Adria (lokal w Warszawie)

Siedziba „Adrii” – gmach Towarzystwa Riunione Adriatica di Sicurtà przy ul. Moniuszki 10
Siedziba „Adrii” współcześnie
Stołówka powstańcza w Adrii
Rozbrajanie przez saperów niewybuchu pocisku moździerzowego 600 mm, który przebił kilka pięter kamienicy i utkwił w piwnicach "Adrii" przy ulicy Moniuszki 10
Po nalocie odkopany spod gruzów mężczyzna siedzi przy zwłokach kobiety przy wejściu do "Adrii"
Tablica upamiętniająca Jana Krysta

Adria – lokal gastronomiczno-rozrywkowy znajdujący się w latach 1931–1944 w Warszawie przy ul. Moniuszki 10.

W latach 30. XX wieku najbardziej elegancki lokal stolicy.

OpisEdytuj

Gmach Towarzystwa Riunione Adriatica di Sicurtà przy ulicy Moniuszki 10 (po II wojnie światowej – Moniuszki 8), w którym mieściła się „Adria”, powstał w latach 1928–1930[1]. Został zaprojektowany przez Edwarda Ebera[2][3][4]. Jego żona Alicja Eber zaprojektowała szyld do restauracji „Adria”[5], była także autorką fresku, który ozdabiał plafon „Adrii”[a].

Kawiarnia (przedsiębiorstwo kawiarniano-dancingowo-kabaretowe) została otworzona w 1931 roku. „Adria” składała się z hallu, zimowego ogrodu kawiarnianego z ptakami i roślinami pod szklanym dachem, sali kawiarnianej, baru amerykańskiego, sali dancingowej, w której znajdował się mały parkiet i parkiet obrotowy[6]. Kierownikiem i współwłaścicielem lokalu „Adria” był Franciszek Moszkowicz[7]. W 1933 roku we wnętrzach kawiarni zrealizowano film Jego ekscelencja subiekt. W „Adrii” występowały orkiestry Jerzego Petersburskiego i Artura Golda[8]. Była najbardziej eleganckim lokalem w Warszawie, miejscem spotkań sfer rządzących i ówczesnej elity[9].

W okresie niemieckiej okupacji „Adria” była chętnie odwiedzana przez funkcjonariuszy SS i policji niemieckiej. Po 1940 lokal miał status Nur für Deutsche[10].

22 maja 1943 żołnierz AK Jan Kryst ps. „Alan” przeprowadził w „Adrii” samotny atak na bawiących się tam Niemców. Zanim zginął zdołał zastrzelić trzech gestapowców[11]. Jego czyn upamiętnia tablica, którą zawieszono na ścianie budynku w październiku 1995[12].

W czasie powstania warszawskiego mieściła się tam m.in. stołówka powstańcza. Na górnych piętrach gmachu przez krótki czas działała radiostacja „Błyskawica” oraz Wydział Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej[9].

18 sierpnia 1944 w budynek przy ul. Moniuszki 10 trafił pocisk kalibru 600mm wystrzelony z moździerza Karl Gerät. Pocisk przebił się przez wszystkie stropy, kopułę i parkiet restauracji "Adria" i ostatecznie zatrzymał się w piwnicach, ale nie eksplodował. Powstańczy saperzy rozbroili niewybuch[13][14] i uzyskali z niego materiał wybuchowy, który został użyty do produkcji granatów. Skorupa pocisku pozostała w piwnicach "Adrii". Odnaleziono ją w połowie lat 60. XX wieku, podczas usuwania gruzu przed odbudową restauracji. Skorupę tego pocisku można obecnie oglądać na dziedzińcu Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie[15].

Po wojnie budynek odbudowano z przeznaczeniem dla Państwowego Zakładu Ubezpieczeń. W 1973 reaktywowano w nim lokal pod wcześniejszą nazwą[9]. Nowa „Adria” składała się z kawiarni i baru kawowego na parterze oraz restauracji w podziemiu[9].

UwagiEdytuj

  1. Fresk nie istnieje.

PrzypisyEdytuj

  1. Marta Leśniakowska: Architektura w Warszawie 1918–1939. Warszawa: Arkada Pracownia Historii Sztuki, 2006, s. 59. ISBN 83-60350-00-0.
  2. Nowoczesny pałac w Warszawie. Uroczyste otwarcie. „Gazeta Warszawska”, 1930, nr 85, s. 1. 
  3. Nowy Gmach Towarzystwa Riunione. „Świat”, 1930, nr 13, s.19. 
  4. Nowy Gmach Towarzystwa Riunione. „Gazeta Warszawska”, 1930, nr 85, s. 19. 
  5. Maja i Jan Łozińscy: W przedwojennej Polsce. Życie codzienne i niecodzienne. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2011, s. 110 (Oryginalny plakat z szyldem Adrii znajduje się w Muzeum Etnograficznym we Lwowie).
  6. Dancing dla wytwornego świata
  7. Kierownik i współwłaściciel lokalu "Adria" Franciszek Moszkowicz
  8. Wojciech Herbaczyński: W dawnych cukierniach i kawiarniach warszawskich. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983, s. 161. ISBN 83-06-00789-1.
  9. a b c d Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 17. ISBN 83-01-08836-2.
  10. Anna Strzeżek: Od konsumpcji do konspiracji, czyli warszawskie lokale gastronomiczne 1939–1944. Warszawa: Wydawnictwo TRIO, 2012, s. 222. ISBN 978-83-7436-306-8.
  11. Tomasz Strzembosz: Akcje zbrojne podziemnej Warszawy 1939–1944. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983, s. 310–311. ISBN 83-06-00717-4.
  12. Stanisław Ciepłowski: Wpisane w kamień i spiż. Inskrypcje pamiątkowe w Warszawie XVIII–XX w. Warszawa: Argraf, 2004, s. 183. ISBN 83-912463-4-5.
  13. Powstańcze biogramy: Stanisław Dutkiewicz (pol.). [dostęp 5 września 2017].
  14. Eugeniusz Lokajski „Brok”: Fotografia z Powstania Warszawskiego. Śródmieście Północne. Pirotechnicy rozbrajający niewybuch pocisku moździerzowego kaliber 600 mm w restauracji Adria przy ulicy Moniuszki 10. Od lewej: st. sierż.. Józef Gorzkowski "Szczepko" , sierż. pchor. Tadeusz Fabianowicz "Fabian" , ppor. Stanisław Dutkiewicz "Pillert" (pol.). 18 sierpnia 1944. [dostęp 5 września 2017].
  15. Mariusz Skotnicki: Moździerz samobieżny "Karl" (Gerät 040) (pol.). [dostęp 5 września 2017].

Linki zewnętrzneEdytuj