich. Wygląd stroju rozwijał się do końca XIX wieku[90][91][92].

Stroje miejskieEdytuj

 
Strój mieszczanki żywieckiej

Strój męski ma ascetyczny charakter i składa się on z czarnego lub brązowego płaszcza z wełny, pod który zakładany jest żupan uszyty z jedwabiu bądź aksamitu, zapinany na pągwice (zdobione guziki). Spodnie z ciemnego sukna wpuszczane są w skórzane buty z cholewami, mające długość do połowy łydki. Żupan przewiązany jest pięciometrowym, zdobionym złotymi nićmi pasem, bogaci wyszywanym i zakończonym frędzlami. Na głowę mężczyzna zakłada rogatywkę z aksamitu[91][92].

Strój żeński ma bardzo bogaty charakter i różni się zależnie od wieku i stanu cywilnego danej osoby. Składa się on przede wszystkim z dużej liczby spódnic, wkładanych jedna na drugą. Ostatnią z warstw stanowi spódnica wykonana z jedwabiu lub brokatu w kolorze pąsowym, zielonym, bądź niebieskim. Na to zakładany jest tiulowy fartuch. Kobiety noszą białe bluzki z haftowaną kryzą. Mężatki ubierają czepce wyszywane koronkami, perłami, cekinami i złotymi nićmi, natomiast niezamężne ozdabiają głowy kwiatami[90][91][92].

Nazewnictwo mieszkańców miastaEdytuj

Mieszczanie żywieccy stanowili społeczność bardzo konserwatywną i z dumą kultywującą dawne tradycje. Żywiec mogli zamieszkiwać jedynie wybrani, nie pozwalano tu osiedlać się Żydom, Romom, jak również ludziom niewykształconym, nieposiadającym wyuczonego zawodu i ubogim. W celu określenia typu członków miejskiej społeczności powstały specyficzne nazwy, które nadawano jego mieszkańcom[91][46]:

  • Putosze – nazwa ta pochodzi od słowa puta lub buta, które oznacza dumę[46]. Tą cechą mieli się charakteryzować mieszkańcy wywodzący się z dawnego patrycjatu. Zaliczały się do nich zamożne osoby pochodzące z bogatych rodów, takich jak Studenccy, Jeziorscy, Miodońscy, Obtułowiczowie, Staszkiewiczowie i inni. Zajmowali się między innymi pełnieniem stanowisk w żywieckich urzędach. Mieli prawo noszenia stroju miejskiego[91].
  • Szczupoki – stanowili ich mieszkańcy miasta, którzy nie mogli się poszczycić taką zamożnością jak pustosze i nie pracujący w urzędach[46]. Byli to wszyscy ci, którzy nie zaliczali się do pustoszy, ale mieszkali w Żywcu od kilku pokoleń, na skutek czego zapomniano o ich obcym pochodzeniu. Dopuszczone były też związki pomiędzy putoszami a szczupokami[91].
  • Przystoce – osoby mieszkające w Żywcu, ale pochodzące spoza miasta. Na ich obcość zwracano uwagę przez kilka następnych pokoleń, a następnie stawali się oni szczupokami bądź pustoszami, w zależności od majętności i wpływów tej rodziny w mieście[91].
  • gorol lub górol – ludność zamieszkująca okoliczne wsie, odwiedzająca miasto podczas jarmarków, a także zatrudniona na jego terenie[91].

TańceEdytuj

Kilka razy do roku odbywały się tu bale, w których udział brały miejskie elity. Dodatkowo miały miejsce również uroczystości cechowe, przeznaczone dla określonych grup rzemieślników[93][94].

Każdy z cechów rzemieślniczych posiadał określony, charakterystyczny dla siebie rodzaj tańca. Najbardziej popularnym na przełomie XIX i XX wieku pozostawał cech szewców, posiadający taniec o nazwie szewc żywiecki. Do pozostałych rodzajów tańców należały takie, jak ogrodnik, piekarz, czy świniarz. Podczas wesel oprócz tańców cechowych tańczono ojcowskiego (pierwszy taniec), mietlorza i poloneza całowanego, polkę żywiecką oraz tramla polkę[93][94].

Od XVIII wieku zaczęły tu się pojawiać tańce z pozostałego terytorium Polski, takie jak polonez czy mazur. Dostosowywano je jednak w celu nadania im form charakterystycznych dla miejscowych tańców. Te wykonywane przez żywieckich mieszczan pozbawione były elementów skocznych, co związane było z między innymi z ograniczonymi możliwościami na skutek noszenia bogatych strojów miejskich[93][94].

ZabytkiEdytuj

 
Neoklasycystyczny Pałac Habsburgów (Nowy Zamek) z lat 1893–1895
 
Ul. Kościuszki w tle konkatedra Narodzenia NMP
  • zespół zamkowo-parkowy:
  • konkatedra Narodzenia NMP – powstała w połowie XV w., wskutek licznych przebudów mieszana stylowo (dominuje gotyk i renesans)
    • dzwonnica – wolnostojąca, kamienna, wzniesiona w latach 1723–1724
  • kościół św. Krzyża – gotycki, powstały w 1428 r., wieża z 1910 r.
  • kościół św. Marka – neogotycki, wzniesiony w 1885 r. w miejscu wcześniejszej drewnianej świątyni
  • cmentarz przy starym kościele św. Marka – założony w 1591 r., zamknięty w 1797 r.
  • cmentarz Przemienienia Pańskiego – założony w 1705 r.[95]
  • zespół dworski w Moszczanicy:
    • dwór – powstał w stylu klasycystycznym w 1828 r., przebudowany w latach 1907–1910
    • stajnia z 1907 r.
    • kaplica z 1908 r.
    • park założony na przełomie XIX i XX w.
  • kaplica św. Floriana – neogotycka, zbudowana na początku XIX w. i rozbudowana w 1894 r.
  • Siejba – klasycystyczny budynek z końca XVIII w., obecnie siedziba Żywieckiej Biblioteki Samorządowej
  • cmentarz żydowski – założony w połowie XIX w.
  • ratusz – zbudowany w 1868 r., swoją architekturą – łączącą neorenesans i neomauretanizm – przypomina synagogę
  • zabudowania browaru Żywiec – neorenesansowe, wzniesione w końcu XIX wieku
  • dworzec kolejowy – powstał w 1878 r., przebudowany w stylu secesyjnym w 1912 r.
  • Zespół Szkół Ekonomiczno-Gastronomicznych – gmach neorenesansowy zbudowany w 1880 r., pierwotnie siedziba szkoły podstawowej
  • Szpital Powiatowy – zbudowany w 1888 r. w stylu neorenesansowym
  • Sąd Rejonowy – gmach neorenesansowy, z końca XIX w., pierwotnie siedziba Zarządu Dóbr Arcyksiążęcych
  • gmach „Sokoła” – secesyjny z 1904 r.
  • Gimnazjum nr 2 – gmach neobarokowy, wzniesiony w latach 1907–1909, pierwotnie siedziba Szkoły Panieńskiej
  • I Liceum Ogólnokształcące – gmach neorenesansowy, zbudowany w latach 1905–1911 dla c. k. Wyższej Szkoły Realnej
  • Pomnik Grunwaldzki – odsłonięty w 1910 r., zburzony w 1939 r., odbudowany w oryginalnym kształcie w 2005 r.
  • dawna remiza strażacka przy ul. Kościuszki – neogotycka, z 1910 r.
  • kaplica MB Nieustającej Pomocymodernistyczna, powstała w 1933 r.
  • kościół św. Floriana – modernistyczny, zbudowany w latach 1935–1954
  • kościół Chrystusa Króla – modernistyczny, z lat 1953–1958

Pełna lista zabytków:

GospodarkaEdytuj

 
Jeden z głównych budynków Browaru w Żywcu

Miasto znane jest z produkcji piwa[96]. Pierwsze wzmianki na temat wytwarzania tego napoju na jego terenie pochodzą z 1448[36]. W Żywcu funkcjonowało wiele zakładów rzemieślniczych, zrzeszonych już od czasu średniowiecza w cechach[97]. Miasto już wówczas było lokalnym centrum handlu, usług i administracji[98].

Pod koniec XIX wieku Żywiec uzyskał połączenia kolejowe z Bielskiem (1878) oraz ze Zwardoniem i Suchą (1884). Połączenia ze Zwardoniem i Suchą stanowią fragment tzw. kolei transwersalnej[63].

Na przełomie XIX i XX w. na terenie ówczesnego miasta, jak i przyległych miejscowości, które w późniejszych latach zostały włączę w jego granice administracyjne, powstało wiele zakładów przemysłowych i produkcyjnych[61]:

Dominującą pozycję na współczesnym rynku w mieście mają zakłady takie jak Grupa Żywiec (Browar w Żywcu), Ponar (fabryka maszyn), Miejski Zakład Energetyki Cieplnej „Ekoterm” (ciepłownia), Żywiecka Fabryka Śrub „Śrubena”, Famed Żywiec (fabryka sprzętu szpitalnego), Hutchinson Poland, Sews-Cabind. Rozwinięta jest również działalność wytwórcza w mniejszych przedsiębiorstwach, rzemieślnicza, a także usługi i handel. Poza przemysłem, najwięcej miejsc pracy oferuje sektor turystyczny, przede wszystkim sezonowo[103].

KulturaEdytuj

 
Siedziba Miejskiego Centrum Kultury
 
Kamienica „Siejba” – siedziba Żywieckiej Biblioteki Samorządowej
 
Kino „Janosik”

Miejskie Centrum KulturyEdytuj

Tworzeniem i propagowaniem wielu form działalności kulturalnej, zarówno profesjonalnej, jak i amatorskiej, zajmuje się Miejskie Centrum Kultury w Żywcu z siedzibą w zabytkowym budynku dawnego „Sokoła” przy Alei Wolności. Poza organizowaniem koncertów, festiwali, spektakli teatralnych i operetkowych, a także przeglądów, zajmuje się ono aktywizacją mieszkańców do uczestnictwa w kołach zainteresowań, warsztatach, sekcjach kulturalnych, czy konkursach. Pod egidą Centrum odbywają się sympozja, inauguracje czy obchody różnych uroczystości[104][105].

Miejskiemu Centrum Kultury podlegają kluby środowiskowe, takie jak „Globik/Senior+” (Sporysz), „Ogródek” (Osiedle Parkowe), „Papiernik” (Zabłocie), „Senior+” (Zabłocie), „Śrubka” (Sporysz)[105][106].

Przy Centrum, jak i poszczególnych klubach środowiskowych, działa szereg zespołów, chórów i orkiestr. Należą do nich między innymi: Reprezentacyjny Zespół Pieśni i Tańca miasta Żywca „Ziemia Żywiecka”, Zespół Pieśni i Tańca „Żywczanie”, Żywiecki Chór „Akord”, Zespół Instrumentalny „Sonata”, Zespół Wokalny „Serenada”, Miejska Orkiestra Dęta, Asysta Żywiecka, czy liczne formacje tańca towarzyskiego[107].

Kolejną jednostką Miejskiego Centrum Kultury jest Żywiecka Szkoła Folkloru z siedzibą przy ul. Zamkowej 4. Zajmuje się ona pielęgnowaniem regionalnej tradycji, prowadząc warsztaty malarstwa na szkle, linorytu, drzeworytu, haftu czy bibułkarstwa. Organizuje również wykłady i wystawy[108].

AmfiteatrEdytuj

Miejskie Centrum Kultury dysponuje amfiteatrem położonym u stóp wzgórza Grójec, który służy do organizacji wydarzeń kulturalnych, rozrywkowych i rekreacyjnych. Jest obiektem przystosowanym do organizacji dużych koncertów i innych imprez masowych. Dysponuje widownią na 3000 miejsc siedzących[109].

BibliotekiEdytuj

  • Żywiecka Biblioteka Samorządowa – powstała w 1892 jako Biblioteka Towarzystwa Szkoły Ludowej. Od 15 grudnia 2007 zajmuje „Siejbę” przy ul. Kościuszki, będącą jednym z najstarszych budynków na terenie miasta[110]. Oprócz spełniania zadania głównej biblioteki miejskiej, od 1999 pełni także funkcję biblioteki powiatowej, sprawując nadzór nad wszystkimi bibliotekami gminnymi na terenie powiatu żywieckiego i ich filiami[111]. Dysponuje uniwersalnymi zbiorami w wypożyczalniach dla dorosłych i dzieci, prowadzona jest czytelnia, pracownia komputerowa oraz dział „książki mówionej” dla osób niewidomych niepełnosprawnych[112][113][114]. Żywiecka Biblioteka Samorządowa posiada także filie na terenie miasta zlokalizowane w dzielnicach Sporysz i Zabłocie[114].
  • Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Bielsku-Białej. Filia Żywiec – w obecnym kształcie działa od 1975, kiedy istniejąca od 1951 Pedagogiczna Biblioteka Powiatowa w Żywcu weszła w skład nowo powołanej Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej w Bielsku-Białej[115][116]. Poza udostępnianiem swoich zbiorów czytelnikom, biblioteka prowadzi warsztaty, lekcje biblioteczne oraz zajęcia czytelnicze dla dzieci i młodzieży. Odbywają się również spotkania, warsztaty i konsultacje dla studentów oraz nauczycieli[117].

MuzeaEdytuj

  • Muzeum Miejskie w Żywcu – historia muzeum sięga zbiorów tworzonych od 1925 przez osoby związane z Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Żywcu. W 1934 w budynku seminarium odbyła się pierwsza wystawa. W 1936 utworzono Muzeum Ziemi Żywieckiej, przeniesione dwa lata później do kamienicy pod adresem Rynek 1. W kolejnych latach zbiory muzeum wzbogacały się o nowe eksponaty. Po II wojnie światowej tymczasowo siedzibą muzeum stał się Stary Zamek, a od 1960 - kamienica „Siejba”. W 2005 muzeum przeniesiono do Starego Zamku[118]. Prezentowane są tutaj zbiory dotyczące historii i tradycji Żywca, strojów mieszczańskich, kultury górali Żywiecczyzny, archeologii, przyrody, sztuki sakralnej, dawnych narzędzi tortur, jak również udziału mieszkańców w walce o niepodległość Polski[119]. Odbywają się liczne wystawy czasowe[120].
  • Muzeum Browaru Żywiec – zostało uruchomione w 2006 w dawnych piwnicach leżakowych Browaru w Żywcu. Prezentuje historię browaru oraz wytwarzanego w nim piwa[121].
  • Muzeum Czynu Zbrojnego Żywiecczyzny – muzeum zostało otwarte w 2016 i mieści się w dawnym schronie przeciwlotniczym położonym w sąsiedztwie siedziby Miejskiego Centrum Kultury. Zgromadzono w nim pamiątki, wyposażenie i sprzęt wojskowy z czasów od I wojny światowej do II wojny światowej[122].

KinaEdytuj

  • Kino „Janosik” – filmy zaczęto wyświetlać w nim w 1911, co czyli je jednym z najstarszych kin na świecie[123][124]. Początkowo działało pod nazwą Teatr Świetlny „Urania”, w 1916 zmienioną na Kino „Edison”. Od przełomu lat 1948-1949 otrzymało nazwę „Janosik”[125]. Poza projekcją premier filmowych, kino organizuje szereg cykli i klubów filmowych[126]. Jest miejscem odbywania się festiwali oraz spotkań autorskich[127]. Zajmuje się także działalnością edukacyjną, którą realizuje poprzez Interdyscyplinarny Program Edukacji Medialnej i Społecznej „Kinoszkoła”[128], jak również projekcje dla szkół[129] i warsztaty dla dzieci[130].

Towarzystwo Miłośników Ziemi ŻywieckiejEdytuj

Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej powstało 1954, a jego siedzibą pozostają oficyny Starego Zamku. Zajmuje się ono rozwojem i propagowaniem szeroko rozumianej kultury Żywca i okolic poprzez prowadzenie widowisk, wystaw, prelekcji i konkursów, a także działalność wydawniczą[131].

Turystyka i rekreacjaEdytuj

 
Góral w regionalnym stroju grający na dudach podczas Tygodnia Kultury Beskidzkiej w Żywcu
 
Domek Chiński

Żywiec stanowi ośrodek turystyczny, na co ma wpływ położenie nad Jeziorem Żywieckiem[132] oraz bliskość okolicznych ośrodków sportów zimowych w Korbielowie, Zwardoniu i Szczyrku[133]. Stanowi bazę wypadową dla turystów udających się w pobliskie pasma górskie: Beskid Mały, Śląski i Żywiecki[132]. W samym mieście atrakcje turystyczne stanowi szereg obiektów zabytkowych, m.in. Stary Zamek i Pałac Habsburgów wraz z otaczającym je parkiem, w którym zlokalizowany jest również park miniatur „Od Komorowskich do Habsburgów”, niewielki ogród zoologiczny i skate park[134].

Informacja turystycznaEdytuj

W Żywcu działalność prowadzi Centrum Informacji Kulturalno-Turystycznej, którego siedziba położona jest w budynku Starego Zamku. Centrum zajmuje się udzielaniem informacji na temat miasta i jego okolicy dla mieszkańców, turystów i organizacji, wydawaniem materiałów informacyjnych i edukacyjnych, współpracą z różnymi instytucjami i stowarzyszeniami kulturalnymi, turystycznymi, czy sportowymi w celu promocji ich działalności. Prowadzi także współpracę przedsiębiorstwami z branży turystycznej i mediami, jak również działalność kulturalną w ramach projektu „Od Komorowskich do Habsburgów – żywiecki skarbiec kultury i tradycji”[135].

Szlaki turystyczne i spaceroweEdytuj

Muzeum Browaru Żywiec położone jest na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego oraz Europejskim Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego[136].

W mieście wytyczony został szereg szlaków spacerowych[137]:

Utworzono także ścieżki dydaktyczno-przyrodnicze „Wzgórze Grojec”[138] oraz wzdłuż brzegu Jeziora Żywieckiego i rzeki Soły. W celu ułatwienia ich zwiedzania, powstała dedykowana dla nich aplikacja mobilna[139].

Ponadto przez samo miasto i jego okolice biegną następujące szlaki turystyczne:

FestiwaleEdytuj

Żywiec jest jednym z głównych miast, gdzie na przełomie lipca i sierpnia odbywa się największy i najstarszy polski festiwal folklorystyczny „Tydzień Kultury Beskidzkiej” (a w jego ramach m.in. „Festiwal Folkloru Górali Polskich” oraz „Międzynarodowe Spotkania Folklorystyczne”)[131]. Co roku w kategorii lokalnych zespołów folklorystycznych występuje około 80 zespołów, w tym około 20 z zagranicy[144].

W końcu stycznia i na początku lutego ma miejsce Przegląd Zespołów Kolędniczych i Obrzędowych „Żywieckie Gody”, na którym prezentowane są ludowe tradycje dotyczące okresu świąt Bożego Narodzenia[131].

LotniskoEdytuj

Około 15 km na północ od Żywca w Międzybrodziu Żywieckim znajduje się lotnisko Żar[145].

Baza noclegowaEdytuj

Miasto posiada rozbudowaną bazę obiektów noclegowych różnych kategorii, do których należą hotele, pensjonaty, prywatne kwatery, kempingi i schroniska[132][146].

EdukacjaEdytuj

 
Szkoła Podstawowa nr 2 im. Stanisława Staszica
 
Zespół Szkół Budowlano-Drzewnych im. Armii Krajowej

Przedszkola publiczneEdytuj

  • Przedszkole nr 1
  • Przedszkole nr 6
  • Przedszkole nr 8 im. Marii Krystyny Habsburg
  • Przedszkole nr 9 im. Andrzeja Komonieckiego
  • Przedszkole nr 10
  • Przedszkole nr 11 im. Rodziny Komorowskich
  • Przedszkole nr 12
  • Przedszkole nr 13

Przedszkola prywatneEdytuj

  • Niepubliczne Przedszkole „Akademia Malucha”
  • Przedszkole w Ogrodzie
  • Aktive Kids
  • Niepubliczne Przedszkole Akuku
  • Aniołkowo
  • Twórczy Maluch
  • Przedszkole „Oxford House”
  • Ekologiczno – Językowe Przedszkole Mały Naukowiec

Szkoły podstawoweEdytuj

  • Szkoła Podstawowa nr 1 im. Wojska Polskiego
  • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Adama Mickiewicza
  • Szkoła Podstawowa nr 2 im. Stanisława Staszica
  • Szkoła Podstawowa nr 5 im. Hugona Kołłątaja
  • Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 1 – Szkoła Podstawowa nr 6 im. Janusza Korczaka
  • Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 2 – Szkoła Podstawowa nr 8 im. Orła Białego
  • Szkoła Podstawowa nr 9 im. Jana Pawła II

Szkoły średnieEdytuj

Szkoły wyższeEdytuj

Wspólnoty wyznanioweEdytuj

KatolicyzmEdytuj

ProtestantyzmEdytuj

RestoracjonizmEdytuj

SportEdytuj

 
Okolicznościowy druk upamiętniający działalność TG Sokół w Żywcu w latach 1893–1928

Jedną z pierwszych sportowych organizacji w Żywcu był regionalny oddział Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Żywcu założonego 1 lipca 1893 roku z inicjatywy Władysława Nowotarskiego oraz Władysława Niemczynowskiego[160].

Żywiec jest ośrodkiem gry w pétanque. Od 2003 roku na przełomie lipca i sierpnia organizowany jest w Żywcu pierwszy w Polsce Międzynarodowy Festiwal Pétanque oraz finał Mistrzostw Polski Pétanque Polskiej Federacji Pétanque.

Zawodnicy Żywieckiego Klubu Bulowego byli wielokrotnymi zdobywcami tytułu Mistrza Polski w pétanque: Andrzej Śliż (sześć razy), Jędrzej Śliż (sześć razy), Szymon Kubiesa (cztery razy), Katarzyna Śliż (dwa razy), Marek Lach (raz). Wielokrotnie reprezentowali Polskę na Mistrzostwach Świata i Mistrzostwach Europy.

Drużyny wywodzące się z Żywiecki Klub Boules zdobywały też kilkukrotnie Puchar Polski w pétanque.

Jedrzej Śliż w 2003 r. na Mistrzostwach Świata Juniorów w Brnie zdobył brązowy medal w konkurencji strzału precyzyjnego.

W Żywcu mają swoją siedzibę następujące kluby piłkarskie: TS Koszarawa Żywiec, TS Czarni-Góral Żywiec, TS Soła Żywiec, Błękitni Żywiec, Mitech Żywiec, Stal-Śrubiarnia Żywiec.

AdministracjaEdytuj

 
Rynek z ratuszem

Żywiec ma status gminy miejskiej. Organem stanowiącym samorządu jest Rada Miejska w Żywcu, składająca się z 21 radnych[161]. Organem wykonawczym samorządu jest Burmistrz Miasta Żywca.

Media lokalneEdytuj

Radio
Serwisy informacyjne
  • zywiecinfo.pl – Żywiecki Serwis Informacyjny
Prasa
  • „Głos Żywiecki” – bezpłatny miesięcznik informacyjny
  • „Żywiecka Kronika Beskidzka” – tygodnik informacyjny

Pozostałe informacjeEdytuj

Lokalizacja stacji kolejowej

Oto fragment przemówienia jednego z rajców miejskich wraz z komentarzem, w wyniku którego udało się uniknąć „fatalnej w skutkach” lokalizacji dworca kolejowego bliżej centrum miasta (za Stanisławem Jeziorskim, „Dwa światy”, w: Księga Pamiątkowa Gimnazjum im. Kopernika w Żywcu, s. 319):

Sławetni rajcowie! Kolej dobra rzecz, bo to bez marnowania koni zajedziesz do Bielska, Wiednia i Pesztu. Towary można sobie sprowadzać i szynki, kiełbasy z naszych prosiąt wysyłać (...). Ale z tą stacją to mi się nie widzi. Kolejami jeżdżą sobie różni ludzie i Żydzi naturalnie też (...). A co będzie jak taka Żydówka urodzi dziecko na stacji, w poczekalni, na ziemi naszego miasta?! Nowego obywatela nam przysporzy! (...) Ja pierwszy nie zgadzam się na żadną stację w mieście (...). Poszli za nim wszyscy. Nie było ani jednego głosu sprzeciwu (...).

przemówienie jednego z rajców miejskich

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Historia, zywiec.pl [dostęp 2019-02-18].
  2. a b c d e Bank Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan ludności i ruch naturalny. Ludność wg grup wieku i płci (Stan w dniu 31 XII 2019). [dostęp 2021-04-26].
  3. Kazimierz Jagiełła: Ogólna charakterystyka regionu w: Górale Beskidu Żywieckiego. Wybrane dziedziny kultury ludowej, red. Danuta Tylkowa. Wydawnictwo i Drukarnia „Secesja”, Kraków 1991, s. 13. ​ISBN 83-85463-07-0
  4. Radosław Truś: Beskid Mały. Przewodnik. Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, Pruszków 2008, wyd. I, s. 337. ​ISBN 978-83-89188-77-9
  5. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  6. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. „Powierzchnia i Ludność w Przekroju Terytorialnym”, 2011-08-10. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  7. Ponad 70 lat temu w mieście padł polski rekord zimna. zywiec.naszemiasto.pl, 2003-01-17. [dostęp 2014-09-15].
  8. Gazeta Wyborcza – 33 z 50 miast UE z najgorszym powietrzem jest w Polsce. Na pierwszym miejscu...
  9. Bank Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego: Narodowy Spis Powszechny 2002 – Ludność. Wykształcenie ludności. Ludność wg płci i poziomu wykształcenia. 2014-10-05. [dostęp 2015-08-13].
  10. Drugi Powszechny Spis Ludności z dnia 9 grudnia 1931 r. Miasta liczące poniżej 10 000 mieszkańców według spisów 1931 i 1921 r - wyniki tymczasowe, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 5 kwietnia 1932.
  11. Narodowy Spis Powszechny 8 XII 1970. Struktura demograficzna i zawodowa ludności, gospodarstwa domowe. Polska. Wyniki ostateczne, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, grudzień 1972.
  12. Bank Danych Lokalnych. Główny Urząd Statystyczny, 2014-08-10. [dostęp 2015-08-13].
  13. Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 1, 1207-1344. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 147-150.
  14. Colmar Grünhagen (red.), Konrad Wutke (red.): Codex Diplomaticus Silesiae T.22 Regesten zur schlesischen Geschichte 1327-1333. Breslau: E. Wohlfarth's Buchhandlung, 1903, s. 7 [4620]. (łac.)
  15. Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 1, 1207-1344. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 374.
  16. Monumenta Poloniae Vaticana T.2 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 2, 1344-1374. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 179, 225, 252, 299.
  17. Krzysztof Rafał Prokop: Księstwa oświęcimskie i zatorskie wobec Korony Polskiej w latach 1438–1513. Dzieje polityczne. Kraków: PAU, 2002, s. 176, 180. ISBN 83-88857-31-2.
  18. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, „Liber Beneficiorum”, Aleksander Przezdziecki, Tom II, Kraków 1864, s. 289.
  19. http://ibrbs.pl/mediawiki/images/9/91/Ksi%C4%99stwo_o%C5%9Bwi%C4%99cimskie.jpg
  20. „The Dukedomes of Oswitz and Zator. Lawrence H. Slaughter Collection of English maps, charts, globes, books and atlases. Abraham Ortelius his epitome of the theater of the worlde. Nowe latlye ... renewed and augmented ... by Micheal Coignet, mathematitian of Antwarpe 1603.
  21. a b c d e Jan Nepomucen Gątkowski: Rys dziejów księstwa oświęcimskiego i zatorskiego. Lwów: nakład autora, 1867, s. 97,98.
  22. Rudolf Rauscher-Praga 1931: Księgi sądowe oświęcimskie i zatorskie z lat 1440-1562
  23. Ignacy Rychlik: Księstwa oświęcimskie i zatorskie
  24. C. Hoinkes. 6 Bielitzer Urkunden aus dem 16. Jahrhundert. „Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift für Polen”, s. 103, 1937. Poznań: Alfred Lattermann. Heft 33 (niem.). 
  25. Żywieckie legendy. Część I
  26. Historia. zywiec.pl. [dostęp 2021-04-26].
  27. Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 1, 1207-1344. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 147–150.
  28. a b Colmar Grünhagen (red.), Konrad Wutke (red.): Codex Diplomaticus Silesiae T.22 Regesten zur schlesischen Geschichte 1327-1333. Breslau: E. Wohlfarth’s Buchhandlung, 1903, s. 7 [4620]. (łac.)
  29. Przemysław Dyrlaga. Co wiemy o dziejach Starego Żywca w XV-XVI wieku?. „Gronie”. XIII, 2013. Żywiec: Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej. ISSN 1895-3549. 
  30. Hieronim Woźniak: Żywiecczyzna od czasów najdawniejszych do czasu pojawienia się rodziny Komorowskich. tmzz.org.pl. [dostęp 2021-04-26].
  31. a b Andrzej Komoniecki: Dziejopis Żywiecki. Cieszyn: Sekcja Miłośników Żywiecczyzny przy Kole Towarzystwa Szkoły Ludowej im. A. Asnyka w Żywcu, 1937, s. 13.
  32. a b Rys historyczny miasta Żywiec. zywieckiecentrumturystyki.pl. [dostęp 2021-04-26].
  33. Henryk Rutkowski: Atlas historyczny Polski. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku. Warszawa: Neriton, 2008, s. 81. ISBN 978-83-7543-071-4.
  34. Zamek Komorowskich w Żywcu. [dostęp 2021-04-26].
  35. Zamek Widmo, Żywiecka Golgota. Tajemnicza góra Grojec. zywiecinfo.pl, 12 września 2017. [dostęp 2021-04-26].
  36. a b Piwowarstwo w Żywcu i na Żywiecczyźnie do połowy XIX w.. zywiecinfo.pl, 3 marca 2019. [dostęp 2021-04-26].
  37. Michał Cichy: Środa targowa cz. 1 – w Żywcu na Rynku. zywiec.beskidy.news, 8 listopada 2017. [dostęp 2021-04-26].
  38. Eugeniusz Janota, Wiadomość historyczna i jeograficzna o Żywieccczyźnie, „Gwiazdka Cieszyńska”, Cieszyn 1859, s. 43.
  39. a b Eugeniusz Janota, Wiadomość historyczna i jeograficzna o Żywieccczyźnie, „Gwiazdka Cieszyńska”, Cieszyn 1859, s. 45.
  40. a b c d e Historia powiatu żywieckiego. zywiec.powiat.pl. [dostęp 2021-04-26].
  41. Stan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych : (prawo składu), Warszawa 1920, s. 138.
  42. Eugeniusz Janota, Wiadomość historyczna i jeograficzna o Żywieccczyźnie, „Gwiazdka Cieszyńska”, Cieszyn 1859, s. 49.
  43. Eugeniusz Janota, Wiadomość historyczna i jeograficzna o Żywiecczyznie, Cieszyn: Gwiazdka Cieszyńska, 1859.
  44. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 110.
  45. a b c d e f g h Państwo Żywieckie. zywiecinfo.pl, 11 marca 2017. [dostęp 2021-04-26].
  46. a b c d Marta Banaś: Żydzi żywieccy - niechciani i zapomniani. Między konserwatyzmem a antysemityzmem. histmag.org, 16 października 2011. [dostęp 2021-04-26].
  47. Żywiec - Historia społeczności. sztetl.org.pl. [dostęp 2021-04-26].
  48. Marianna Lach: Graficzne komplikacje na szczytach ratusza. zywiec.naszemiasto.pl, 2 września 2005. [dostęp 2021-04-26].
  49. a b Historia Żywca. region.beskidia.pl. [dostęp 2021-04-26].
  50. Okrutni Szwedzi. bielsko.yarki.pl. [dostęp 2021-04-26].
  51. a b c d Państwo Żywieckie. www.zywieckiecentrumturystyki.pl. [dostęp 2021-04-26].
  52. Łękawica - Najdawniejsze dzieje wsi. Urząd Gminy Łękawica. [dostęp 2021-04-26].
  53. Stary Zamek w Żywcu. Jakie tajemnice kryją mury zamczyska?. zywiecinfo.pl, 1 kwietnia 2021. [dostęp 2021-04-26].
  54. Zamek w Żywcu. polskieszlaki.pl. [dostęp 2021-04-26].
  55. Jakub Marcjasz: Historia Żywca: Nr 1 w inwentarzu muzeum. zywiec.naszemiasto.pl, 18 sierpnia 2014. [dostęp 2021-04-26].
  56. Zarys dziejów Towarzystwa Miłośników Ziemi Żywieckiej 1934 - 2014. tmzz.org.pl. [dostęp 2021-04-26].
  57. Beata Stuchlik-Surowiak: „Historiej starych” czytanie. Człowiek i świat w „Chronografii albo Dziejopisie żywieckim” Andrzeja Komonieckiego. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2010, s. 8. ISBN 978-83-226-3924-5.
  58. a b Arcyksiążęcy Browar w Żywcu. birofilia.org. [dostęp 2021-04-26].
  59. a b Historia firmy. srubena.com.pl. [dostęp 2021-04-26].
  60. a b Jak powstawała papiernia w Zabłociu?. zywiecinfo.pl. [dostęp 2021-04-26].
  61. a b c Lucjan Sawicki. Restrukturyzacja gospodarcza przedsiębiorstw państwowych na Żywiecczyźnie. „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Politologica”. 3, s. 131, 2007. ISSN 2081-3333. 
  62. a b c Józef Suchoń: Jeleśnia i okolice. Zarys dziejów.. Kraków: 2017, s. 110. ISBN 978-83-924262-6-4.
  63. a b Dworzec kolejowy w Żywcu. polska.travel. [dostęp 2021-04-26].
  64. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Żywica. Część A - uwarunkowania rozwoju, 30 października 2014.
  65. Stary Zamek w Żywcu. naszezamki.pl. [dostęp 2021-04-26].
  66. Park zamkowy w Żywcu. polskieszlaki.pl. [dostęp 2021-04-26].
  67. Dz.U. z 1923 r. nr 122, poz. 991
  68. Dz.U. z 1932 r. nr 1, poz. 3.
  69. Dz.U. z 1955 r. nr 44, poz. 287
  70. Habsburgowie z Żywca i ich związki z Polską. dzieje.pl. [dostęp 2021-04-26].
  71. Habsburgowie żywieccy w służbie Polsce. 20 stycznia 2017. [dostęp 2021-04-26].
  72. Habsburgowie żywieccy. zywieckiecentrumturystyki.pl. [dostęp 2021-04-26].
  73. Bryndza Habsburga. zywiecinfo.pl. [dostęp 2021-04-26].
  74. Jakub Marcjasz: Jezioro Żywieckie i miejsce, którego już nie ma. dziennikzachodni.pl, 4 września 2015. [dostęp 2021-04-26].
  75. a b c Magdalena Sporek: Martyrologium mieszkańców Żywca, Węgierskiej Górki, Rajczy i innych w latach 1939-1945 (na podstawie książki Jerzego Klistały). wgmedia.eu, 31 sierpnia 2018. [dostęp 2021-04-26].
  76. a b Marta Banaś: Habsburgowie żywieccy - polscy patrioci w czasie II wojny światowej. histmag.org, 13 sierpnia 2015. [dostęp 2021-04-26].
  77. Habsburgowie żywieccy w służbie Polsce. www.sww.w.szu.pl. [dostęp 2021-04-26].
  78. Rafał Geremek: Na opuszczenie gospodarstwa mieli 20 minut. Tego samego dnia do pustych chałup na Żywiecczyznie wprowadzali się niemieccy osadnicy. newsweek.pl, 25 lutego 2018. [dostęp 2021-04-26].
  79. Mirosław Sikora: Niszczyć, by tworzyć. Germanizacja Żywiecczyzny przez narodowosocjalistyczne Niemcy 1939–1944/45. Katowice: Oddział Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach, 2010, s. 253. ISBN 978-83-8098-217-8.
  80. Ewa Jeremicz: Kryptonim "Saybusch Aktion", czyli "Akcja Żywiec". wgmedia.eu, 25 września 2016. [dostęp 2021-04-26].
  81. Kwiecień 1945 roku. zywiecinfo.pl, 8 kwietnia 2021. [dostęp 2021-04-26].
  82. Bitwa o Żywiec 1945. bbfan.pl. [dostęp 2021-04-26].
  83. Dz.U. z 1950 r. nr 3, poz. 22
  84. Dz.U. z 1976 r. nr 24, poz. 144
  85. Dz.U. z 1991 r. nr 2, poz. 8
  86. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych – Podział administracyjny Polski: Zmiany wchodzące w życie z dniem 1 stycznia 2001 roku
  87. Dominika Czarnecka "Pomniki Wdzięczności Armii Czerwonej w Polsce Ludowej i w III Rzeczypospolitej" IPN 2015, ISBN 978-83-7629-777-4, str. 498
  88. Ewa Jeremicz: Podwodne miasto, czyli jak powstawało Jezioro Żywieckie. wgmedia.eu, 20 kwietnia 2017. [dostęp 2021-04-26].
  89. Burzliwa jesień życia arcyksiężnej. tmzz.org.pl. [dostęp 2021-04-26].
  90. a b Elżbieta Pobiegły: Kamizelka mieszczanki żywieckiej. etnomuzeum.eu. [dostęp 2021-04-26].
  91. a b c d e f g h Zwyczaje miejskie w Żywcu. zywieckiecentrumturystyki.pl. [dostęp 2021-04-26].
  92. a b c Opis stroju żywieckiego. polalech.pl. [dostęp 2021-04-26].
  93. a b c Jak bawiono się w dawnym Żywcu. zywiecinfo.pl, 2 października 2017. [dostęp 2021-04-26].
  94. a b c Szewc, ogrodnik, świniarz. Tańce mieszczan żywieckich. zywiecinfo.pl. [dostęp 2021-04-26].
  95. Hieronim Woźniak: Spacerkiem po żywieckiej nekropolii (pol.). W: Nad Sołą i Koszarawą – nr 21 (124) – rok VI – 1 Listopada 2003 [on-line]. Nad Sołą i Koszarawą. [dostęp 2018-10-21].
  96. Wino, papierosy i wódka, czyli używki z nazwą Żywca. zywiecinfo.pl, 26 marca 2021. [dostęp 2021-04-26].
  97. Cechy rzemieślnicze w Żywcu. Cz. I. zywiec.naszemiasto.pl, 14 września 2017. [dostęp 2021-04-26].
  98. Siedem różnych wieków. tmzz.org.pl. [dostęp 2021-04-26].
  99. Anna Barabasz: Od archiwum do muzeum Zabłocia. zywiec.naszemiasto.pl, 24 sierpnia 2017. [dostęp 2021-04-26].
  100. Historia podwodnej wioski, czyli Zadziele. beskidlive.pl, 24 stycznia 2021. [dostęp 2021-04-26].
  101. Żywiecka fabryka dywanów. zywiecinfo.pl, 29 lipca 2019. [dostęp 2021-04-26].
  102. Izabela Kacprzak. Tradycja zobowiązuje do wysokiej jakości. „Rzeczpospolita”, 14 stycznia 2016. 
  103. Strategia Zrównoważonego Rozwoju Powiatu Żywieckiego na lata 2006-2020, Rada Powiatu Żywieckiego, 30 czerwca 2014.
  104. O MCK. mck.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  105. a b Kluby - rozkład zajęć. mck.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  106. Nowy Klub Seniora w Żywcu. bielsko.mamnewsa.pl, 3 marca 2021. [dostęp 2021-04-27].
  107. Zespoły. mck.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  108. Żywiecka Szkoła Folkloru. mck.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  109. Amfiteatr w Żywcu ul. Grojec 50. mck.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  110. Historia. biblioteka.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  111. Biblioteki w powiecie. biblioteka.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  112. Żywiecka Biblioteka Samorządowa. bip.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  113. Pracownia komputerowa. biblioteka.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  114. a b Działy. biblioteka.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  115. Historia Biblioteki Pedagogicznej. pbw.bielsko.pl. [dostęp 2021-04-27].
  116. Kultura. zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  117. Filia Żywiec - Oferta edukacyjna. pbw.bielsko.pl. [dostęp 2021-04-27].
  118. Historia Muzeum. muzeum-zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  119. Wystawy stałe. muzeum-zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  120. Wystawy czasowe. muzeum-zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  121. Muzeum Browaru Żywiec. muzeumbrowaru.pl. [dostęp 2021-04-27].
  122. Zwiedzaj Żywiec! Muzeum Czynu Zbrojnego Żywiecczyzny. mosir-zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  123. Jacek Drost: Kino Janosik w Żywcu z drugą salą? Jest taki plan!. zywiec.naszemiasto.pl, 21 grudnia 2017. [dostęp 2021-04-27].
  124. Łukasz Gardas: Kino Janosik w Żywcu powstało w 1906 roku!. slaskie.naszemiasto.pl. [dostęp 2021-04-27].
  125. Historia. kinojanosik.pl. [dostęp 2021-04-27].
  126. Cykle. kinojanosik.pl. [dostęp 2021-04-27].
  127. Wydarzenia. kinojanosik.pl. [dostęp 2021-04-27].
  128. Interdyscyplinarny Program Edukacji Medialnej i Społecznej „Kinoszkoła”. [dostęp 2021-04-27].
  129. Filmy repertuarowe dla szkół. kinojanosik.pl. [dostęp 2021-04-27].
  130. Warsztaty dla dzieci. kinojanosik.pl. [dostęp 2021-04-27].
  131. a b c Informacje o festiwalu. tkb.art.pl. [dostęp 2021-04-27].
  132. a b c Walory turystyczne Żywiecczyzny. zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  133. Żywiec. beskidy24.pl. [dostęp 2021-04-27].
  134. Żywiec: atrakcje miasta, góry, jezioro. Do Żywca zabierzcie ze sobą dzieci. podroze.onet.pl. [dostęp 2021-04-27].
  135. O SZLAKU AKTUALNOŚCI ODKRYJ WIĘCEJ INDUSTRIADA Wyszukaj Image Główna Atrakcje Turystyczne Centrum Informacji Kulturalno-Turystycznej W Żywcu Centrum Informacji Kulturalno-Turystycznej w Żywcu. zabytkitechniki.pl. [dostęp 2021-04-27].
  136. Muzeum Browaru Żywiec. zabytkitechniki.pl. [dostęp 2021-04-27].
  137. Szlaki spacerowe po Żywcu. zywiec.powiat.pl. [dostęp 2021-04-27].
  138. Ścieżki przyrodniczo-dydaktyczne. zywiec.powiat.pl. [dostęp 2021-04-27].
  139. Ścieżka dydaktyczno-przyrodnicza w Żywcu - aplikacja mobilna. www.mce.zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  140. Szlak niebieski: Żywiec - Tokarka - Romanka. zywiec.travel. [dostęp 2021-04-27].
  141. Szlak żółty Stok pod Kościelcem – Stary Groń – Oczków. naszlaku.com. [dostęp 2021-04-27].
  142. Szlak żółty Żywiec – Grojec (612 m) – Żywiec Browar. naszlaku.com. [dostęp 2021-04-27].
  143. Szlak zielony Żywiec Sporysz – Moszczanica – Żywiec (Szlak Wyzwolenia Żywca). naszlaku.com. [dostęp 2021-04-27].
  144. Kultura. zywiec.pl. [dostęp 2021-04-27].
  145. Góra Żar - atrakcje, szlaki i kolejka. Jak dojechać na miejsce?. podroze.gazeta.pl, 22 lipca 2020. [dostęp 2021-04-27].
  146. Żywiec - Hotele. podroze.onet.pl. [dostęp 2021-04-27].
  147. Wydział Zamiejscowy w Żywcu. wsb.edu.pl. [dostęp 2021-04-25].
  148. a b c d e Parafie diecezji bielsko-żywieckiej. diecezja.bielsko.pl. [dostęp 2021-04-26].
  149. Zbory - Diecezja Południowa KADS. maranatha.pl. [dostęp 2021-04-26].
  150. Zbory KECh w Polsce. kech.pl. [dostęp 2021-04-26].
  151. Zbory Kościoła Wolnych Chrześcijan. kwch.org. [dostęp 2021-04-26].
  152. Kościół Zielonoświątkowy - Zbór w Żywcu. kzzywiec.org. [dostęp 2021-04-26].
  153. Kościół w Drodze - Kontakt. wdrodze.kz.pl. [dostęp 2021-04-26].
  154. Kontakt – Zbory. zboryboze.pl. [dostęp 2021-03-14].
  155. Leszek Jańczuk. Branhamizm w Polsce. „Studia Theologica Pentecostalia”. 3, s. 53, 2015. ISSN 2300-729X. 
  156. a b Sal Królestwa, Żywiec miplo.pl.
  157. a b Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2015-01-02].
  158. a b Religie na Żywiecczyźnie.
  159. a b Józef Kłusak, Mieczysław Szwed. „Na Straży”. 2004/4/14, s. 168, 2004. Zrzeszenie Wolnych Badaczy Pisma Świętego. ISSN 0209-3863. 
  160. TG Sokół, „Jednodniówka wydana z okazji 35 lecia gniazda Sokolego w Żywcu 1893-1928”, TG Sokół w Żywcu, Żywiec 1928.
  161. Zarządzenie Nr 111 Wojewody Śląskiego z dnia 8 kwietnia 2010 r. ws. ustalenia liczby radnych wybieranych do rad gmin (Dz. Urz. Woj. Śląskiego 2010 r. Nr 64, poz. 1062).
Błąd w przypisach: Znacznik <ref> o nazwie „Okupacja w imię sojuszu Armia”, zdefiniowany w <references>, nie był użyty wcześniej w treści.
BŁĄD PRZYPISÓW

Linki zewnętrzneEdytuj