35 Pułk Piechoty (II RP)

Ten artykuł dotyczy 35 Pułku Piechoty II RP. Zobacz też: 35 Pułk Piechoty – inne pułki piechoty z numerem 35.

35 Pułk Piechoty (35 pp) – oddział piechoty Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

35 pułk piechoty
Chełmski pułk piechoty
Ilustracja
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1918
Rozformowanie wrzesień 1939
Tradycje
Święto 14 sierpnia[1]
Nadanie sztandaru 14 października 1923
Rodowód Chełmski pułk piechoty
Dowódcy
Pierwszy płk Mieczysław Ryś-Trojanowski
Ostatni ppłk Jan Maliszewski
Działania zbrojne
wojna polsko-ukraińska
wojna polsko-bolszewicka
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Łuków
garnizon Brześć
Rodzaj wojsk piechota
Podległość 9 Dywizja Piechoty
10 Dywizja Piechoty
9 Dywizja Piechoty
Odznaczenia
Ag virtuti.jpg
35ppiech.png
Odsłonięcie w Brześciu n. Bugiem pomnika ku czci poległych w I wojnie światowej

W październiku 1918, w ramach struktur VIII Okręgu Lubelskiego Polskiej Organizacji Wojskowej, na terenie powiatów: zamojskiego, tomaszowskiego, chełmskiego, krasnostawskiego, biłgorajskiego i hrubieszowskiego zaczęto tworzyć pododdziały Chełmskiego pułku piechoty. Jego poszczególne bataliony walczyły o granice początkowo w składzie różnych związków taktycznych. W styczniu 1920 nad Ptyczą wszystkie batalion połączyły się i odtąd 35 pułk piechoty walczył w wojnie polsko-bolszewickiej całością sił.

Od września 1925 pułk stacjonował w garnizonie Brześć. W czasie wojny obronnej 1939 wchodził w skład 9 Dywizji Piechoty walczącej w Armii „Pomorze”[2].

Formowanie i zmiany organizacyjneEdytuj

Wobec zauważalnego końca wojny i spodziewanego rozpadu niemieckiej struktury okupacyjnej, zaczęto samorzutnie tworzyć polskie oddziały wojskowe. Na rozkaz Głównego Komendanta POW, generała Edwarda Śmigłego-Rydza, z dniem 1 listopada 1918 ogłoszona została mobilizacja Polskiej Organizacji Wojskowej w byłym zaborze austriackim[3]. Na terenie powiatów: zamojskiego, tomaszowskiego, chełmskiego, krasnostawskiego, biłgorajskiego i hrubieszowskiego sformowany został Chełmski pułk piechoty[4]. I batalion organizował w Chełmie kpt. Wiktor Wielkopolanin- Nowakowski[a], w Krasnymstawie i Hrubieszowie por. Wacław Klaczyński II batalion, a w Zamościu kpt. Józef Ekkert III batalion[b][3].

Ten ostatni (zamojski) powstał w wyniku porozumienia komendanta okręgu POW porucznika Wacława Klaczyńskiego z oficerami-Polakami z austriackiego 30 „lwowskiego" pułku piechoty („kadra” stacjonowała w Zamościu). 1 listopada 1918 rozbrojono Austriaków, a jako datę powstania batalionu przyjęto dzień 9 listopada[5].

II batalion (krasnostawski) powstał na bazie kompanii garnizonowej w Krasnymstawie przemianowanej na 1 kompanię krasnostawską. Później kompania przemianowana została na 8 kompanię strzelecką. 5 kompania wiąże swój początek z plutonem telatyńskim. Komendant POW w Telatynie, legionista Stanisław Gaj, uzbroił 1 listopada 1918 swoich członków oraz zorganizował obronę Telatyna. Oddział posiadał charakter partyzancki, a po nawiązaniu łączności z grupą kapitana Meraka, został wcielony do Chełmskiego pułku piechoty. Następnie, zasilony rekrutami kompanii marszowej z Brześcia, utworzył 5 kompanię. Brzeska kompania marszowa dała też początek kompaniom 6. i 7. 2 kompanię ciężkich karabinów maszynowych zorganizował w Zamościu porucznik Kozara. Dowództwo batalionu zorganizowane zostało dopiero na mocy rozkazu Naczelnego Dowództwa WP z dnia 11 lipca 1919[6].

Pułk chełmski dał początek 35 pułkowi piechoty.

Pułk w walkach o graniceEdytuj

 
Walki polsko-ukraińskie - oddział kawalerii w marszu
 
Wojna polsko-bolszewicka - polscy żołnierze w okopie
 
Polscy żołnierze z ciężkim karabinem maszynowym Schwarzlose wz. 07/12 na stanowisku bojowym podczas wojny polsko-bolszewickiej. Widoczny żołnierz celujący z karabinu Mannlicher M1895

Cechą charakterystyczną działań pododdziałów pułku do lata 1919 był ich walka w rozproszeniu[7]. 14 listopada 1918 do walki na froncie polsko-ukraińskim, w rejon Włodzimierza Wołyńskiego, wysłany został pluton chor. Ludwika Kicińskiego. Pluton wyruszył w składzie kombinowanego batalionu dowodzonego przez kpt. Edwarda Zint-Rzeckiego. 19 stycznia 1919 wyruszyła na front 2 kompania por. Zygmunta Wendy. Pluton chor. Kicińskiego wszedł w jej skład. W marcu dołączyły dwie kolejne kompanie. 26 maja I batalion pod dowództwem kpt. Leona Grota wyruszył na pogranicze Górnego Śląska. Na Śląsku batalion obsadził odcinek graniczny Modrzejów-Czeladź. 7 czerwca batalion wrócił na Polesie.

4 lipca 1920 na froncie północnym do natarcia przeszły armie Michaiła Tuchaczewskiego. Ofensywa Rosjan spowodowała załamanie całego frontu polskiego. 9 Dywizja Piechoty wycofywała się w kierunku Mozyrza. Pułki wróciły do swych zimowych stanowisk obronnych nad Ptyczę i Prypeć. 9 czerwca opuszczono stanowiska. 9 lipca pułk kontynuował odwrót znad Ptyczy. Został załadowany na wagony i skierowany w okolice Grodna.

Walki rozproszonych batalionówEdytuj

Działania batalionu zamojskiego

Zamojski batalion kpt. Józefa Ekkerta wyruszał na front częściami. 4 listopada 1918 pluton dowodzony przez chor. Ludwika Kicińskiego wszedł w podporządkowanie kombinowanego batalionu kpt. Edwarda Zintha-Rzeckiego i w jego składzie wymaszerował pod Włodzimierz Wołyński do walki z Ukraińcami[5]. 19 stycznia 1919 na front wyjechała 2 kompania strzelecka por. Zygmunta Wendy. Dołączył do niej pluton chor. Kicińskiego. Kompania walczyła pod Poryckiem, Odziutyczami i Torczynem. 20 maja poszczególne kompanie zebrały się w Chełmie i jako I batalion 35 pułku piechoty wyruszyły 26 maja na pogranicze Górnego Śląska. Batalion przebywał w rejonie Będzina, obsadzając odcinek graniczny ModrzejówCzeladź[8]. Batalionem na granicy dowodził kpt. Leon Grot-Machonbaum[4].

7 czerwca batalion został zluzowany na granicy i wyjechał na front przeciwbolszewicki. W Janowie Poleskim stanowił odwód Grupy Poleskiej, a potem w ramach Grupy Północnej płk. Stefana Strzemieńskiego[c] bronił pozycji w Łohiszynie[9]. Następnie, w ramach ofensywy Frontu Litewsko-Białoruskiego, atakował w kierunku Łunińca. 8 lipca batalion zdobył Łunin i Białe Jezioro, 3 sierpnia zajął Wielki Rożen, a dzień później Wiznę. W ramach wypadu na Słuck, 1 kompania ppor. Romana Fiedorowicza zdobyła Bołoczyce i wzięła do niewoli 111 jeńców, w tym 3 oficerów[10]. 10 sierpnia I/35 pp z 2/3 puł i plutonem 7 pap uderzył na przedmieścia Słucka[11]. W ciężkich walkach ulicznych zdobyto miasto, 300 jeńców, dużo sprzętu wojennego, a także odbito zrabowane wcześniej przez bolszewików cenne przedmioty z okolicznych dworów. Od 18 sierpnia batalion w składzie XVIII Brygady Piechoty prowadził działania pościgowe w kierunku południowo-wschodnim, 4 października osiągając Ptyczę[12]. Tu nastąpiła stabilizacja działań na froncie polsko-bolszewickim. Prowadzono jedynie walki o znaczeniu lokalnym. W oddziałach prowadzono reorganizację. 21 stycznia 1920 nad Ptyczą połączyły się wszystkie bataliony 35 pułku piechoty[13].

Działania batalionu chełmskiego

Batalion chełmski do walki wkraczał poszczególnymi kompaniami. 20 stycznia 1919, działając w składzie grupy mjr. Władysława Bończy-Uzdowskiego, jego 1 kompania por. Jana Szajewskiego walczyła przeciw Ukraińcom o Włodzimierz Wołyński[14]. Miesiąc później do Włodzimierza przyjechała kompania ppor. Franciszka Tomsy-Zapolskiego z zadaniem wzmocnienia obrony miasta[12]. W tym czasie w Porycku i Torczynie Ukraińcy skoncentrowali znaczne siły. Ich celem było odbicie z rąk polskich Włodzimierza Wołyńskiego. Polacy postanowili uprzedzić działania przeciwnika i zorganizowali wypad na Poryck[14]. Dowódcą grupy wypadowej był mjr Leopold Lis-Kula. Dysponował on sześcioma kompaniami strzeleckimi, kompanią szturmową i oddziałem kawalerii z baterią armat. Świtem 2 marca 600 osobowy oddział wyruszył do akcji. Uderzono z trzech stron, rozbito nieprzyjaciela i wzięto do niewoli około 100 jeńców z atamanem Porochowskim na czele[15]. Podobny wypad zorganizowano 6 marca na Torczyn[16]. Pierwsza uderzyła 9 kompania ppor. Tomsy-Zapolskiego i po krótkiej walce wdarła się do miasteczka[17]. Nacierając wzdłuż głównej ulicy miasta, połączyła się z pozostałymi oddziałami prowadzonymi przez Lisa-Kulę. W walkach o miasto mjr Lis-Kula został ciężko ranny i po kilku godzinach zmarł z upływu krwi[15].

W maju do walk o granice włączyły się przybyłe z Francji oddziały Armii gen. Hallera. Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego wznowiło działania zaczepne przeciwko Ukraińcom. Na Wołyniu pierwsza do walki weszła grupa mjr. Władysława Bończy-Uzdowskiego, w której składzie znajdował się batalion chełmski, wcześniej przemianowany na III batalion 35 pułku piechoty. Batalionem dowodził kpt. Wiktor Wielkopolanin-Nowakowski. 16 maja oddziały Grupy zdobyły Łuck, a po dwóch dniach odpoczynku rozpoczęły 140 km marsz w kierunku Lwowa[15]. Po drodze doszło do walki pod Brodami. 30 maja III baon wszedł do zdobytego wcześniej przez 1 pułk Ułanów Krechowieckich miasta[18]. Był to ostatni epizod walk III batalionu 35 pułku piechoty w wojnie polsko-ukraińskiej. W tym czasie oddziały polskie weszły w kontakt taktyczny z jednostkami bolszewickiej Rosji. W rejonie Brodów batalion przebywał do 31 lipca, kiedy to transportem kolejowym odjechał do Czartoryska. Tam wszedł w skład grupy płk. Stanisława Sochaczewskiego i w jej składzie walczył na Wołyniu. 13 sierpnia zajął Sarny[15].

Działania batalionu krasnostawskiego

Utworzona przez żołnierzy Polskiej Organizacji Wojskowej z kompanii garnizonowej 1 kompania krasnostawska por. Stanisława Basiewicza jako pierwsza wyszła na front wojny polsko-ukraińskiej. Będąc składzie grupy mjr. Leopolda Lisa-Kuli, od 15 stycznia 1919 walczyła w okolicy Rawy Ruskiej[19]. Również pozostałe kompanie batalionu walczyły w rozproszeniu. 5. i 6 kompania, wraz z 10 kompanią III batalionu, stacjonowały w Kowlu. Dowództwo nad nimi objął por. Wacław Klaczyński. Po opuszczeniu Kowla improwizowany batalion odmaszerował do Porycka i dalej do Czartoryska. Tu, w czerwcu i lipcu 1919, będąc w składzie Grupy płk. Stanisława Sochaczewskiego, prowadził walki nad Styrem i Horyniem. 14 lipca odpierał ataki wojsk bolszewickich pod Małą i Wielką Werbczą. Miesiąc później wszystkie pododdziały baonu połączyły się w Sarnach, tworząc II batalion 35 pułku piechoty[20].

Walki pułku na WołyniuEdytuj

Nad Uborcią

W sierpniu 35 pułk piechoty, bez I batalionu, dowodzony przez ppłk. Mieczysława Rysia-Trojanowskiego ruszył do natarcia. Celem było odrzucenia bolszewików na wschodni brzeg Uborci. Między 26 sierpnia a 4 września toczono ciężkie walki o węzeł kolejowy Olewsk[21]. 29 sierpnia 9 kompania por. Romualda Salnickiego zajęła północną część miasta, wraz z dworcem kolejowym. Dopiero 4 września pozostałe kompanie III batalionu kpt. Wielkopolanina-Nowakowskiego zajęły pozostałą część miasta. Kilka dni później pułk przekazał swoje pozycje batalionowi z Błękitnej Armii i odszedł do odwodu. Tymczasem wojska sowieckie ponownie opanowały Olewsk. Uderzający z odwodu 35 pułk piechoty powtórnie odparł wroga i rozbudował pozycje obronne nad Uborcią[20].

17 września, po dwugodzinnej walce, II batalion został wyparty z Łopatycz na zachodni brzeg Uborci. Kontratakował z marszu III baon i z pozycji wyjściowych kompanie II batalionu. Zanotowano przypadek bestialstwa sowieckich oddziałów. Idący w patrolu szer. Antoni Piekarz został pojmany przez Sowietów, ograbiony, rozebrany do naga i w bestialski sposób zamordowany. Wyrwano mu przy tym język i wyłupano oczy[22]. Kiedy wiadomość o tym haniebnym czynie dotarła do pododdziałów pułku, uderzyły one z furią i bez zachowania ostrożności na Łopatycze. Działaniami nocnymi odcięto nieprzyjacielowi drogę odwrotu i wycięto go „w pień”. Pozostawiono przy życiu 20 jeńców, wykorzystanych do odniesienia zdobyczy wojennej.

W odwodzie Frontu

28 września pułk przeszedł do odwodu Frontu Wołyńskiego i kwaterował w Łucku. Tam został przezbrojony w broń niemiecką i przemundurowany w nowe sorty.

Będąc w składzie 9 Dywizji Piechoty płk. Władysława Sikorskiego, 20 grudnia odszedł w okolice Łachwy na front poleski, Następnie został przewieziony koleją do Korzówki, skąd przeszedł do Bobryc nad Ptyczą. Tam nastąpiło połączenie z I batalionem. Od tego momentu pułk walczył w całości[23].

Walki pułku na PolesiuEdytuj

Walki nad Ptyczą

Jesienią 1919 nastąpiła stabilizacja działań na froncie polsko-bolszewickim. Prowadzono jedynie walki o znaczeniu lokalnym. Pułk obsadził 15 kilometrowy odcinek nad Ptyczą. Aktywność obrony zapewniały licznie organizowane wypady[24]. 28 stycznia 1920 połączone siły 1 i 11 kompanii uderzyły na Terebowo Małe[25]. Nieprzyjaciel w walce stracił około 50 zabitych i rannych, wzięto 32 jeńców, zdobyto 1 ckm i 50 karabinów. Straty własne: jeden żołnierz ranny, ośmiu odmroziło ręce, a dwóch nogi.
21 lutego pododdziały I batalionu zaatakowały Myszankę. 3 kompania ppor. Jasieńskiego zaatakowała baterię sowieckiej artylerii, niszcząc jedną armatę, a uprowadzając wraz z zaprzęgiem i 11 końmi drugą[23].

Działania na Kalenkowicze
 
Wojna polsko-sowiecka. Józef Piłsudski rozmawia z gen. Edwardem Śmigłym-Rydzem
 
Gen. Edward Rydz-Śmigły przyjmuje defiladę na Chreszczatyku, 9 maja 1920

Przed ofensywą na Ukrainie Naczelne Dowództwo WP zadecydowało się zreorganizować siły. W miejsce frontów utworzono armie. Na południowym kierunku operacyjnym sformowano 6 Armię gen.por. Wacława Iwaszkiewicza, 2 Armię gen. ppor. Antoniego Listowskiego i 3 Armię Józefa Piłsudskiego.

Celem rozdzielenia sowieckiego frontu na dwa oddzielne ugrupowania, przeprowadzono akcję na Mozyrz. Zamierzano przerwać linię kolejową OrszaŻłobinKalenkowiczeKorosteńŻytomierzŻmerynka. Wzmocniony 35 pułk piechoty otrzymał zadanie zdobycie węzła kolejowego w Kalenkowiczach. Dwie kolumny pułku ruszyły w kierunku celu. Kolumna północna dowodzona przez kpt. Wielkopolanina-Nowakowskiego otrzymała zadanie wykonać obejście i uderzyć od północy i wschodu na stację Kalenkowicze. Kolumnie południowej kpt. Grota powierzono zadanie maskowania kierunku głównego uderzenia i związania walką przeciwnika w trójkącie Myszanka–Biesiadaki–Kocury[26].

4 marca kolumna północna w składzie III/35 pp, III/32 pp, dwa szwadrony jazdy tatarskiej, 3/9 pap i patrol minerski wyruszyła z Terebowa Dużego. Atak na stację nastąpił 5 marca o 17.00. Po zaciętych walkach zdobyto ten ważny węzeł kolejowy. W tym czasie kolumna południowa w składzie I i II/35 pp, pluton artylerii i pluton jazdy tatarskiej maskowały kierunek głównego uderzenia pułku, a do Kalenkowicz weszła 6 marca. Sukces walk był znaczny. Zajęto stację wraz z warsztatami kolejowymi i zdobyto 21 parowozów, 638 wagonów, pociąg pancerny, 4 armaty, 21 ckm i około 600 jeńców. W walce poległ inspektor armii sowieckiej na tym odcinku, były carski oficer gen. Cybulski. Straty własne to 2 zabitych, 6 rannych[26].

W następnych dniach pułk zorganizował obronę na północ i południe od toru kolejowego i stacji Nachów[27]. 25 marca bolszewicy uderzyli siłami 505., 506. i 509. pułku strzelców. Wsparcia udzielał pociąg pancerny ”Czernomorec”. Zarówno ten atak jak i następne, powtarzające się nieprzerwanie przez cały kwiecień, zostały odparte[28].

Nad DniepremEdytuj

Przed ofensywą na Ukrainie Naczelne Dowództwo WP zadecydowało się zreorganizować siły. W miejsce frontów utworzono armie. Na południowym kierunku operacyjnym sformowano 6 Armię gen.por. Wacława Iwaszkiewicza, 2 Armię gen. ppor. Antoniego Listowskiego i 3 Armię Józefa Piłsudskiego. 25 kwietnia ruszyła wyprawa na Kijów. 7 maja oddziały polskie zajęły miasto. W tym czasie Grupa Poleska gen. Władysława Sikorskiego otrzymała zadanie wyjścia nad środkowym Dnieprem. Działania rozpoczęła 7 maja. Będący w jej składzie 35 pułk piechoty nacierał wzdłuż toru kolejowego. 9 maja zdobył Rzeczycę, a dzień później jego III batalion zajął most na Dnieprze i po przejściu na drugą stronę rzeki utworzył przyczółek. Kolejnym zadaniem, jakie postawił pułkowi dowódca Grupy, było zdobycie Łojowa i tym samym odcięcie odwrotu sowieckiej dywizji. Po niezwykle forsownym marszu III batalion uderzył na miejscowość, ale nieprzyjaciel wycofał się na drugi brzeg rzeki i wysadził jedyny w tej okolicy most. Pułk obsadził pozycje obronne na zachodnim brzegu[28].

W czerwcu ruszyła sowiecka kontrofensywa na Ukrainie. Nieprzyjaciel siłami 12., 14. i Armii Konnej Budionnego oskrzydlił Kijów[29]. W tej sytuacji Grupa Poleska otrzymała zadanie wyprzeć za Dniepr silną grupę wojsk Armii Czerwonej, która sforsowała rzekę poniżej ujścia Prypeci i dążyła do wyjścia na tyły polskiej 3 Armii gen. Edwarda Śmigłego-Rydza. Do tego zadania wyznaczono 2 Brygadę Jazdy, wzmocnioną II/35 pułku piechoty. 14 czerwca pod Łukojedami II batalion wyparł nieprzyjaciela za Dniepr. Po akcji wrócił do macierzystego pułku[30].

Pułk w działaniach odwrotowychEdytuj

W związku z przerwaniem polskiego frontu na Ukrainie przez 1 Armię Konną Siemiona Budionnego, Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego zarządziło generalny odwrót znad Dniepru. 18 czerwca odwrót rozpoczęła Grupa Poleska gen. Sikorskiego[31]. Przez kolejne dwa dni 35 pułk piechoty wykonał 100 kilometrowy marsz w okolice Glinnej Słobody i tam zajął pozycje obronne. 22 czerwca na I baon broniący wsi Chobne uderzyły 509. i 510. pułki strzelców. Na skutek wyczerpania amunicji i zarysowującego się widma okrążenia, batalion wycofał się ze wsi. Spowodowało to odsłonięcie prawego skrzydła III batalionu, który bronił Glinnej Słobody. W lukę weszli Sowieci i III batalion utracił drogi zaopatrzenia. Dopiero po trzech dniach do okrążonego batalionu trafiła amunicja i żywność. Pozycje pod Glinną Słobodą opuszczono wieczorem 28 czerwca[32].

W tym czasie I batalion bił się pod Boruską, a II pod Prudkiem, a dowództwo pułku stacjonowało w Wielkich Awciucewiczach. 24 czerwca pododdziały sztabowe zostały zaatakowane przez sowiecką kolumnę kawalerii. Zorganizowana naprędce przez dowódcę pułku mjr. Wielkopolanina-Nowakowskiego obrona, stanowiska dowodzenia złożona z telefonistów, konnych łączników oraz pocztowych, skutecznie odparła atak Sowietów[33].

28 czerwca pułk opuścił dotychczasowe pozycje i zorganizował obronę nad Ptyczą[34]. Sytuacja na froncie wymusiła, że 10 lipca wycofał się znad rzeki, przeszedł do działań opóźniających i 16 lipca dotarł do Łachwy[33].

Walki pod Grodnem

W związku z postępującą ofensywą Michaiła Tuchaczewskiego, Naczelne Dowództwo WP postanowiło wzmocnić obronę Grodna. 35 pułk piechoty został przewieziony koleją do Kuźnicy. Manewr ten okazał się jednak spóźniony i nim oddziały 9 Dywizji Piechoty dotarły do miasta, Grodno było już zajęte przez Sowietów[35]. W tej sytuacji wzmocniona XVIII Brygada Piechoty uderzyła na oddziały 3 Korpusu Kawalerii Gaj-Chana. 21 lipca 34 pp zdobył wieczorem przedmieścia Grodna i wyszedł na zachodni brzeg Niemna. Wchodzący do walki w następnym dniu 35 pułk piechoty wieczorem 22 lipca obsadził batalionami pozycje obronne: I batalion obsadził przedmieście Łosośna od ujścia Łosośny do Niemna, II batalion obsadził odcinek od Pyszek do Puszkar, a III batalion fort ziemny nr 1. 23 lipca, kawalerzyści Gaj-Chana przeprawili się przez Niemen i zaatakowali I/35 pp. Batalion poniósł ciężkie straty i wycofał się ze swoich pozycji. Dowódca brygady płk Aleksander Narbutt-Łuczyński wyprowadził kontratak siłami II/34 pp i II/35 pp i linia Niemna została odzyskana. W godzinach popołudniowych kontratakowały oddziały sowieckiej 12 Dywizji Strzelców. Pod Pyszkami atak odparła 8 kompania ppor. Michała Krawczyka. Kilkakrotnie wznawiane przez nieprzyjaciela ataki na II batalion nie dały mu spodziewanego powodzenia[36].

24 lipca sowiecka kawaleria uderzyła na Kuźnicę. Walcząca pod Grodnem XVIII Brygada Piechoty znalazła się w okrążeniu. Zarządzono natychmiastowy odwrót. Idący w awangardzie 41 Suwalski pułk piechoty utorował drogę brygadzie. Wprawdzie nie udało się oddziałom polskim utrzymać Grodna, ale sukcesem było dłuższe związanie silnego wroga w tym rejonie. Dowódca 3 Korpusu Kawalerii Bżyszkian Gaj-Chan pisał: straciłem 500 ludzi zabitych i rannych, 400 koni i 7 dni drogiego czasu[37].

Działania nad Narwią

W godzinach nocnych 27 lipca pułk dotarł do Tykocina i obsadził brzeg Narwi od Góry Strękowej przez Tykocin, Siekierki do ujścia Supraśli. Dowództwo pułku wraz z odwodowym I batalionem stanęło w Tykocinie. 29 lipca III baon wraz z 2/34 pp, toczył bój o Siekierki. Wobec groźby okrążenia, batalion wycofał się ze swoich pozycji. Osłonowa 11 kompania por. Stanisława Stankiewicza została odcięta od reszty batalionu i dopiero wieczorem dołączyła do pułku[38]. W tym samym czasie I batalion, wzmocniony dwiema kompaniami 34 pułku piechoty, bronił Popowlan. W nocy z 29 na 30 lipca bataliony I i III odmaszerowały do Broniszewa. Z powodzeniem swojej pozycji nad Narwią bronił II batalion. Dopiero 30 lipca, po silnym ostrzale artyleryjskim, Sowietom udało się przeprawić przez Narew i oskrzydlić obrońców. Ponadto kawaleria Gaj-Chana zajęła Wiznę i zagroziła Łomży. W tej sytuacji 1 sierpnia XVIII Brygada rozpoczęła dalszy odwrót[37].

W rejonie Łomży

2 sierpnia pułk wymaszerował w kierunku Łomży. Na wysokości Zambrowa kolumna pułkowa zaatakowana została przez sowieckie ubezpieczenia bojowe. 2. i 3 kompania odrzuciła nieprzyjaciela, a następnie, we współdziałaniu z morskim batalionem, rozbito sowiecki 157 pułk strzelców. Kilka kilometrów dalej 5. i 6 kompanie, pod ogólnym dowództwem mjr. Klaczyńskiego, zaatakowały skutecznie 156 pułk strzelców[39].

Na dzień 3 sierpnia zaplanowano uderzenie pułku w kierunku Łomży. Jednak i tym razem nieprzyjaciel uprzedził działania Polaków. Łomża została zajęta przez bolszewików. Wobec zaistniałej sytuacji, pułk pomaszerował do Czerwonego Boru, a później do Zambrowa, by 5 sierpnia wejść do Wyszkowa na odpoczynek. 7 sierpnia został przewieziony samochodami do Trzcianki i wszedł w podporządkowanie 10 Dywizji Piechoty gen. Lucjana Żeligowskiego. Następnego dnia wieczorem wymaszerował na koncentrację Grupy gen. Żeligowskiego do Jaszczołt[40].

Bój pod Długosiodłem

9 sierpnia Grupa gen. Żeligowskiego uderzyła na koncentrujące się w obszarze Długosiodła oddziały Armii Czerwonej. 35 pułk piechoty atakował w kierunku północnym. W chwili gdy I baon podszedł pod Długosiodło, Sowieci uderzyli na II batalion, atakujący na prawym skrzydle pułku. II baon nie wytrzymał uderzenia i wycofał się. Jego odskok osłaniała odwodowa 12 kompania. Tymczasem Sowieci uzyskali powodzenie na innych odcinkach i weszli na tyły 35 pułku. Pułk musiał się wycofać na pozycje wyjściowe do lasu na północ od Jaszczołt. Drogę torowały 1., 3. i 4. kompanie strzeleckie. W lesie walczono do świtu 10 sierpnia, po czym pułk odszedł do Natolina. Straty pułku były duże. Poległo trzech dowódców kompanii i 18 szeregowych. Rannych zostało 2 oficerów i 49 szeregowych[41].

Z Natolina pułk w składzie Grupy płk. Mieczysława Mackiewicza odszedł do Serocka[42].

Pułk w Bitwie WarszawskiejEdytuj

 
Grób Nieznanego Żołnierza w Warszawie - upamiętnienie bitwy BORKOWO 14-15·VIII·1920

6 sierpnia Naczelny Wódz, marszałek Józef Piłsudski, podjął decyzję o przeprowadzeniu zwrotu zaczepnego znad Wieprza i stoczenia walnej bitwy na przedpolach Warszawy. W tym celu rozpoczęto koncentrację jednostek, które miały wejść w skład grupy uderzeniowej, a także przegrupowywano oddziały mające bronić samej Warszawy i osłaniać tę obronę od północy[43]. 5 Armia gen. Władysława Sikorskiego miała osłonić lewe skrzydło 1 Armii gen. Franciszka Latinika, walczącej na przedpolach Warszawy, do czasu aż wojska uderzające znad Wieprza nie wejdą na tyły nieprzyjaciela[7].

13 sierpnia 35 pułk piechoty opuścił Serock i przeszedł w rejon Konstantynowa i Suchocina na odpoczynek i uzupełnienie[44]. W związku z dramatyczną sytuacją na froncie, a szczególnie pod Radzyminem, przyspieszono działania, a 35 pp już 14 sierpnia skierowany został do Borkowa[45]. W Pomocnej III batalion powstrzymał maszerujące na Modlin oddziały przeciwnika. Czerwonoarmiści zdążyli już jednak sforsować Wkrę, zdobyć przyczółek i okopać się na zachodnim brzegu rzeki. Nocą Sowieci uderzyli na pozycje 41 pułku piechoty i III/35 pp. Atak został odparty[46]. Na pamiątkę bitwy pod Borkowem, 14 sierpnia stał się dniem święta 35 pułku piechoty[47].

15 sierpnia, współdziałając z pododdziałami 41 pułku piechoty, III batalion przeszedł do ataku, opanował most na Wkrze i obsadził jej prawy brzeg. W godzinach popołudniowych odpierał sowieckie kontrataki, a odwodowe kompanie pułku odrzuciły nieprzyjaciela. 2 kompania por. Włodzimierza Szeliskiego atakowała „na bagnety”. 16 sierpnia pułk ścigał nieprzyjaciela, osiągając rejon stacji kolejowej w Nasielsku. Tu pułk stanął na odpoczynek i uzupełnił braki w ludziach i sprzęcie[48]. Następnie, wraz z całą 9 Dywizją Piechoty, przeszedł w okolice Ciechanowa do odwodu 5 Armii gen. Władysława Sikorskiego[44].

Pułk w ofensywieEdytuj

Po rozbiciu sowieckich armii na froncie środkowym i północnym, Wojsko Polskie przegrupowało siły. Rozwiązano 5 Armię, a jej wojska wzmocniły 3 Armię w walce z 1 Armią Konną Siemiona Budionnego[43].

31 sierpnia 35 pułk piechoty został zawagonowany w Ciechanowie i przetransportowany do Chełma Lubelskiego[49]. 3 września odbyła się inspekcja pułków 9 Dywizji Piechoty, dokonana przez marszałka Józefa Piłsudskiego, a już 7 września pułk ruszył na front i obsadził zachodni brzeg Bugu, od Hrebennego przez Horodło, Matczę do Nagórnik. Tu otrzymał zadanie zdobycia mostu w Matczy i zajęcia leżącej na wschodnim brzegu Grajewki. Rano 10 września, po półgodzinnym przygotowaniu artyleryjskim, III batalion uderzył w kierunku mostu. Sowieci odparli atak, a ich artyleria skutecznie ostrzelała pozycje III batalionu[48]. Kilkakrotnie powtarzane szturmy pododdziałów polskich na most nie dały spodziewanych rezultatów i natarcie na tym kierunku przerwano. 12 września wieczorem, zagrożeni okrążeniem od północy, Sowieci opuścili te pozycje i rozpoczęli odwrót[50]. 35 pułk ruszył do pościgu przez Horodło w kierunku Włodzimierza Wołyńskiego i Łucka. Nocą 17 września sforsowano Styr i opanowano Łuck. Tu omyłkowo polskie lotnictwo zbombardowały wkraczające do miasta oddziały. Byli zabici i ranni.

Jeszce w tym samym dniu opuszczono Łuck, a III batalion działaniami nocnymi opanował lewobrzeżne Dubno. Ciężkie walki nadal toczyły się o most na Ikwie i o przedmieścia Dubna[d]. Bohaterska postawa żołnierzy 10 kompanii pozwoliła całkowicie wyrzucić Sowietów z miasta[51].

21 września pułk marszem pieszym przeszedł do stacji kolejowej Hołoby i transportem kolejowym przewieziony został do Andrzejowic w okolicach Wołkowyska. Tu rozpoczął pościg za pobitym w bitwie niemeńskiej nieprzyjacielem i 12 października osiągnął Trąby[51]. Tu zastał go rozejm[52].

Bilans walkEdytuj

35 pułk piechoty zdobył 2 pociągi pancerne, 66 armat, 194 karabiny maszynowe, 21 lokomotyw, ponad 800 wagonów kolejowych, ponad 200 koni i wziął do niewoli przeszło 12000 jeńców. Straty własne wyniosły około 340 poległych i zmarłych z ran[51]. Orderem Virtuti Militari odznaczono 54 żołnierzy, a Krzyżem Walecznych 73 oficerów i 319 żołnierzy[53].

Pułk w okresie pokojuEdytuj

 
Prezydent RP Ignacy Mościcki witany przez wojsko w Brześciu nad Bugiem

W marcu 1921 pułk został przeniesiony do koszar w Lidzie, gdzie rozpoczął szkolenie. W związku z zagrożeniem terenów granicznych, został skierowany do Krasnego nad Uszą i okolicznych wiosek[52]. 22 października 1922 pułk przybył do Łukowa, jako stałego garnizonu. Został oficjalnie przywitany przez starostę Łomińskiego i burmistrza Andrzeja Śledzia. Po przywitaniu, na błoniach miasta odprawiona została msza polowa. Wieczorem tego dnia oficerowie pułku zostali podjęci bankietem w salach „Ogniwa”. Uroczystościami przyjęcia pułku kierował komendant Policji Państwowej Marian Jan Moritz[54]. We wrześniu 1925 pułk został przeniesiony do Brześcia, z wyjątkiem I batalionu, który pozostał w Łukowie. Jesienią 1928 I batalion został przeniesiony do Brześcia[55]. Pułk nadal wchodził w skład 9 Dywizji Piechoty[56].

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 35 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych[57].

Kampania wrześniowaEdytuj

 
9 DP w 1938
 
Pułk walczył w składzie 9 DP

W czasie wojny obronnej 1939 pułk wchodził w skład 9 Dywizji Piechoty, walczącej w ramach Armii „Pomorze”. Nadwyżki pułku ewakuowane z Brześcia weszły w rejonie Chełma w skład wojsk Frontu Północnego. 25 września broniły Chełma przed wojskami radzieckimi.

Batalion marszowy 35 pp pod dowództwem kpt. Zdzisława Baczyńskiego, w składzie Zgrupowania „Brześć”, walczył między innymi w obronie twierdzy brzeskiej. Dowódcą piechoty tego zgrupowania był ppłk Julian Andrzej Sosabowski, pokojowy zastępca dowódcy pułku.

Żołnierze pułkuEdytuj

 
Józef Kordian Zamorski
Dowódcy pułku[58][e]
Zastępcy dowódcy pułku[f]
  • mjr / ppłk piech. Leon Grot (10 VII 1922 - 15 VIII 1925 → zastępca dowódcy 14 pp)
  • ppłk piech. Józef III Sokołowski (15 VIII 1925 – 18 II 1927 → praktyka poborowa w PKU Brześć)
  • ppłk dypl. piech. Zygmunt II Grabowski (5 V 1927 - 18 VI 1930 → dowódca 49 pp)
  • mjr / ppłk dypl. piech. Piotr Bartak (18 VI 1930 - 23 III 1932 → dowódca pułku KOP „Wołożyn”)
  • ppłk dypl. Hugon Zallmann (23 III 1932 – 28 VI 1933 → dyspozycja dowódcy OK IX)
  • ppłk piech. Alfred Konkiewicz (VI 1933 – XI 1935 → dowódca 70 pp)
  • ppłk piech. Julian Andrzej Sosabowski (do 1939)
Kwatermistrzowie
Oficerowie pułku
Podoficerowie

Obsada personalna w 1939 rokuEdytuj

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939 roku[61][g]:

Dowództwo, kwatermistrzostwo i pododdziały specjalne
  • dowódca pułku – ppłk dypl. Jan II Maliszewski
  • I zastępca dowódcy – ppłk Stanisław III Stankiewicz
  • adiutant – kpt. Albert Kosobucki
  • starszy lekarz – kpt. dr Jerzy Marian Płachecki
  • młodszy lekarz – vacat
  • II zastępca dowódcy (kwatermistrz) – mjr Tadeusz Leśniak
  • oficer mobilizacyjny – kpt. Szymon Lib
  • zastępca oficera mobilizacyjnego – por. adm. (piech.) Marceljan Małyszewicz
  • oficer administracyjno-materiałowy – kpt. adm. (piech.) Teodor Suchomski
  • oficer gospodarczy – kpt. int. Wacław Kołodziejczak
  • oficer żywnościowy – por. Leon Liskiewicz
  • dowódca kompanii gospodarczej i oficer taborowy – kpt. tab. Michał Rusacz
  • kapelmistrz – por. adm. (kapelm.) Jan Janowski
  • dowódca plutonu łączności – kpt. Józef Klemens Pietrzak
  • dowódca plutonu pionierów – por. Zenon Gorbaczyński
  • dowódca plutonu artylerii piechoty – por. art. Wacław Tarnowski
  • dowódca plutonu ppanc. – ppor. Marian Słomka
  • dowódca oddziału zwiadu – ppor. Władysław Caputa
I batalion
  • dowódca batalionu – mjr dypl. Jan Antoni Becher
  • dowódca 1 kompanii – kpt. Antoni Wojsznarowicz
  • dowódca plutonu – ppor. Wincenty Aleksander Pawłowicz
  • dowódca 2 kompanii – kpt. Jan Hac
  • dowódca plutonu – por Alfons Wicherek
  • dowódca plutonu – por. Albin Zenc
  • dowódca plutonu – ppor. Jan Żelisław Mazurek
  • dowódca 3 kompanii – kpt. Medard Juszkiewicz
  • dowódca plutonu – ppor. Artur Bernard Walla
  • dowódca 1 kompanii km – por. Kazimierz Marian Świerzb
  • dowódca plutonu – ppor. Jan Gerstel
II batalion
  • dowódca batalionu – mjr Bronisław Wandycz
  • dowódca 4 kompanii – kpt. Zdzisław Jan Baczyński
  • dowódca plutonu – ppor. Witold Piotrowski
  • dowódca 5 kompanii – kpt. Kazimierz Troszkiewicz
  • dowódca plutonu – ppor. Kazimierz Lenartowicz
  • dowódca 6 kompanii – kpt. Zygmunt Pogorzelski
  • dowódca plutonu – ppor. Stefan Kołuszuk
  • dowódca 2 kompanii km – por. Jan III Zawadzki
  • dowódca plutonu – por. Józef Wiktor Szymoński
III batalion
  • dowódca batalionu – mjr Kazimierz Poschinger
  • dowódca 7 kompanii – por. Stanisław Zaniewski
  • dowódca plutonu – ppor. Józef Stal
  • dowódca 8 kompanii – vacat
  • dowódca plutonu – ppor. Bolesław Turkiewicz
  • dowódca 9 kompanii – por Stanisław Wieliczko
  • dowódca 3 kompanii km – por. Mieczysław Kaczorek
  • na kursie – por. Tomasz Jasieński
Dywizyjny Kurs Dla Podoficerów Nadterminowych 9 DP
  • dowódca – kpt. Bogusław Białek
  • dowódca plutonu – por. Holiczko Antoni
  • dowódca plutonu – por Edward Romuald Dowbecki
  • dowódca plutonu – por. Julian Joachim Danecki
35 obwód przysposobienia wojskowego „Bielsk Podlaski”
  • kmdt obwodowy PW – kpt. Kazimierz Troszkiewicz
  • kmdt powiatowy PW Bielsk Podlaski – por. kontr. piech. Stanisław Kiersztyn

Obsada personalna i struktura organizacyjna we wrześniu 1939 roku[63]

Dowództwo
  • dowódca pułku - ppłk dypl. piech. Jan Maliszewski
  • I adiutant – kpt. Albert Kossobudzki
  • II adiutant – ppor. rez. Aleksander Landsberg - Lasocki
  • oficer informacyjny – ppor. rez. Zdzisław Strzelecki
  • oficer łączności – kpt. Józef Pietrzak
  • kwatermistrz – kpt. Teodor Suchomski
  • oficer płatnik - ppor. rez. Roman Bałdyga
  • oficer żywnościowy – ppor. rez Józef Kisiak
  • naczelny lekarz –kpt. lek. Jerzy Marian Puchalski
  • kapelan – ks. kap Cieszkowski
  • dowódca kompanii gospodarczej –ppor. rez. int. Władysław Caputa
I batalion
  • dowódca batalionu – mjr piech. Kazimierz Poschinger
  • adiutant batalionu – ppor. rez. Jerzy Łysiuk
  • dowódca 1 kompanii strzeleckiej – kpt. Szymon Lib
  • dowódca 2 kompanii strzeleckiej – por. rez. Mieczysław Poczobut-Odlanicki
  • dowódca 3 kompanii strzeleckiej – por. Stanisław Zaniewski
  • dowódca 1 kompanii ckm - por. Jan Zawadzki
II batalion
  • dowódca batalionu - mjr Bronisław Wandycz
  • adiutant batalionu – ppor. rez. Stanisław Reszuto
  • dowódca 4 kompanii strzeleckiej – por. Julian Danecki
  • dowódca 5 kompanii strzeleckiej - por. rez. Romuald Krechowiecki
  • dowódca 6 kompanii strzeleckiej – kpt. Bogusław Białek
  • dowódca 2 kompanii ckm – kpt. rez. Daniel Pedyk
III batalion
  • dowódca batalionu – kpt. Antoni Wojsznarowicz
  • adiutant batalionu - ppor. rez. Mieczysław Andrzej Sutkowski
  • dowódca 7 kompanii strzeleckiej - por. rez. inż Czesław Jerzy Grabiński
  • dowódca 8 kompanii strzeleckiej –por. Wilhelm Alfons Wicherek
  • dowódca 9 kompanii strzeleckiej – por. Tomasz Jasieński
  • dowódca 3 kompanii ckm –por. Antoni Holiczko
Pododdziały specjalne
  • dowódca kompanii zwiadowczej - ppor. Jan Żelisław Mazurek
  • dowódca kompanii przeciwpancernej –por. Kazimierz Marian Świerzb
  • dowódca plutonu artylerii piechoty – por. Wacław Tarnowski
  • dowódca plutonu pionierów - ppor. rez. Władysław Sielicki
  • dowódca plutonu przeciwgazowego – NN

Kawalerowie Virtuti MilitariEdytuj

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918-1920[64]

pchor. Witold Arciszewski
ppor. Teodor Benirski
plut. Wilhelm Buczek
sierż. Michał Kręcisz-Bzowski († 11 IX 1920 Białopole)
plut. Witold Drozdowski
szer. Władysław Dyksa
ppor. Roman Fiedorowicz
plut. Franciszek Góra
kpr. Jan Górny
mjr Leon Grot
szer. Antoni Hamulak
kpr. Eugenjusz Herc
st. szer. Kazimierz Iwanowicz
mjr Wacław Klaczyński
kpr. Jan Klimek
st. szer. Jan Koper
por. Włodzimierz Kraszkiewicz
ppor. Michał Krawczyk[65]
st. szer. Józef Krzaczek
kpt. Rudolf Ksander[65]
st. sierż. Antoni Kukiełka
szer. Władysław Lachowski
st. sierż. Jan Lipecki
sierż. Olgierd Maculewicz
kpt. Kazimierz Tadeusz Majewski
sierż. Franciszek Motlik
sierż. Józef Mozdorz
sierż. Edward Newlaczyl
ppor. Hugon Okrzanowski-Zachert
st. sierż. Józef Orlicki
kpt. Władysław Passella
pchor. Władysław Paul
plut. Bronisław Piechociński
plut. Stanisław Pisula
szer. Antoni Poleń
plut. Jan Rutkowski
por. Stanisław Rychter
st. sierż. Józef Rymarz
por. Stanisław Sadkowski
ppor. Romuald Salnicki
sierż. Kazimierz Schab
kpr. Bronisław Skwierczyński
por. Stanisław Stankiewicz
kpt. Edmund Suchanek
kpt. Józef Szajewski
ppor. Włodzimierz Szeliski
plut. Aleksander Tarchalski
ppor. Franciszek Tomsa-Zapolski
ppłk Mieczysław Ryś-Trojanowski
ppłk Wiktor Wielkopolanin-Nowakowski
ppor. Włodzimierz Wierzbicki
plut. Andrzej Wrzos
plut. Adam Zawadzki-Niedentahl
st. szer. Stanisław Zmora

Ponieważ sztandar pułku posiadał już wstęgę orderu Virtuti Militari za wojnę polsko-bolszewicką, decyzją Rady Trzech (Kapituły Orderu Virtuti Militari) w Londynie pułk uzyskał prawo umieszczenia na wstędze biało-czerwonej przy sztandarze napisu: "Wyróżniony za niezwykłe męstwo w kampanii 1939 w Polsce"[66].

Symbole pułkoweEdytuj

Sztandar[7]

4 grudnia 1920 r. w Łazdunach marszałek Polski Józef Piłsudski udekorował Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari nieprzepisową tymczasową chorągiew, zakupioną przez korpus oficerski specjalnie na tę uroczystość[52][2].

27 września 1923 roku Prezydent RP zatwierdził chorągiew 35 pp[67]. Chorągiew została ufundowana przez powiat i miasto Łuków oraz Towarzystwo Przyjaciół Żołnierza z Zamościa i Zakopanego. 14 października 1923 roku gen. dyw. Edward Śmigły-Rydz wręczył chorągiew dowódcy pułku podpułkownikowi Wiktorowi Wielkopolanin-Nowakowskiemu[h][68].

4 listopada 1930 dowódca 35 pp przekazał starą chorągiew do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. Przepisowy sztandar wyjechał w 1939 z pułkiem na Pomorze.W pierwszych godzinach wojny został odesłany do Brześcia. Ostatni raz widziano sztandar 13 września w piwnicach twierdzy brzeskiej. Później został zakopany przez chor. Koniecznego i sierż. Cienkosza na zachodnim brzegu Bugu. Późniejsze poszukiwania sztandaru nie dały rezultatu[69].

Generalny Inspektor Sił Zbrojnych na uchodźstwie, gen. Władysław Anders, dekretem z 11 listopada 1966 w uznaniu czynów niezwykłego męstwa w okresie II wojny światowej, nadał 35 pułkowi piechoty, Kawalerowi Krzyża Srebrnego Orderu Wojennego VirtutiMilitari, prawo napisu na wstęgach państwowych sztandaru: wyróżniony za niezwykłe męstwo w kampanii 1939 w Polsce[69].

Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.
Odznaka pamiątkowa

31 stycznia 1929 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski zatwierdził regulamin odznaki pamiątkowej 35 pułku piechoty, dostosowany do przepisów o odznakach pamiątkowych formacji[70].

Odznaka o wymiarach 44x43 mm ma kształt orła w locie zwróconego w lewo, niosącego w szponach sztandar z numerem „35”, udekorowanego Orderem Virtuti Militari, a broniącego order pochylonym dziobem. Poniżej dwa skrzyżowane miecze. Jednoczęściowa - oficerska, wykonana w tombaku srebrzonym, na rewersie numerowana. Autorem projektu odznaki był kapitan rezerwy inżynier Eustachy Mazur (1887–1960)[55]. Wykonawcami odznak byli: Jan Knedler - Warszawa, Wincenty Wabia-Wabiński, Stanisław Szyk i Bronisław Szulecki[71].

Istnieje kilka wersji odznaki, jednoczęściowa - oficerska była przeważnie wykonywana w tombaku srebrzonym i numerowana na rewersie. Wersja żołnierska była z mosiądzu i bita z kontrą. Znana jest także wersja z emaliowanym numerem pułkowym, a także ze złoconymi szponami, dziobem i grotami[72].

Prawo do otrzymania odznaki pułkowej miał każdy żołnierz, który w czasie minionej wojny przesłużył w pułku 6 miesięcy na froncie lub 12 miesięcy na tyłach, a także wszyscy odznaczeni Orderem Virtuti Militari, Krzyżem Walecznych lub ranni w walce. Odznakę mogły otrzymać również osoby cywilne lub instytucje roztaczające opiekę nad żołnierzami pułku w czasie wojny. W czasie pokoju odznakę nadawano oficerom, podoficerom służby stałej, którzy przesłużyli w pułku 2 lata, a oficerom rezerwy i szeregowym po przesłużeniu roku[73].

UwagiEdytuj

  1. I batalion przemianowany został 25 kwietnia 1919 na batalion III. Wyjątek stanowiła jego 1 kompania, która nie zmieniła numeru i przeszła w całości do nowego I batalionu[3].
  2. III batalion przemianowany został 25 kwietnia 1919 na batalion I[3].
  3. Oprócz batalionu zamojskiego w skład grupy pułkownika Strzemieńskiego wchodził 3 pułk ułanów[9].
  4. W walce o most wyróżnili się pchor. Władysław Paul i szer. Kazimierz Iwanowski z 10 kompanii. Wbiegli oni na płonący już most i mimo ognia ckm, ugasili pożar. Za wykazane bohaterstwo obydwaj zostali za to odznaczeni Orderem Virtuti Militari[51].
  5. Dowódca pułku kierował osobiście szkoleniem oficerów i był odpowiedzialny za gotowość bojową, całokształt wyszkolenia, służbę gospodarczą i wewnętrzną pułku[59].
  6. Stanowisko zastępcy dowódcy pułku zostało utworzone latem 1922 roku. W 1938 roku zmieniona została nazwa stanowiska na „I zastępca dowódcy”. W organizacji wojennej pułku nie było stanowiska zastępcy dowódcy.
  7. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[62].
  8. Brzychaczek 1929 ↓, s. 51 wg autora ceremonia miała miejsce 20 października.

PrzypisyEdytuj

  1. Dziennik rozkazów MSWojsk. nr.16 z 19 maja 1927 roku
  2. a b Satora 1990 ↓, s. 78.
  3. a b c d Brzychaczek 1929 ↓, s. 5.
  4. a b Bieliński 2016 ↓, s. 68.
  5. a b Brzychaczek 1929 ↓, s. 6.
  6. Brzychaczek 1929 ↓, s. 17-18.
  7. a b c Kirszak 2000 ↓, s. 3.
  8. Kirszak 2000 ↓, s. 4.
  9. a b Brzychaczek 1929 ↓, s. 7.
  10. Brzychaczek 1929 ↓, s. 9.
  11. Brzychaczek 1929 ↓, s. 8.
  12. a b Kirszak 2000 ↓, s. 5.
  13. Brzychaczek 1929 ↓, s. 10.
  14. a b Brzychaczek 1929 ↓, s. 11.
  15. a b c d Kirszak 2000 ↓, s. 6.
  16. Bieliński 2016 ↓, s. 69.
  17. Brzychaczek 1929 ↓, s. 13.
  18. Brzychaczek 1929 ↓, s. 15.
  19. Brzychaczek 1929 ↓, s. 17.
  20. a b Kirszak 2000 ↓, s. 7.
  21. Brzychaczek 1929 ↓, s. 19.
  22. Bieliński 2016 ↓, s. 70.
  23. a b Kirszak 2000 ↓, s. 8.
  24. Bieliński 2016 ↓, s. 71.
  25. Brzychaczek 1929 ↓, s. 22.
  26. a b Kirszak 2000 ↓, s. 9.
  27. Brzychaczek 1929 ↓, s. 26.
  28. a b Kirszak 2000 ↓, s. 10.
  29. Brzychaczek 1929 ↓, s. 29.
  30. Kirszak 2000 ↓, s. 10-11.
  31. Bieliński 2016 ↓, s. 72.
  32. Kirszak 2000 ↓, s. 11.
  33. a b Kirszak 2000 ↓, s. 11-12.
  34. Brzychaczek 1929 ↓, s. 32.
  35. Kirszak 2000 ↓, s. 12.
  36. Kirszak 2000 ↓, s. 12-13.
  37. a b Kirszak 2000 ↓, s. 13.
  38. Brzychaczek 1929 ↓, s. 35-36.
  39. Brzychaczek 1929 ↓, s. 40-41.
  40. Kirszak 2000 ↓, s. 14.
  41. Brzychaczek 1929 ↓, s. 42-43.
  42. Kirszak 2000 ↓, s. 14-15.
  43. a b Brzychaczek 1929 ↓, s. 43.
  44. a b Bieliński 2016 ↓, s. 73.
  45. Brzychaczek 1929 ↓, s. 44.
  46. Kirszak 2000 ↓, s. 15.
  47. Kirszak 2000 ↓, s. 15-16.
  48. a b Kirszak 2000 ↓, s. 16.
  49. Brzychaczek 1929 ↓, s. 47.
  50. Brzychaczek 1929 ↓, s. 48.
  51. a b c d Kirszak 2000 ↓, s. 17.
  52. a b c Brzychaczek 1929 ↓, s. 50.
  53. Brzychaczek 1929 ↓, s. 54.
  54. Korespondencje. Z Łukowa. „Polska Zbrojna”. 296, s. 3, 1922-10-31. Warszawa. 
  55. a b Brzychaczek 1929 ↓, s. 51.
  56. Almanach 1923 ↓, s. 51.
  57. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  58. Prugar-Ketling (red.) 1992 ↓, metryka.
  59. Almanach 1923 ↓, s. 49.
  60. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 31 sierpnia 1935 roku, s. 96.
  61. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 589-590 i 675.
  62. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  63. Bieliński 2016 ↓, s. 89.
  64. Brzychaczek 1929 ↓, s. 53-54.
  65. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 29 z 23 lipca 1921 roku, s. 1187.
  66. Zarządzenie gen. W Andersa z 11 listopada 1966 r. Instytut Polski i Muzeum im. gen Sikorskiego w Londynie, sygn. A XII 77
  67. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 43 z 13 listopada 1923 roku, poz. 555.
  68. Satora 1990 ↓, s. 78-80.
  69. a b Kirszak 2000 ↓, s. 58.
  70. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 3 z 31 stycznia 1929 roku, poz. 24.
  71. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 70-71.
  72. Ordey i odznaczenia nr. 26
  73. Kirszak 2000 ↓, s. 59.

BibliografiaEdytuj