Aleksander Birkenmajer

polski historyk nauki i filozofii, bibliotekoznawca

Aleksander Ludwik Birkenmajer (ur. 8 lipca 1890 w Czernihowie, zm. 30 września 1967 w Warszawie) – polski historyk nauk ścisłych i filozofii, bibliotekoznawca, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i Warszawskiego.

Aleksander Birkenmajer
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 8 lipca 1890
Czernihów
Data i miejsce śmierci 30 września 1967
Warszawa
Zawód, zajęcie historyk, bibliotekoznawca
Narodowość polska
Tytuł naukowy profesor zwyczajny
Alma Mater Uniwersytet Jagielloński
Rodzice Ludwik Birkenmajer, Zofia Karlińska
Krewni i powinowaci brat Józef Birkenmajer
Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi (nadany dwukrotnie) Medal 10-lecia Polski Ludowej Odznaka 1000-lecia Państwa Polskiego

ŻyciorysEdytuj

Był synem Ludwika Antoniego[1], astronoma i historyka nauki, oraz Zofii z Karlińskich[1], wnukiem astronoma Franciszka Karlińskiego. Brat Aleksandra Józef był poetą, tłumaczem i historykiem literatury, bratanek Krzysztof Birkenmajer został geologiem, członkiem PAN.

Kształcił się w szkole powszechnej i gimnazjum w Czernihowie, W 1908 ukończył ze stopniem celującym VIII klasę i zdał z odznaczeniem egzamin dojrzałości w Zakładzie Naukowo-Wychowawczy Ojców Jezuitów w Bąkowicach pod Chyrowem (w jego klasie byli m.in. Leon Koppens, Stanisław Łoś, Kazimierz Papara)[2]. W latach 1908–1912 studiował filologię klasyczną, fizykę, matematykę oraz nauki pomocnicze historii na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1914 obronił doktorat na UJ na podstawie pracy Henri Bate z Mechlinu, astronom i filozof wieku XIII, a przypisywana mu „Krytyka tablic króla Alfonsa”, przygotowanej pod kierunkiem Władysława Natansona. Jeszcze w czasie studiów pracował w Obserwatorium Astronomicznym UJ. W 1918 uzyskał dyplom profesora gimnazjalnego[1]. Od 1919 był związany z Biblioteką Jagiellońską; pracował początkowo jako starszy bibliotekarz, od 1924 kierował Działem Rękopisów i Starych Druków. Po przedstawieniu pracy Renesans nauk matematycznych i przyrodniczych w wiekach średnich został w 1929 docentem i kierownikiem Katedry Historii Nauk Ścisłych UJ. W 1933 ożenił się z Antoniną Grajewską[1]. Od 1937 był również docentem bibliotekoznawstwa, w 1938 otrzymał nominację na profesora nadzwyczajnego. Z kierowania Katedrą Historii Nauk Ścisłych zrezygnował w 1931 w proteście wobec braku działań Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświaty Publicznej oraz władz uczelni na rzecz rozwoju nauki polskiej.

W listopadzie 1939 został uwięziony w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen w ramach Sonderaktion Krakau; zwolniony jesienią 1940, powrócił do pracy w Bibliotece Jagiellońskiej (na stanowisko zwykłego bibliotekarza[3]) i zabezpieczał zbiory przed zagrożeniami wojennymi. Pracował w bibliotece do połowy 1944, gdy został zwolniony z powodu zaginięcia rękopisów przeznaczonych do wysyłki do nazistowskich Niemiec[4]. Powrócił do Biblioteki jako jej dyrektor po wojnie w latach 1947–1951. Był również dyrektorem Biblioteki Uniwersytetu Poznańskiego (1939, 1945–1947). W 1951 podjął pracę na Uniwersytecie Warszawskim; został profesorem zwyczajnym i kierownikiem Katedry Bibliotekoznawstwa. Przeszedł na emeryturę w 1960. W latach 1954–1966 kierował także Sekcją Historii Nauk Matematycznych, Fizyko-Chemicznych i Geologiczno-Geograficznych w Zakładzie Historii Nauki i Techniki PAN oraz przewodniczył Radzie Naukowej tego Zakładu.

Pochowany na Cmentarzu Rakowickim (kwatera XII B-płd-8)[5].

ZnaczenieEdytuj

Był uznanym światowym autorytetem w dziedzinie badań nad Kopernikiem i Arystotelesem; w połowie lat 30. skoncentrował się na problematyce bibliotekoznawstwa i księgoznawstwa, uważano go za eksperta oprawy romańskiej. W 1936 został członkiem korespondentem, w 1945 członkiem czynnym PAU; pełnił funkcje sekretarza kilku komisji tej akademii – Komisji Historii Nauk Matematyczno-Przyrodniczych, Komisji Historii Medycyny i Nauk Matematyczno-Przyrodniczych, a także Komitetu Słownika Łaciny Średniowiecznej w Polsce. W 1943 wchodził w skład Komitetu Obchodu Rocznicy Śmierci Mikołaja Kopernika PAU. Brał również udział w pracach innych akademii i towarzystw naukowych polskich i zagranicznych; był członkiem Międzynarodowej Akademii Historii Nauki (od 1935) i jej wiceprzewodniczącym (1959–1965), członkiem Królewskiego Towarzystwa Historycznego w Londynie, członkiem Związku Bibliotekarzy Czeskich w Pradze. Uczestniczył w XIII Międzynarodowym Zjeździe Bibliotekoznawców w Oslo (1947) oraz Międzynarodowych Kongresach Historii Nauki we Florencji (VIII, 1956) i Barcelonie (IX, 1959).

PublikacjeEdytuj

Przygotował wydanie I księgi dzieła Kopernika De revolutionibus (1953). Badał dorobek, życie i znaczenie Witelona, ustalił autorstwo dzieła Philosophia Pauperum św. Alberta Wielkiego, zajmował się pracami Arystotelesa. Ogłosił łącznie ponad 380 prac naukowych, m.in.:

  • Prądy umysłowe XII i XIII stulecia (1921)[1],
  • Studia nad Witelonem (1921)[1],
  • Krakowskie wydanie tzw. Philosophia Pauperum Alberta Wielkiego (1924)[1],
  • Nowoczesne budownictwo biblioteczne (1929)[1],
  • Nowe szczegóły o dziejach księgozbioru Jakóba Brzeźnickiego (1932),
  • Odkrycia fragmentów nieznanych pism przyrodniczo-filozoficznych Dawida z Dinant (1935),
  • Zarys dziejów drzeworytnictwa ilustracyjnego w XV wieku (1935),
  • Witelo, najdawniejszy śląski uczony (1936),
  • Belgijski bibliofil Arseni Fasseau (1961).

Przewodniczący komitetu redakcyjnego dzieła Encyklopedia wiedzy o książce (1971).

Na prośbę Stanisława Kota napisał cztery hasła astrologia, astronomia, wiedza matem. fizyczna, wiedza o przyrodzie żywej do Encyklopedii staropolskiej Brücknera[6].

Ordery i odznaczeniaEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h Stanisław Łoza (red.), Czy wiesz kto to jest?, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe : na zam. Zrzeszenia Księgarstwa, 1983, s. 48.
  2. Sprawozdanie Zakładu Naukowo-Wychowawczego OO. Jezuitów w Bąkowicach pod Chyrowem za rok szkolny 1908. Przemyśl: 1908, s. 37, 49.
  3. Olszewska B., Dobrzycki J., Kurdziałek M., Róziewicz J., Aleksander Birkenmajer 1890–1967, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 1968, nr 1, s. 107–126.
  4. Ibidem.
  5. Wykaz miejsc spoczynku zasłużonych bibliotekarzy warszawskich. Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich
  6. Brückner t. II 1990 ↓, s. 1044.
  7. M.P. z 1933 r. nr 259, poz. 278 „za zasługi na polu pracy naukowej”.
  8. M.P. z 1948 r. nr 43, poz. 200 „za długoletnią, ofiarną pracę naukową”.
  9. M.P. z 1955 r. nr 101, poz. 1400 - Uchwała Rady Państwa nr 0/201 - na wniosek Ministra Szkolnictwa Wyższego.

BibliografiaEdytuj

  • Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A–J, Wrocław 1983.
  • R. Nowicki, Działalność Aleksandra Birkenmajera na rzecz ochrony zbiorów bibliotecznych. Ziemie zachodniej i północnej Polski w latach 1945–1947, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 2006.
  • Encyklopedia Wiedzy o Książce, pod red. A. Birkenmajera, B. Kocowskiego, J. Trzynadlowskiego, Wrocław-Warszawa-Kraków 1971, k. 307–308.
  • Aleksander Brückner: Encyklopedia staropolska, tom II. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990. ISBN 83-01-10360-4.