Abu Muslim al-Churasani

przywódca powstania w Chorasanie przeciwko dynastii Umajjadów

Abu Muslim al-Churasani, arab. أبو مسلم الخراساني (pełne imię: Abu Muslim Abd ar-Rahman Ibn Muslim al-Churasani), ur. ok. 718/719 - zm. 12 lutego 755 w Al-Anbarze – najważniejszy przywódca rewolucji abbasydzkiej, po jej zwycięstwie sprawujący w imieniu Abbasydów na wpół niezależne rządy w Chorasanie i wschodnich prowincjach kalifatu.

Dirham z imieniem Abu Muslima wybity w Marwie w roku 749/750. Zbiory Kolekcji Dawida w Kopenhadze

Nie znamy prawdziwego imienia ani pochodzenia Abu Muslima, który przeszedł do historii pod swoim rewolucyjnym pseudonimem, mającym jednoczyć jego zwolenników. Początki jego antyumajjadzkiej działalności związane są z Kufą, gdzie miał zetknąć się z członkami haszimijji, walczącymi o władzę rodziny Proroka. W ramach haszimijji został wysłannikiem Abbasydów do Chorasanu, gdzie przedsięwziął masową kampanię nawróceń na egalitarną wersję islamu, nie czyniącą różnicy pomiędzy Arabami i innymi ludami. Sukces tej kampanii pozwolił Abu Muslimowi na obalenie rządów namiestnika Umajjadów Nasra Ibn Sajjara w 747, przy czym sprzyjał mu fakt, że jednocześnie w prowincji miała miejsce rewolta arabskich Jemenitów. Po opanowaniu Chorasanu siły Abu Muslima zalały Iran, by pod koniec sierpnia 749 zdobyć Kufę i ogłosić kalifem Abbasydę As-Saffaha (749 - 754). Pomimo tego że zawdzięczali mu władzę Abbasydzi nie zamierzali tolerować na wpół niezależnych rządów Abu Muslima we wschodnich prowincjach kalifatu. W lutym 755 następca As-Saffaha, Al-Mansur (754 - 775), doprowadził do śmierci Abu Muslima. Wkrótce stał się on legendarną postacią, do której odwoływali się różni antyarabscy albo nawet antyislamscy rebelianci, tacy jak Sunbad, Ustad, Mukanna, czy Babak. Z biegiem czasu kult jego osoby nabrał także cech mesjanistycznych. Stał się również bohaterem perskiej i tureckiej epiki oraz ludowej tradycji Uzbeków i Turkmenów.

ŻyciorysEdytuj

Pochodzenie i młodośćEdytuj

Nie znamy prawdziwego imienia Abu Muslima. Jego imię w formie Abu Muslim Abd ar-Rahman Ibn Muslim al-Churasani pojawiało się na jego monetach w czasie gdy był namiestnikiem Chorasanu w latach 751 - 754, jednak gdyby było ono prawdziwe, wskazywałoby na to, że mamy do czynienia z muzułmaninem, synem muzułmanina i oczywiście ojcem muzułmanina. Występuje tutaj związek jedynie z Chorasanem, a nie z plemieniem lub klanem, jak to było ówcześnie przyjęte. Jak na to wskazywał M.A. Shaban takie imię to po prostu idealny rewolucyjny slogan, mający jednoczyć wszystkich muzułmańskich mieszkańców Chorasanu[1]. W tej kwestii pouczający jest dialog jaki miał odbyć się pomiędzy Abu Muslimem a wysłannikiem umajjadzkiego namiestnika Nasra Ibn Sajjara: „[Wysłannik]: Kim jesteś? [Abu Muslim]: Jestem Abd ar-Rahman Ibn Muslim. [Wysłannik]: Skąd pochodzisz? [Abu Muslim]: Jestem człowiekiem muzułmanów; nie należę do żadnego plemienia z wyłączeniem innego; mój ojciec zginął w obcym kraju; skorzystałem z pomocy niejednego człowieka, co stało się przedmiotem plotek; ale moje pochodzenie to islam, moje poparcie ma rodzina Mahometa i podążam właściwą ścieżką wraz z tymi którzy są ze mną”[2].

Jak pisał już Ibn at-Tiktaka (zm. 1310): „Co do jego pochodzenia, było ono przedmiotem wielkiej niezgody i próba jego wyczerpującego prześledzenia jest czymś bezowocnym”[3]. W źródłach pojawia się absurdalna liczba imion Abu Muslima oraz ich wariantów, a co się z tym wiąże także plemion, miejsc i ludów z których miał pochodzić. Niemal na pewno był jednak Irańczykiem, być może wywodzącym się z niższych warstw dawnej sasanidzkiej szlachty. W sumie należy uznać że to sam Abu Muslim sprawił, iż jego pochodzenie pozostawało tajemnicą, jednak „to co właściwie i doskonale wyraża przyjęte przez niego pełne imię (Abu Muslim Abd ar-Rahman Ibn Muslim) to egalitarny rewolucyjny ideał oraz charakterystyczny obraz irańskiego konwertyty par excellence[4].

Większość źródeł zgadza się co do tego że Abu Muslim dorastał w Kufie, która była wówczas głównym ośrodkiem niepokojów skierowanych przeciwko Umajjadom[5]. Opisy jego pierwszych poczynań są często sprzeczne ze sobą, ale można je także uznać za uzupełniające się nawzajem. Wiąże się go z kufickim cechem rymarzy i innymi organizacjami rzemieślników na kufickim rynku, z których większość była pozbawionymi pełnych praw mawali (niearabskimi muzułmanami) o radykalnym nastawieniu antyumajjadzkim i antyarabskim. Wskazuje się także na jego powiązania z radykalnymi grupami szyickimi (ghulat) i niemal pewne związki z plemieniem Idżl, które w tym okresie stało się ostoją radykalnego szyizmu i perskiego resentymentu. Wszystkie te związki budują obraz chronicznego aktywisty, rozgoryczonego arabską dominacją i zaangażowanego w różne rodzaje antyumajjadzkiej aktywności[6].

Na czele haszimijjiEdytuj

 
Ogłoszenie As-Saffaha kalifem. Ilustracja do rękopisu Tarichname Balamiego z początku XIV w. Zbiory Freer and Sackler Galleries w Waszyngtonie

Przełomowym momentem w życiu Abu Muslima było spotkanie w kufickim więzieniu członków haszimijji, którzy dążyli do obalenia władzy Umajjadów i zaprowadzenia rządów rodziny Proroka (Haszymitów). Związki z plemieniem Idżl zaprowadziły Abu Muslima do przywódcy haszimijji, Bukajra Ibn Mahana. W roku 743/744 udał się z pielgrzymką do Mekki i nawiązał kontakt z Abbasydami, by później wyruszyć do Chorasanu już jako ich wysłannik na te tereny. Na miejscu Abu Muslim spotkał się z chłodnym przyjęciem miejscowego lidera haszimijji, Sulajmana Ibn Kasira, jego jednoznaczne poparcie dla Abbasydów było także niezgodne z wizją następcy Bukajra Ibn Mahana, Abu Salamy al-Challala, który w zgodzie z tradycją ruchu chciał walczyć ogólnie o władzę wybrańca (ar-riza) z rodu Haszymitów, ostateczne rozstrzygnięcie co do jego osoby pozostawiając na czas po zwycięstwie nad Umajjadami[6][7].

Abu Muslim odwołał się bezpośrednio do chorasańskich mas ludowych, zapoznanych z haszimijją przynajmniej od czasów działalności Chidasza (zm. ok. 737), i przystąpił do ich nawracania na islam. Liczba przeciągniętych przez niego na stronę haszimijji muzułmańskich konwertytów szybko rosła, a wraz z tym umacniała się także jego pozycja wewnątrz ruchu. Zawarł tymczasowe porozumienie z Sulajmanem Ibn Kasirem i 8 czerwca 747 otwarcie wystąpił przeciwko Umajjadom[6], rozwijając czarne sztandary Abbasydów w osadzie Sikazandż, położonej na zachód od stolicy Chorasanu, Marwu. Sytuacja sprzyjała mu o tyle, że prowincja była wstrząsana walkami pomiędzy arabskimi ugrupowaniami plemiennymi Jemenitów i Kajsytów, przy czym umajjadzki namiestnik Nasr Ibn Sajjar należał do tych drugich. Przez siedem miesięcy Abu Muslim pozostawał w swoim obozie, dokąd napływały rzesze jego nowych zwolenników, podczas gdy sparaliżowany rewoltą Jemenitów Nasr Ibn Sajjar miał niewielkie możliwości podjęcia jakichś działań przeciwko niemu[8][5]. Piszący ponad stulecie później Abu Hanifa Dinawari (zm. 896) opisywał zwolenników Abu Muslima w następujących słowach: „Wszyscy zgodnie farbowali swą odzież na czarno. Malowali również do połowy drewniane maczugi [...] Przybywali ci ludzie na koniach, osłach lub piechotą, poganiając swoje osły okrzykiem «Charro Marwan!», nazywając osły imieniem Marwana, kpiąc sobie z [kalifa] Marwana Ibn Muhammada, a było tych ludzi 100 tys.”[9].

Oprócz Irańczyków Abu Muslimowi udało się przyciągnąć do siebie także wielu niezadowolonych z rządów Umajjadów miejscowych Arabów i ostatecznie zawarł sojusz z zamieszkującymi Chorasan Jemenitami z plemienia Azd. Przyjmując ludzi do swojej armii rozdzielał ich pomiędzy poszczególne oddziały podług imion ich ojców i nazw miejscowości, z których pochodzili, co oznaczało koniec umajjadzkiego rejestru (diwan) w którym wojsko składało się jedynie z Arabów dzielonych według ich plemion. Odtąd wszyscy byli po prostu Chorasańczykami, zaś cała prowincja znalazła się w stanie wrzenia. Po odparciu ataku Nasra Ibn Sajjara 15 grudnia 747 Abu Muslim zajął Marw, podczas gdy umajjadzki namiestnik zbiegł do Niszapuru. Nasr Ibn Sajjar wysyłał do kalifa rozpaczliwe prośby o przysłanie posiłków, które jednak nie doczekały się żadnego odzewu, gdyż Marwan był zajęty tłumieniem powstania syryjskich Arabów. Latem 748 siły rebeliantów zajęły Tus, a jesienią Niszapur. W październiku padł Rej. W listopadzie Nasr Ibn Sajjar zmarł śmiercią naturalną w Sawe[6][5][10].

Na pograniczu z Iranem pojawiły się oddziały namiestnika Iraku Jazida Ibn Umara, jednak w lutym/marcu 749 zostały one pokonane przez dowódcę Abu Muslima Kahtabę Ibn Szabiba w bitwie w rejonie Isfahanu. Wkrótce syn Kahtaby Hasan zajął Hamadan i buntownicy rozpoczęli oblężenie Nahawandu, który padł pod koniec czerwca 749[5][7]. Iran znajdował się teraz pod kontrolą Abu Muslima i przystąpił on do bezlitosnej kampanii eliminacji potencjalnych rywali we własnych szeregach, pozbywając się większości historycznych przywódców haszimijji, na czele z Sulajmanem Ibn Kasirem. W przeddzień historycznego zwycięstwa 27 sierpnia Kahtabę znaleziono martwego nad brzegami Eufratu i jego śmierć pozostała niewyjaśniona. Dwa dni później jego syn Hasan wkroczył do Kufy[6].

Niedługo przed upadkiem Kufy dotychczasowy przywódca Abbasydów Ibrahim Ibn Muhammad zginął z rozkazu Marwana[5]. Tymczasem po zdobyciu miasta będącego tradycyjnym centrum haszimijji przed rebeliantami stanęło zadanie wyboru własnego kalifa. Kufa miała długie tradycje popierania Alidów, ku którym skłaniał się także Abu Salama al-Challal. Po dwóch miesiącach wyczekiwania ostatecznie Abu Muslim i jego Chorasańczycy doprowadzili jednak do obwołania kalifem Abu al-Abbasa z rodu Abbasydów, który przyjął tytuł As-Saffah (749 - 754). Jego uroczyste zaprzysiężenie odbyło się 28 listopada 749[11][6].

W czasach AbbasydówEdytuj

Podczas kampanii w Iraku Abu Muslim pozostał w Chorasanie i to tam złożył przysięgę lojalności wobec as-Saffaha[5]. Pomimo proalidzkich sympatii Abu Salamy nowy kalif „był nadal chętny, lub prawdopodobnie zobligowany, do pozostawienia go jako wezyra[12], którym to tytułem, rozumianym w jego pierwotnym, koranicznym sensie osobistego doradcy i powiernika władcy, przywódca haszimijji posługiwał się już wcześniej. W rzeczywistości As-Saffah był zdecydowany jak najszybciej pozbyć się Abu Salamy nie śmiał jednak działać bez porozumienia z Abu Muslimem i w tym celu wysłał do niego swojego brata Abu Dżafara. Abu Muslim nie tylko nie czynił przeszkód, ale sam przysłał najemnego mordercę, który zabił wezyra Abbasydów w lutym 750 roku[12][13].

Abu Muslim sprawował absolutną władzę we wschodnich prowincjach kalifatu, gdzie w sposób dowolny mianował urzędników. Abu Dżafar po powrocie do swojego brata ostrzegł go, że ten nie będzie prawdziwym kalifem tak długo jak będzie żył Abu Muslim[5]. Ten w roku 751 stłumił szyickie powstanie, jakie wybuchło w Bucharze pod wodzą Szarika Ibn Szajcha al-Mahriego, zaś wkrótce potem jego dowódca, Zijad Ibn Salih, wspólnie z Karłukami pokonał siły chińskiego generała w bitwie nad rzeką Tałas, przy czym „epizod ten na całe wieki wyznaczył granice między światem chińskim a muzułmańskim”[14]. W roku 753 Zijad Ibn Salih, zachęcany do tego przez As-Saffaha, zbuntował się przeciwko Abu Muslimowi, kiedy jednak doszło do starcia żołnierze tego pierwszego przeszli na stronę namiestnika Chorasanu. Zijad zginął, zaś Abu Muslim ze zdobytych dokumentów dowiedział się o wrogich zamiarach Abbasydów w stosunku do niego[15].

As-Saffah zmarł w czerwcu 754 i władzę po nim przejął jego brat Abu Dżafar, który przyjął tytuł Al-Mansur (754 - 775). Wyzwanie rzucił mu jednak jego wuj i namiestnik Syrii Abd Allah Ibn Ali, który pokonał armię Hasana Ibn Kahtaby. Władzę Al-Mansura uratował Abu Muslim, który w listopadzie 754 pobił Abd Allaha Ibn Alego pod Nusaybin. Była to jego ostatnia przysługa oddana Abbasydom, ponieważ Al-Mansur nie zamierzał tolerować jego na wpół niezależnych rządów we wschodnich prowincjach kalifatu. Mogło się wydawać że Abu Muslim ze swoją potężną chorasańską armią nie stoi wcale na straconej pozycji w zbliżającej się nieuchronnie konfrontacji z kalifem, lecz jego problemem była zapuszczająca coraz silniejsze korzenie idea prawowitej władzy Abbasydów, której należy się posłuszeństwo - idea, za której zwycięstwo sam odpowiadał. W lutym 755 Al-Mansur zaprosił go do swojego pałacu w Al-Haszimijja w Al-Anbarze i tam podstępnie zgładził[16][6].

DziedzictwoEdytuj

Najtrwalszym dziedzictwem Abu Muslima była przemiana arabskiego imperium Umajjadów w uniwersalne muzułmańskie państwo Abbasydów. Po swojej śmierci stał się legendarną figurą, do której odwoływali się różni antyarabscy albo nawet antyislamscy rebelianci, tacy jak Sunbad, Ustad, Mukanna, czy Babak. Z biegiem czasu kult jego osoby nabrał cech mesjanistycznych i różne ruchy, takie jak Rawandijja, Barkukijja czy Abu Muslimijja zaczęły głosić jego imamat lub wręcz boskość oraz powrót na końcu czasów. Abu Muslim stał się także bohaterem perskiej i tureckiej epiki oraz folkloru Uzbeków i Turkmenów, jak również górali Dagestanu. Jest bezpośrednio wiązany z Bektaszijją[6][5].

PrzypisyEdytuj

  1. Hauziński 2010 ↓, s. 326.
  2. Anonim, Akhbār al-dawla al-ʿAbbāsiyya wa-fīhi akhbār al-ʿAbbās wa-waladih, ed. ʿAbd al-ʿAzīz al-Dūrī and ʿAbd al-Jabbār al-Muṭṭalibī, Beirut 1971, s. 82 - 83 za: Saleh Said Agha: Abū Muslim al-Khurāsānī (ang.). Encyclopaedia of Islam. Third Edition. [dostęp 8 grudnia 2016 r.].
  3. Ibn al-Ṭiqṭiqā, al-Fakhrī fī l-ādāb al-sulṭāniyya wa-l-duwal al-islāmiyya, Beirut 1440/1980, s. 139 za: Saleh Said Agha: Abū Muslim al-Khurāsānī (ang.). Encyclopaedia of Islam. Third Edition. [dostęp 8 grudnia 2016 r.].
  4. Saleh Said Agha, The revolution which toppled the Umayyads. Neither Arab nor ʿAbbāsid, Leiden 2003, s. 56 - 57 za: Saleh Said Agha: Abū Muslim al-Khurāsānī (ang.). Encyclopaedia of Islam. Third Edition. [dostęp 8 grudnia 2016 r.].
  5. a b c d e f g h Ḡ. Ḥ. Yūsofī: ABŪ MOSLEM ḴORĀSĀNĪ (ang.). Encyclopaedia Iranica. [dostęp 9 stycznia 2021].
  6. a b c d e f g h Saleh Said Agha: Abū Muslim al-Khurāsānī (ang.). Encyclopaedia of Islam. Third Edition. [dostęp 8 grudnia 2016 r.].
  7. a b Hauziński 2010 ↓, s. 327.
  8. Hauziński 2010 ↓, s. 325 - 326.
  9. Abu Hanifa Dinawari, Kitab achbar at-tiwal, wyd. V. Guirgass, Leyden 1888, s. 359 - 360 za: Jerzy Hauziński: Burzliwe dzieje Kalifatu Bagdadzkiego. Warszawa: Kraków : Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 35. ISBN 83-01-10988-2.
  10. Hauziński 2010 ↓, s. 326 - 327.
  11. Hauziński 2010 ↓, s. 327 - 328.
  12. a b R. W. Bulliet: Abū Salama Ḵallāl (ang.). Encyclopaedia Iranica. [dostęp 10 stycznia 2021].
  13. Hauziński 1993 ↓, s. 49 - 50.
  14. Hauziński 1993 ↓, s. 48.
  15. Hauziński 1993 ↓, s. 50 - 51.
  16. Hauziński 1993 ↓, s. 52 - 54.

BibliografiaEdytuj