Otwórz menu główne

Abstand- i Ausbausprachen

Abstand- i Ausbausprachen – koncepcje wprowadzone przez Heinza Klossa, określające dwa typy kryteriów definiujących pojęcie języka: jedno zależne od wzajemnego dystansu lingwistycznego lektów (niem. Abstand), uwarunkowanego ich wewnętrzną strukturą, drugie zależne od stopnia ich elaboracji (niem. Ausbau)[1], wykształconej zwykle przez praktykę społeczną lub w wyniku manipulacji politycznych[2].

Zgodnie z tą teorią dwa lekty tworzą odrębne języki, jeśli dostatecznie różnią się od siebie pod względem strukturalnym (nawet przy braku ugruntowanej tradycji literackiej) lub w sytuacji, gdy są dostatecznie wypracowane funkcjonalnie i używane w największym spektrum domen komunikacyjnych. Na przykład mowa baskijska traktowana jest jako samodzielny język, ponieważ wykazuje wyraźną odrębność strukturalną względem innych lektów (Abstand); czeszczyzna i słowacczyzna, oparte na podobnych podstawach dialektalnych, są natomiast na tyle sobie bliskie, że w przypadku nieuwzględnienia czynnika elaboracji (Ausbau) mogłyby być klasyfikowane jako odmiany jednego języka[1]. Zgodnie z koncepcją Klossa serbski i chorwacki stanowią zaś jeden język policentryczny (serbsko-chorwacki), gdyż na poziomie standardów opierają się na tym samym fundamencie strukturalnym (narzecze sztokawskie)[3].

Języki typu abstand wyróżnia się ze względów czysto językoznawczych, na podstawie ich wyraźnej odrębności, wydzielenie języków typu ausbau uzależnione jest natomiast nie tylko od faktów lingwistycznych, ale również od czynników politycznych, kulturalnych, społecznych i historycznych. Należą do nich: istnienie odrębnych państw narodowych, odrębnie kodyfikowanych norm językowych i systemów ortograficznych, a także istnienie wypracowanych tradycji piśmienniczych. Języki typu ausbau wyróżnia się w obrębie kontinuów dialektalnych, gdzie nie jest możliwe nakreślenie ścisłych granic językowych. W skład języka typu ausbau wchodzi autonomiczny dialekt standardowy (ogólnoetniczny wariant języka) wraz z tymi gwarami lokalnymi, które są wobec niego heteronomiczne, uzależnione użytkowo (np. funkcjonują na terenie tego samego państwa)[4].

W niektórych przypadkach różne formy języka policentrycznego mogą w drodze elaboracji otrzymać miano języków autonomicznych, nastąpiło tak np. w przypadku malezyjskiego i indonezyjskiego[5]. Podobny proces obserwuje się na gruncie serbsko-chorwackim, gdzie dąży się do wyodrębniania osobnych języków: serbskiego i chorwackiego[5]. Języki typu abstand, odrębne pod względem lingwistycznym, bywają natomiast niekiedy dialektyzowane oraz postrzegane jako odmiany języka lepiej wypracowanego i unormowanego, dominującego na danym obszarze[1]. Vít Dovalil jako przykład tego zjawiska podaje relację między kaszubszczyzną a polszczyzną, francuskimi językami regionalnymi a językiem francuskim oraz językiem sardyńskim a włoskim[1].

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj