Otwórz menu główne
Ten artykuł dotyczy 13 Pułku Ułanów Wileńskich. Zobacz też: 13 Pułk Ułanów.

13 Pułk Ułanów Wileńskich (13 p.uł.) – oddział kawalerii Samoobrony Litwy i Białorusi, Wojska Litwy Środkowej, Wojska Polskiego II RP oraz Armii Krajowej.

13 Pułk Ułanów Wileńskich
Ilustracja
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1918
Rozformowanie 1939
Tradycje
Święto 25 lipca
Nadanie sztandaru 1919
Rodowód 1 Pułk Ułanów Wileńskich
Dowódcy
Pierwszy mjr Władysław Dąbrowski
Ostatni ppłk dypl. Józef Szostak
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Nowa Wilejka
Rodzaj sił zbrojnych wojsko
Rodzaj wojsk kawaleria
Podległość Wileńska Brygada Kawalerii

Pułk stacjonował w garnizonie Nowa Wilejka, a jego szwadron zapasowy w garnizonie Wołkowysk.
Święto pułkowe obchodzone było 25 lipca, w rocznicę boju pod Janowem w 1920[1].

Spis treści

Formowanie i zmiany organizacyjneEdytuj

Osobny artykuł: Święta wojskowe w Polsce.

27 grudnia 1918, w majątku Pośpieszka pod Wilnem, z oddziałów konnych Samoobrony Litwy i Białorusi, sformowany został 1 pułk Ułanów Wileńskich. Następnego dnia pułk przeniesiony został do garnizonu Wilno, do koszar na Antokolu. W czerwcu 1919 otrzymał numer i nazwę.

Służyło w nim wielu tzw. „zagończyków”, do których zaliczał się także jego pierwszy dowódca mjr Władysław Dąbrowski ps. „Dąb”. Po wcieleniu pułku do odrodzonego Wojska Polskiego, nadano mu nazwę 13 pułku ułanów, pomijając przydomek „wileński”. Pomimo tego od pierwszych dni swego istnienia nosił nieoficjalnie tę nazwę, podkreślając pochodzenie jego żołnierzy.

Wojna polsko-bolszewickaEdytuj

Następnie pułk wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej, odznaczając się licznymi zagonami i rajdami na tyły przeciwnika. 29 czerwca 1919 gen. Edward Rydz-Śmigły wręczył w Wilnie delegacji, przybyłej z frontu, sztandar pułkowy. Po wyprawie kijowskiej w 1920 w pułku znalazło się wielu ułanów z rozwiązanego Tatarskiego Pułku Ułanów im. płk. Mustafy Achmatowicza, stąd przejął on jego tradycje.

W październiku 1920 roku dowódca pułku, pułkownik Mścisław Butkiewicz, zdecydował się na podjęcie zagonu na tyły litewskie. W tym celu wyruszył z Wornian, dokąd pułk przybył z frontu sowieckiego i przeprawił się mostem kolejowym przez Wilię, po czym w bród przez Zejmianę koło wsi Drużele i podjął marsz na Podkrzyż, Dojlidany, Poszyle, Gieglówkę, przedzierając się przez oddziały litewskie. Koło wsi Helenowo pluton podchorążego Wacława Rusieckiego z 2 szwadronu wykonał szarżę na litewskich huzarów i wziął 8 jeńców i 10 koni[2].

Okres międzywojennyEdytuj

W końcu 1921 pułk pełnił służbę na granicy z Litwą, a następnie przez krótki czas stacjonował w Głębokiem. Ostatecznie pod koniec 1922 został przeniesiony do Nowej Wilejki, gdzie przebywał do końca istnienia II RP. Pułk Ułanów Wileńskich przodował w wyszkoleniu bojowym, wykształceniu obywatelskim i dyscyplinie wojskowej wśród formacji kawaleryjskich.

19 maja 1927 roku minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 30 kwietnia, jako datę święta pułkowego[3]. 6 czerwca 1928 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski zmienił datę święta pułkowego 13 puł z dnia 30 kwietnia na dzień 25 lipca[4].

18 marca 1930 roku Minister Spraw Wojskowych nadał jednostce nazwę „13 pułk Ułanów Wileńskich”[5].

Minister Spraw Wojskowych rozkazem z 9 czerwca 1936 nadał 1 szwadronowi nazwę „Tatarskiego”. Od tego roku zaczęto kierować do niego wszystkich poborowych tatarów polskich. Podczas uroczystego składania serca marszałka Józefa Piłsudskiego na cmentarzu wileńskim na Rossie 1 szwadron pełnił honorową asystę. Pierwszym jego dowódcą był rtm. Michał Bohdanowicz; po nim dowodzili nim krótko rtm. Bazyli Marcisz i rtm. Jan Tarnowski. Od 25 października 1938 objął nad nim dowództwo rtm. Aleksander Jeljaszewicz. Obok niego w szwadronie służyli także Tatarzy, absolwenci pułkowej szkoły podoficerskiej. Podczas święta pułkowego 25 lipca 1937 wręczono szwadronowi buńczuk wykonany według wzorów starotatarskich, który ufundowany został przez całą społeczność tatarską Polski.

 
Płk dypl. Józef Szostak

Wojna obronna 1939Edytuj

W wojnie obronnej 1939 13 pułk Ułanów Wileńskich pod dowództwem ppłk. dypl. Józefa Szostaka walczył w składzie Wileńskiej Brygady Kawalerii płk. dypl. Konstantego Druckiego-Lubeckiego. Od 2 do 5 września brał udział w walkach pod Piotrkowem Trybunalskim. W dniach 9 i 10 września poniósł dotkliwe straty w czasie przeprawy przez Wisłę, na przyczółku pod Maciejowicami. Następnie walczył na Lubelszczyźnie. Rozbity został na przeprawie pod Tomaszowem Lubelskim koło wsi Suchowola. 1 szwadronowi przypisuje się wykonanie jednej z szarż kawaleryjskich przeprowadzonych we wrześniu 1939. Szarżą dowodził rotmistrz Jeljaszewicz, a wykonana została w okolicach Maciejowic[6].

Sztandar pułku zakopany przez żołnierzy nie został odnaleziony do dnia dzisiejszego. Po bitwie część ułanów przez jakiś czas błądziła po nieznanym terenie, zachowując przy tym karność i dyscyplinę. Wkrótce weszła w skład Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga. Inna grupa na czele z rtm. A. Jeljaszewiczem podążyła ku granicy węgierskiej.

W ramach Armii KrajowejEdytuj

Poszczególne pododdziały 13 pułku Ułanów Wileńskich AK zostały odtworzone w 1944 w Okręgu Wileńskim AK w kilku ośrodkach: dywizjon konny na terenie Puszczy Rudnickiej, szwadron konny przy 3 Brygadzie Wileńskiej AK, pluton konny przy 4 Brygadzie Wileńskiej AK oraz pluton konny na terenie Puszczy Kampinoskiej.

Wileńscy ułaniEdytuj

Dowódcy pułku[7]:

Zastępcy dowódcy pułku (od 1938 roku - I zastępca dowódcy)
  • ppłk tyt. płk kaw. Czesław Piłsudski (1924)
  • ppłk kaw. Tadeusz Dackiewicz (do 5 XI 1928 → rej. insp. koni w Mołodecznie)
  • ppłk dypl. kaw. Konstanty Drucki-Lubecki (5 XI 1928 - 22 III 1929 → dowódca 2 p.szwol.)
  • ppłk kaw. Kazimierz Plisowski (6 VII 1929 - 10 XI 1932 → dowódca 10 psk)
  • mjr dypl. kaw. Jerzy Skrzydlewski (od 9 XII 1932)
  • mjr dypl. kaw. Jan Schaitter
Oficerowie pułku

Obsada personalna w 1939 rokuEdytuj

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939 roku[8][a]:

  • dowódca pułku – ppłk dypl. Janusz Bokszczanin
  • I zastępca dowódcy – mjr dypl. Jan Stanisław Antoni Erazm Schaitter
  • adiutant – p.o. rtm. Jan Tarnowski[b] *
  • lekarz medycyny – por. lek. Stanisław Januszewski
  • starszy lekarz weterynarii – mjr Józef Lange
  • komendant rejonu PW Konnego – por Zygmunt Włodzimierz Mikulski (*)
  • II zastępca dowódcy (kwatermistrz) – mjr Władysław Paweł Wójtowicz
  • oficer mobilizacyjny – rtm. adm. (kaw.) Apolinary Walerjan
  • zastępca oficera mobilizacyjnego – por. Bogdan Antoni Kiersnowski
  • oficer administracyjno-materiałowy – rtm. adm. (kaw.) Stanisław Edward Bazylczuk
  • dowódca szwadronu gospodarczego – vacat
  • oficer gospodarczy – kpt. int. Władysław Polnik
  • oficer żywnościowy – chor Stanisław Mazur
  • dowódca plutonu łączności – por. Zygmunt Włodzimierz Mikulski (*)
  • dowódca plutonu kolarzy – vacat
  • dowódca plutonu ppanc. – por Andrzej Adam Szamota (*)
  • dowódca 1 szwadronu – rtm. Aleksander Jeljaszewicz
  • dowódca plutonu – por. Włodzimierz Makaliński
  • dowódca plutonu – por. Tadeusz Zdzisław Tyczyński
  • dowódca 2 szwadronu – rtm. Jan Tarnowski (*)
  • dowódca plutonu – por. Jerzy Marian Rostworowski
  • dowódca 3 szwadronu – vacat
  • dowódca plutonu – por. Zygmunt Barcicki
  • dowódca plutonu – por. Konstanty Sołtan
  • dowódca plutonu – ppor. Bolesław Klincewicz
  • dowódca 4 szwadronu – rtm. Kazimierz Nawrocki
  • dowódca plutonu – ppor. Tadeusz Józef Batorowicz
  • dowódca plutonu – ppor. Mieczysław Bubień
  • dowódca szwadronu km – p.o. por. Andrzej Adam Szamota (*)
  • dowódca plutonu – ppor. Romuald Morgiewicz
  • dowódca plutonu – ppor. Wieńczysław Ter-Barsegow
  • dowódca szwadronu zapasowego – mjr Jan Bączkowski
  • zastępca dowódcy szwadronu zapasowego – vacat
  • na kursie – rtm. Stanisław Alexandrowicz
  • na kursie – rtm. Tadeusz Józef Cichowski
  • na kursie – rtm. Bolesław Sediwi
  • na kursie – ppor. Marian Kisielewicz

Kawalerowie Virtuti MilitariEdytuj

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918-1920[11]

  • uł. Ignacy Bakinowski
  • plut. Wojciech Berdowski
  • kpr. Aleksander Brochocki
  • por. Stanisław Brochocki
  • plut. Witold Buko
  • ppłk Mścisław Butkiewicz
  • kpr. Jan Chalecki
  • kpr. Antoni Downarowicz
  • rtm. Konstanty Drucki-Lubecki
  • ppor. Józef Fiedorowicz
  • plut. Mirosław Gajewski
  • uł. Leon Gębuś
  • rtm. Kazimierz Hrakałło-Horawski
  • st. uł. Jan Iwaszkiewicz
  • plut. Jan Kaliński
  • pchor. Wacław Kamionka
  • kpr. Kazimierz Kiktysz

Odznaczeni Krzyżem Zasługi Wojsk Litwy ŚrodkowejEdytuj

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Zasługi Wojsk Litwy Środkowej[12]

  • pchor. Stanisław Aleksandrowicz
  • por. Karol Bohdanowicz
  • uł. Jan Borguld
  • ppłk Mścisław Bulkiewicz
  • por. Stanisław Chodzyński
  • uł. Józef Chrzan
  • wchm. Władysław Dobrowolski
  • uł. Walenty Drożdżyński
  • kpr. Władysław Druciarz
  • kpr. Józef Falasz
  • uł. Stanisław Gałka
  • uł. Mieczysław Garbowski
  • wchm. Stanisław Guźniczak
  • uł. Władysław Gzik
  • ppor. Jackowski
  • rtm. Witold Jukowiecki
  • rtm. Józef Juniewicz
  • płk Franciszek Kaczkowski
  • pchor. Wacław Kamionko
  • st. uł. Władysław Kawel
  • kpr. Jan Kędra
  • kpr. Antoni Kokot
  • st. uł. Józef Krawczyk
  • uł. Ferdynand Krukowski
  • pchor. Konstanty Kuczyński
  • plut. Adam Kuliberda
  • rtm. Bolesław Lisowski
  • st. uł. Roman Liss
  • por. Witold Masłowski
  • rtm. Mikołaj Michniewicz-Helman
  • uł. Stanisław Mokswa
  • st. uł. Jan Noga
  • plut. Józef Ogórek
  • uł. Jan Piątek
  • pchor. Włodzimierz Prosiński
  • st. uł. Władysław Rak
  • st. uł. Romuald Rauba
  • st. uł. Franciszek Rudomia
  • uł. Wacław Rudomin
  • ppor. Stanisław Rusiecki
  • ppor. Wacław Rusiecki
  • st. uł.Władysław Słonona
  • uł. Jan Spychało
  • st. uł. Wacław Stanowski
  • kpr. Franciszek Świech
  • plut. Stefan Szyłkiewicz
  • ppor. Bronisław Szymkiewicz
  • uł. Stanisław Trojan
  • pchor. Józef Tyszkiewicz
  • wachm. sztab. Bronisław Urbanowicz
  • uł. Adam Włodarczyk
  • st. uł. Józef Wojciechowski
  • uł. Władysław Wojciechowski
  • st. uł. Czesław Zygmuntowicz

Symbole pułkoweEdytuj

Sztandar

 
Odznaka pamiątkowa pułku

29 czerwca 1919, w Wilnie, gen. ppor. Edward Śmigły-Rydz wręczył delegacji pułku, przybyłej z frontu, sztandar ufundowany przez społeczeństwo ziemi wileńskiej.

27 września 1939 por. Tadeusz Batorowicz odjął płachtę sztandaru od drzewca. Pokrowiec, orła i szarfy zakopali ułani w zagajniku. W momencie kapitulacji, na rozkaz dowódcy 4 szwadronu, por. Batorowicz zakopał sztandar przy drodze Medyka- Przemyśl. W latach 1971-1973 aktywną akcję poszukiwania sztandaru pułku podjął mjr Norbert Binder, syn podoficera pułku. 20 października 1979 odnalazł on pod Medyką puszkę grotu sztandaru 13 p.uł., z numerem 13 na przedniej ściance podstawy. Jedyny relikt ze sztandaru 13 pułku trafił do zbiorów Muzeum WP[13].

Odznaka pamiątkowa

Odznaka zatwierdzona Dz. Rozk. MSWojsk. nr 16, poz. 243 z 24 kwietnia 1924 roku posiada kształt krzyża maltańskiego, którego ramiona pokryte są żłobkowaną różową emalią. Pośrodku krzyża złocony ryngraf z wizerunkiem Matki Boskiej Ostrobramskiej. Oficerska - dwuczęściowa, wykonana w srebrze lub w tombaku srebrzonym i złoconym, na rewersie numerowana[14].

Żołnierze 1 szwadronu 13 puł nosili na kołnierzu półksiężyc z gwiazdą[15].

Barwa

  Proporczyki na lancach i patkach mundurów były w kolorze różowym z chabrowym wąskim paskiem pośrodku.

W 1 szwadronie tatarskim na proporczykach mundurowych dodatkowo pozłacany emblemat w formie półksiężyca z gwiazdą.

  Na czapkach rogatywkach – otok różowy[16].

  Szasery ciemnogranatowe, lampasy różowe, wypustka różowa

  proporczyk dowództwa w 1939

  proporczyk dowództwa w 1939 (wersja z symbolami 1 szwadronu tatarskiego)

  proporczyk 1 szwadronu w 1939

  proporczyk 1 szwadronu w 1939 (2. wersja)

  proporczyk 2 szwadronu w 1939

  proporczyk 3 szwadronu w 1939

  proporczyk 4 szwadronu w 1939

  proporczyk 5 szwadronu ckm w 1939

  proporczyk plutonu łączności w 1939

Żurawiejki

Zawsze dzielny i bojowy,
To trzynasty pułk różowy.
Chociaż otok ma różowy,
To jest jednak pułk bojowy.
Otok jego jest różowy,
Dawniej był to pułk bojowy.
A trzynasty, choć różowy,
Jednak w boju jest morowy.
A trzynasty, ten różowy,
Wielka granda, lecz bojowy.
A trzynasty, ten różowy,
To naprawdę pułk bojowy.
Kolor jego jest różowy,
Wielka granda, lecz bojowy.
Wzrok ich dumny, mina pańska,
To trzynastka jest ułańska.
Wzrok sokoli, mina pańska,
To trzynastka jest ułańska.
A trzynasty, to zasrańce,
Pod Wilejką gubią lance.
Swoich grabi, Żydów łupi,
Pułk trzynasty nie jest głupi.
A trzynastka Dąbrowskiego,
Bije Żydów, coś strasznego.
Wrogów bije, swoich łupi,
To trzynasty pułk niegłupi.
Ukraść kury, uciec w zboże,
Pułk trzynasty tylko może.
A kto chłopom gwałci wdowy,
To trzynasty pułk morowy.
Weneryczny i pijański,
To trzynasty pułk ułański.

Żurawiejki dotyczące szwadronu tatarskiego:

Z przodu księżyc, z tyłu gwiazda,
To tatarska nasza jazda.
Na łbie księżyc, wyżej gwiazda,
Sławna to tatarska jazda.
Z przodu księżyc, z tyłu gwiazda,
To słynna tatarska jazda.
Na łbie księżyc, niżej gwiazda,
To tatarska nasza jazda.
Księżyc w czole, w dupie gwiazda,
To tatarska nasza jazda.
W dupie księżyc, w sercu gwiazda,
To tatarska nasza jazda.
Z przodu księżyc, w dupie gwiazda,
Oto jest tatarska jazda.
Na dupie plaster, na łbie gwiazda,
To tatarska sławna jazda.
Pół Tatarów, pół Polanów,
To trzynasty pułk ułanów.

W latach 1918-1921 na melodię ,,Marsza Pierwszej Brygady” śpiewano:

Nie formowali nas w koszarach.
Nie znaliśmy żołnierski znój.
Nie spaliśmy na twardych narach,
Lecz poszliśmy od razu w bój.

Refren:

My, wileńska jazda,
Półksiężyc i gwiazda.
Walczymy cały czas,
Choć mało nas, choć mało nas.

TradycjeEdytuj

Spadkobiercą tradycji 13 Pułku Ułanów Wileńskich jest Kielecki Ochotniczy Szwadron Kawalerii im. 13. Pułku Ułanów Wileńskich [17] oraz Stowarzyszenie Świętokrzyski Szwadron Kawalerii Ochotniczej im. Henryka Dobrzańskiego „Hubala” w Barwach 13 Pułku Ułanów Wileńskich GRH [18].

UwagiEdytuj

  1. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[9].
  2. Gwiazdką oznaczono oficera, który pełnił jednocześnie więcej niż jedną funkcję[10].

PrzypisyEdytuj

  1. Smaczny 1989 ↓, s. 173-175.
  2. Aleksandrowicz 1929 ↓, s. 29.
  3. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 roku, poz. 174.
  4. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 15 z 6 czerwca 1928 roku, poz. 175.
  5. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 9 z 18 marca 1930 roku, poz. 90, w oryginale „13 pułk ułanów wileńskich”.
  6. Ostatnia szarża Tatarów
  7. 13 pułk ułanów Wileńskich 1918-1939, Warszawa 2012, s. 74-78
  8. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 698.
  9. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  10. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VIII.
  11. Aleksandrowicz 1929 ↓, s. 37-38.
  12. Aleksandrowicz 1929 ↓, s. 38-39.
  13. Satora 1990 ↓, s. 210-213.
  14. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 186.
  15. Wielecki 2016 ↓, s. 79.
  16. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 6 z 24 lutego 1928 roku, poz. 66.
  17. Kielecki Ochotniczy Szwadron Kawalerii
  18. Stowarzyszenie Świętokrzyski Szwadron Kawalerii Ochotniczej

BibliografiaEdytuj

  • Stanisław Aleksandrowicz: Zarys historii wojennej 13-go pułku Ułanów Wileńskich. Warszawa: Zakłady Graficzne „Polska Zjednoczona”, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.
  • Almanach oficerski: praca zbiorowa, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1923.
  • Księga jazdy polskiej pod protektoratem marsz. Edwarda Śmigłego–Rydza. Warszawa 1936. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1993.
  • Zygmunt Kosztyła, Szwadron Ułanów Tatarskich, Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 4 (118), Warszawa 1986.
  • Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1990. ISBN 83-211-1104-1.
  • Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945. Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siły Zbrojne Na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-2043299-2.
  • Henryk Smaczny: Księga kawalerii polskiej 1914-1947: rodowody, barwa, broń. Warszawa: TESCO, 1989. ISBN 83-00-02555-3.
  • 13 Pułk Ułanów Wileńskich. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2012. ISBN 978-83-7769-343-8.
  • Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. T. 29. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Biblioteka Jagiellońska, 2006. ISBN 83-7188-899-6.