Adolfas Ramanauskas

litewski nauczyciel

Adolfas Ramanauskas, ps. „Vanagas” (ur. 6 marca 1918 w New Britain (Connecticut)[1], zm. 29 listopada 1957 w Wilnie) – litewski wojskowy, dowódca partyzancki, pułkownik, uczestnik antysowieckiego podziemia niepodległościowego, sygnatariusz deklaracji Rady Ruchu Walki o Wolność Litwy.

Adolfas Ramanauskas
Vanagas
Ilustracja
pułkownik
Data i miejsce urodzenia 6 marca 1918
New Britain (Connecticut)
Data i miejsce śmierci 29 listopada 1957
Wilno
Przebieg służby
Lata służby 1945–1952
Stanowiska dowódca oddziału „Mereczanka”, dowódca Okręgu Dainava, dowódca Obszaru Południowego, dowódca sił zbrojnych LLKS
Główne wojny i bitwy partyzantka litewska (1944–1953)
Odznaczenia
Krzyż Wielki Orderu Krzyża Pogoni Wielki Krzyż Komandorski Orderu Krzyża Pogoni

ŻyciorysEdytuj

Urodził się w Stanach Zjednoczonych. W 1921 rodzina Ramanauskasów wróciła na Litwę. W 1936 Ramanauskas ukończył gimnazjum „Žiburys” w Łoździejach (według innych źródeł w 1937[2]), a następnie Instytut Pedagogiczny w Kłajpedzie i Szkołę Wojenną w Kownie. W latach 1940–1945 pracował jako wykładowca w Seminarium Nauczycielskim w Olicie (według innych źródeł w latach 1940–1941 pracował także jako nauczyciel w Druskienikach[2]). W czerwcu 1941, po ataku III Rzeszy na Związek Sowiecki brał udział w antysowieckim powstaniu (tzw. powstanie czerwcowe, lit. 1941 m. birželio sukilimas), dowodził oddziałem partyzanckim w okolicy Druskienik[2].

Po ponownym wkroczeniu wojsk sowieckich na Litwę porzucił pracę w szkole i kwietniu 1945 dołączył do antykomunistycznego ruchu partyzanckiego. Na początku dowodził oddziałem partyzanckim w okolicach Niemonajciów. Latem 1945 objął dowództwo batalionu w Mereczy. Od 1946 dowodził oddziałem „Mereczanka”, a od jesieni 1947 dowodził całością Okręgu Dainava. W 1948 stanął na czele Obszaru Południowego („Niemen”).

W lutym 1949 brał udział w naradzie dowódców partyzantki litewskiej na terenie Okręgu Prisikėlimas między Radziwiliszkami a Bejsagołą, na której 16 lutego została przyjęta deklaracja Rady Litewskiego Ruchu Walki o Wolność (lit. Lietuvos laisvės kovos sąjūdis, LLKS). Ramanauskasowi powierzono funkcję zastępcy przewodniczącego Prezydium Rady LLKS Jonasa Žemaitisa „Vytautasa”. Na początku 1950 Ramanauskas został dowódcą sił zbrojnych LLKS oraz otrzymał stopień pułkownika.

Równolegle z działalnością zbrojną brał udział w redagowaniu i wydawaniu prasy podziemnej, w której również publikował: „Trečias skambutis” (1945), „Mylėk Tėvynę” (1946–1947), „Laisvės Varpas” (1947–1949), „Swobodnoje słowo” (1947–1949, skierowane do żołnierzy sowieckich), „Partizanas” (1949–1950), „Miško brolis” (1951–1952). W latach 1948–1952 wydawał biuletyn z wiadomościami międzynarodowymi[2]. Był również autorem wspomnień (wydanych po odzyskaniu niepodległości przez Litwę) „Daugel krito sūnų...”

Po wycofaniu się z partyzantki na początku 1952 przez kilka lat ukrywał się wraz z rodziną na podstawie fałszywych dokumentów. Poszukiwaniami Ramanauskasa w tym czasie zajmowała się specjalna sowiecka grupa operacyjna. Tylko do 1956 zostało w tym celu zwerbowanych 30 agentów, a następnie kolejnych 20. Poszukiwaniami kierowali szef IV Zarządu MGB/KGB Litewskiej SRR Petras Raslanas oraz naczelnik II Wydziału IV Zarządu Nachman Duszanski. 12 października 1956 Ramanauskas wraz z żoną zostali ujęci w Kownie i natychmiast przewiezieni do siedziby KGB Litewskiej SRR w Wilnie.

W czasie śledztwa Ramanauskas był poddany torturom. 25 października 1957 został skazany przez Sąd Najwyższy Litewskiej SRR na karę śmierci. Wyrok został wykonany 29 listopada tego samego roku w Wilnie. Miejsce pochówku pozostawało nieznane. 7 czerwca 2018 przedstawiciele Uniwersytetu Wileńskiego ogłosili odnalezienie szczątków Ramanauskasa na cmentarzu na Antokolu w Wilnie (w części zwanej Cmentarzem Sierocym). Tożsamość pochowanego została potwierdzona na podstawie analizy antropologicznej, porównania fotografii czaszki i zdjęć osoby oraz badania DNA[3].

6 października 2018 roku szczątki Ramanauskasa zostały uroczyście złożone na cmentarzu na Antokolu. Pogrzeb miał charakter państwowy[4].

RodzinaEdytuj

7 października 1945 w kościele w Nedzingė ożenił się z Birutė Mažeikaitė. Ślubu udzielił im łącznik Okręgu Dainava ks. Zigmas Neciunskas-Elytė. Po aresztowaniu w 1956 Birutė Mažeikaitė-Ramanauskienė została skazana na 8 lat więzienia. Zmarła 19 marca 1996 w Kownie. W 1998 otrzymała pośmiertnie status ochotnika wojennego, a 17 listopada 2009 została odznaczona Krzyżem Oficerskim Orderu Krzyża Pogoni[5].

Ich córka, Auksutė Ramanauskaitė-Skokauskienė (ur. 1948) jest działaczką Litewskiego Związku Więźniów Politycznych i Zesłańców, w latach 2008–2012 była posłem na Sejm z ramienia Związku Ojczyzny[6].

UpamiętnienieEdytuj

22 grudnia 1997 otrzymał pośmiertnie status ochotnika wojennego. Dekretem prezydenta Algirdasa Brazauskasa z 26 stycznia 1998 został awansowany do stopnia generała brygady[7], natomiast prezydent Valdas Adamkus odznaczył go najwyższym litewskim odznaczeniem wojskowym, Krzyżem Wielkim Orderu Krzyża Pogoni. Jego imię w 1994 otrzymała Szkoła Średnia nr 2 w Olicie, w budynku której mieściło się Seminarium Nauczycielskie, w którym pracował (obecnie Gimnazjum im. Adolfasa Ramanauskasa „Vanagasa” w Olicie).

KontrowersjeEdytuj

W 2009 Ramanauskas znalazł się na liście opublikowanej na stronie internetowej Stowarzyszenia Litewskich Żydów w Izraelu, zawierającej nazwiska ok. 3 tysięcy Litwinów biorących udział w Zagładzie Żydów. Według autorów strony, Ramanauskas to okrutny masowy morderca, jeden z głównych morderców Żydów w Druskienikach, Mereczy, Butrymańcach, Jeźnie i innych[8]. Córka Ramanauskasa, Auksutė Ramanauskaitė-Skokauskienė, stanowczo zaprzeczyła tym oskarżeniom[9], zaś Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy wydało oświadczenie, w którym stwierdziło, że Ramanauskas brał udział w powstaniu czerwcowym 1941 i dowodził 18-osobowym oddziałem pełniącym wyłącznie funkcje porządkowe[10]. Strona zawierająca oskarżenie Ramanauskasa o udział w mordowaniu Żydów została zamknięta, a opublikowana wcześniej lista jest poddawana dodatkowej weryfikacji[11]. Jesienią 2017 pisarka Rūta Vanagaitė w wywiadzie telewizyjnym stwierdziła, że Ramanauskas w 1940 podjął współpracę z NKWD, później jednak wycofała się ze swoich oskarżeń. Jednocześnie dyrektor biura Centrum Szymona Wiesenthala Efraim Zuroff oświadczył, że Ramanauskas brał udział w mordach na Żydach w czasie Holocaustu[12]. W tym samym czasie Litewska Wspólnota Żydów wydała oświadczenie, że nie są jej znane żadne dowody, które potwierdzałyby udział Ramanauskasa w Zagładzie Żydów[13].

OdznaczeniaEdytuj

  • Wielki Krzyż Komandorski Orderu Krzyża Pogoni (6 marca 1998)[14]
  • Krzyż Wielki Orderu Krzyża Pogoni (1 lutego 1999)[15]

PrzypisyEdytuj

  1. Adolfas Ramanauskas-Vanagas (ang.). genocid.lt. [dostęp 2016-02-23].
  2. a b c d Adolfas Ramanauskas-Vanagas (lit.). xxiamzius.lt, 2007-11-30. [dostęp 2016-02-23].
  3. Znaleziono szczątki Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa (pol.). wilnoteka.lt, 2018-06-07. [dostęp 2018-06-09].
  4. Anna Krawczyk: Wnuczka Ramanauskasa „Vanagasa”: Ciało można zabić, lecz nadziei na wolność, wiary i prawdy – nie (pol.). przegladbaltycki.pl, 2018-10-08. [dostęp 2018-10-08].
  5. Dekretas dėl apdovanojimo Lietuvos valstybės ordinais ir medaliais lapkričio 23-iosios - Lietuvos kariuomenės dienos proga (lit.). lrs.lt, 2009-11-17. [dostęp 2016-02-23].
  6. Auksutė Ramanauskaitė-Skokauskienė (lit.). lrs.lt. [dostęp 2016-02-23].
  7. Dekretas dėl dimisijos brigados generolo ir dimisijos pulkininko laipsnių tvirtinimo kariams savanoriams (lit.). lrs.lt, 1998-01-26. [dostęp 2016-02-23].
  8. Partial List of the Lithuanian Murderers of the Jews of Alytus and District (ang.). lithuanianjews.org.il. [dostęp 2016-02-23]. Cytat: A cruel mass murderer; one of the main murderers of the Jews of Druskininkai. Merkine, Butrimonys, Jeznas and other.
  9. Eglė Digrytė: Šimtams lietuvių - žydšaudžių etiketė ir prakeikimas amžiams (lit.). delfi.lt, 2009-05-26. [dostęp 2016-02-23].
  10. Dėl kaltinimų žydų genocidu (lit.). genocid.lt. [dostęp 2016-02-23].
  11. Lists of Lithuanian Perpetrators (ang.). lithuanianjews.org.il. [dostęp 2016-02-23].
  12. Andrzej Poczobut: Skandal na Litwie. „Jeden bohater narodowy zabijał Żydów, drugi pracował dla NKWD, trzeci kolaborował z Niemcami” (pol.). wyborcza.pl, 2017-11-09. [dostęp 2018-06-09].
  13. LŽB pozicija dėl viešoje erdvėje kilusių diskusijų, susijusių su rašytojos R. Vanagaitės pareiškimais Lietuvos partizaninio judėjimo vadovo A. Ramanausko – Vanago veiklos atžvilgiu (lit.). lzb.lt, 2017-11-01. [dostęp 2018-06-09].
  14. Dekretas dėl Vyčio Kryžiaus 2-ojo laipsnio ordino suteikimo A.Ramanauskui-Vanagui (po mirties) (lit.). lrs.lt, 1998-03-06. [dostęp 2016-02-23].
  15. Dekretas dėl Vyčio Kryžiaus 1-ojo laipsnio ordino suteikimo A.Ramanauskui-Vanagui (po mirties) (lit.). lrs.lt, 1999-02-01. [dostęp 2016-02-23].

BibliografiaEdytuj