Akt Przywrócenia Państwa Litewskiego

Akt Przywrócenia Państwa litewskiego lub Akt 11 marca (lit. Aktas dėl Lietuvos nepriklausomos valstybės atstatymo) – deklaracja niepodległości przez Litewską Socjalistyczną Republikę Radziecką, uchwalona 11 marca 1990 roku. Podpisany przez wszystkich członków Rady Najwyższej Republiki Litewskiej akt podkreślał odnowienie i prawną kontynuację państwa litewskiego z okresu międzywojennego, które znalazło się pod okupacją Związku Radzieckiego i utraciło niepodległość w czerwcu 1940 roku. Litwa jako pierwsza z republik radzieckich proklamowała niezależność od chylącego się ku upadkowi Związku Radzieckiego.

Akt Przywrócenia Państwa Litewskiego
Aktas dėl Lietuvos nepriklausomos valstybės atstatymo
Ilustracja
Oryginał aktu z podpisami deputowanych
Państwo  Litwa
Data utworzenia 11 marca 1990
Ratyfikowano 11 marca 1990
Sygnatariusze Vytautas Landsbergis,
Liudvikas Sabutis i inni
(patrz tekst)
Cel przywrócenie niepodległego państwa litewskiego

Tło historyczneEdytuj

Po rozbiorach ziem Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII w. Litwa stała się częścią Cesarstwa Rosyjskiego. Po rewolucji październikowej w roku 1917 Taryba (Litewska Rada Państwowa), na czele której stał Jonas Basanavičius, 16 lutego 1918 roku proklamowała Akt Niepodległości Litwy. Litwa cieszyła się niezależnością przez dwadzieścia lat. W sierpniu 1939 roku Związek Radziecki oraz III Rzesza podpisały pakt Ribbentrop-Mołotow, którego skutkiem był podział Europy Wschodniej na dwie strefy wpływów. Kraje bałtyckie (Litwa, Łotwa i Estonia) znalazły się w strefie zainteresowań Związku Radzieckiego i ostatecznie – w czerwcu 1940 roku – trafiły pod radziecką okupację. Przekształcono je w radzieckie republiki socjalistyczne. Władze ZSRR podjęły na zajętych terenach politykę sowietyzacji, na którą składały się: nacjonalizacja własności prywatnej, kolektywizacja rolnictwa, prześladowanie Kościoła Katolickiego oraz wprowadzenie totalitarnej kontroli nad społeczeństwem. Formacje uzbrojonych antyradzieckich partyzantów zlikwidowano w roku 1953. W przybliżeniu 130 tys. Litwinów okrzyknięto „wrogami ludu” i wywieziono na Syberię. Po śmierci Józefa Stalina w roku 1953, Związek Radziecki przyjął politykę destalinizacji i zakończył masowe prześladowania ludności. Opór bez użycia przemocy nadal utrzymywał się na Litwie oraz w litewskich środowiskach emigracyjnych. Organizacje dysydenckie funkcjonowały w konspiracji. Ich działalność była nielegalna. Skupiały się one bardziej na sprawach społecznych, prawach człowieka i zagadnieniach kulturowych niż na przedstawianiu żądań politycznych.

Organizacje niepodległościoweEdytuj

Gdy Michaił Gorbaczow starał się ożywić gospodarkę Związku Radzieckiego, wprowadził programy: głasnost (jawność) i pierestrojka (przebudowa). Reformy Gorbaczowa przyspieszyły zmiany w radzieckim rządzie i pozwoliły społeczeństwu uczestniczyć w dyskusjach o państwie. Dla dysydentów była to szansa, by „wydobyć” swoje organizacje z podziemia i „włączyć” je do życia publicznego. 23 sierpnia 1987 (w 48 rocznicę podpisania paktu Ribbentrop-Mołotow) Litewska Liga Wolności zorganizowała pierwszy publiczny protest, którego członkowie nie zostali aresztowani. W połowie roku 1988 grupa 35 intelektualistów założyła Litewski Ruch Przebudowy Sąjūdis, do którego celów zaliczały się: wspieranie, omawianie i wprowadzanie w życie reform Gorbaczowa. Sąjūdis zdobył dużą popularność. Tłumy uczestniczyły w wiecach tej organizacji w parku Vingis. Organizacja, obawiając się rozzłoszczenia Moskwy oraz perspektywy swego nagłego upadku, zwiększała zakres swoich żądań stopniowo: począwszy od ograniczonych dyskusji na temat reform Gorbaczowa, przez uzyskanie głosu w sprawach gospodarczych do autonomii wewnątrz Związku Radzieckiego. Do czasu demonstracji politycznej, zwanej Łańcuchem Bałtyckim (był to żywy łańcuch ludzi, trzymających się za ręce, rozciągający się na długość 600 kilometrów poprzez trzy państwa bałtyckie; demonstrację zorganizowano 23 sierpnia 1989 w celu upamiętnienia 50 rocznicy podpisania paktu Ribbentrop-Mołotow) zdobycie całkowitej niepodległości stało się oficjalnym celem Ruchu.

Demokratyczne wyboryEdytuj

Wybory parlamentarne, przeprowadzone w lutym 1990 roku, były pierwszymi wolnymi i demokratycznymi wyborami od czasów II wojny światowej. Ludzie w przeważającej części głosowali na kandydatów proponowanych przez Sąjūdis, chociaż Ruch nie był partią polityczną. W wyniku wyborów powstał pierwszy powojenny niekomunistyczny rząd. Podczas pierwszego zgromadzenia 11 marca 1990 Rada Najwyższa Litewskiej SRR wybrała na swojego przewodniczącego Vytautasa Landsbergisa, przemianowała się na Radę Najwyższą Republiki Litewskiej, a następnie ogłosiła restaurację państwa litewskiego. Akt został przyjęty o godzinie 22:44 przez 124 członków rady (wstrzymało się 6 osób). Nikt nie głosował przeciw.

Treść aktuEdytuj

RADA NAJWYŻSZA REPUBLIKI LITEWSKIEJ

AKT

Przywrócenia Państwa Litewskiego

Rada Najwyższa Republiki Litewskiej, reprezentując wolę narodu, orzeka i uroczyście oznajmia, że sprawowanie suwerennej władzy przez Państwo Litewskie, przerwane przez zagraniczne siły w roku 1940, zostaje przywrócone i od tej pory Litwa staje się ponownie niepodległym państwem.

Akt niepodległości z 16 lutego 1918 przyjęty przez Litewską Radę Państwową oraz dekret Zgromadzenia Konstytucyjnego z 15 maja 1920, dotyczący utworzenia demokratycznego Państwa Litewskiego, nigdy nie utraciły mocy prawnej i stanowią konstytucyjną podstawę Państwa Litewskiego.

Terytorium Litwy stanowi niepodzielną całość i konstytucja żadnego innego państwa nie ma na to wpływu.

Państwo Litewskie kładzie nacisk na przestrzeganie powszechnie uznanych zasad prawa międzynarodowego, Uznaje zasadę nienaruszalności granic, sformułowaną w Akcie Końcowym Konferencji na temat Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie w Helsinkach w roku 1975 i zapewnia przestrzeganie praw człowieka, praw obywatela oraz praw wspólnot etnicznych.

Rada Najwyższa Republiki Litewskiej, reprezentująca suwerenną władzę, na mocy niniejszego Aktu wprowadza w czyn suwerenność państwa.

NastępstwaEdytuj

Akt Przywrócenia Państwa Litewskiego stał się wzorem dla innych republik radzieckich. Sprawa niepodległości nie została jednak natychmiast uregulowana i nie było rzeczą pewną uznanie niezależności Litwy przez inne państwa. Michaił Gorbaczow uznał Akt Niepodległości za niezgodny z prawem. Związek Radziecki domagał się unieważnienia Aktu i rozpoczął wprowadzanie sankcji gospodarczych przeciwko Litwie, włącznie z blokadą ekonomiczną. Co więcej, 13 stycznia 1991 roku radzieccy żołnierze szturmowali budynek parlamentu w Wilnie oraz wileńską wieżę telewizyjną. Nieuzbrojeni litewscy cywile starli się z czerwonoarmistami. Czternastu ludzi zginęło, a siedemset osób odniosło rany podczas tzw. wydarzeń styczniowych. Pierwszym niepodległym państwem, które uznało niepodległość Litwy, była Islandia (11 lutego 1991 roku).

Po klęsce puczu Janajewa niepodległość Litwy uznały Stany Zjednoczone (2 września 1991 roku). Prezydent George Bush ogłosił, że jeżeli ZSRR użyje siły przeciwko Litwie, Stany Zjednoczone będą zmuszone zareagować. W końcu, 6 września władze radzieckie zgodziły się uznać niepodległość Litwy. Wkrótce państwowość Litwy została uznana przez kolejne kraje: Węgry, Bułgarię, Włochy, Kanadę, Polskę, Maltę, San Marino, Portugalię, Rumunię, Ukrainę, Łotwę i Estonię. 17 września Litwa, wraz z Łotwą i Estonią, zostały przyjęte do ONZ.

Chronologia międzynarodowego uznania niepodległości Litwy
Data Kraj
31 maja 1990   Mołdawska SRR
11 lutego 1991   Islandia
28 lutego 1991   Dania
16 maja 1991   Słowenia
27 lipca 1991   Rosyjska FSRR
3 sierpnia 1991   Chorwacja
23 sierpnia 1991   Łotwa
24 sierpnia 1991   Norwegia
24 sierpnia 1991   Węgry
25 sierpnia 1991   Argentyna
25 sierpnia 1991   Francja
26 sierpnia 1991   Bułgaria
26 sierpnia 1991   Włochy
26 sierpnia 1991   Kanada
26 sierpnia 1991   Polska
26 sierpnia 1991   Malta
26 sierpnia 1991   Portugalia
26 sierpnia 1991   Rumunia
26 sierpnia 1991   San Marino
26 sierpnia 1991   Ukraina
27 sierpnia 1991   Albania
27 sierpnia 1991   Australia
27 sierpnia 1991   Belgia
27 sierpnia 1991   Wielka Brytania
27 sierpnia 1991   Gruzja
27 sierpnia 1991   Hiszpania
27 sierpnia 1991   Luksemburg
27 sierpnia 1991   Szwecja
27 sierpnia 1991   Niemcy
27 sierpnia 1991   Irlandia
27 sierpnia 1991   Estonia
28 sierpnia 1991   Austria
28 sierpnia 1991   Chile
28 sierpnia 1991   Nowa Zelandia
28 sierpnia 1991   Południowa Afryka
28 sierpnia 1991   Finlandia
28 sierpnia 1991   Szwajcaria
28 sierpnia 1991   Urugwaj
29 sierpnia 1991   Czechosłowacja
29 sierpnia 1991   Mongolia
30 sierpnia 1991   Watykan
31 sierpnia 1991   Kirgistan
2 września 1991   Ekwador
2 września 1991   Holandia
2 września 1991   Stany Zjednoczone
3 września 1991   Grecja
3 września 1991   Libia
3 września 1991   Nikaragua
3 września 1991   Turcja
4 września 1991   Brazylia
4 września 1991   Izrael
4 września 1991   Tunezja
5 września 1991   Korea Południowa
5 września 1991   Meksyk
6 września 1991   Gwinea
6 września 1991   Japonia
6 września 1991   Kolumbia
6 września 1991   Singapur
6 września 1991   Egipt
6 września 1991   ZSRR
7 września 1991   Afganistan
7 września 1991   Chiny
7 września 1991   Korea Północna
7 września 1991   Peru
7 września 1991   Senegal
7 września 1991   Bangladesz
8 września 1991   Pakistan
9 września 1991   Boliwia
9 września 1991   Indie
9 września 1991   Kuba
9 września 1991   Syria
9 września 1991   Tajlandia
9 września 1991   Wietnam
9 września 1991   Republika Zielonego Przylądka
10 września 1991   Azerbejdżan
10 września 1991   Iran
10 września 1991   Nepal
11 września 1991   Madagaskar
12 września 1991   Armeńska SRR
12 września 1991   Cypr
13 września 1991   Jemen
15 września 1991   Bahrajn
15 września 1991   Jordania
15 września 1991   Kuwejt
15 września 1991   Filipiny
16 września 1992   Arabia Saudyjska
17 września 1992   Indonezja
19 września 1993   Zjednoczone Emiraty Arabskie
20 września 1991   Laos
24 września 1991   Turkmenistan
25 września 1991   Panama
30 września 1991   Uzbekistan
30 września 1991   Namibia
22 października 1991   Mauretania
22 października 1991   Jugosławia
2 listopada 1991   Sri Lanka
23 grudnia 1991   Ghana
23 grudnia 1991   Kazachstan
24 grudnia 1991   Mozambik
25 grudnia 1991   Tadżykistan
27 grudnia 1991   Algieria
27 grudnia 1991   Białoruś
30 grudnia 1991   Liban
2 stycznia 1992   Irak
6 stycznia 1992   Burundi
16 stycznia 1992   Burkina Faso
25 stycznia 1992   Mali
31 stycznia 1992   Benin
21 lutego 1992   Kostaryka
17 marca 1992   Zimbabwe
25 września 1992   Salwador
6 listopada 1992   Bośnia i Hercegowina
10 listopada 1992   Nigeria
12 stycznia 1993   Czad

SygnatariuszeEdytuj

Lista sygnatariuszy[1]

PrzypisyEdytuj