Otwórz menu główne

Aleksander Zawadzki

polski polityk, komunista i generał
Ten artykuł dotyczy polityka. Zobacz też: inne osoby o tym nazwisku.

Aleksander Zawadzki, ps. Kazik, Wacek, Bronek, Jeden (ur. 16 grudnia 1899 w Ksawerze, zm. 7 sierpnia 1964 w Warszawie)[1] – polski polityk i działacz komunistyczny, generał dywizji ludowego Wojska Polskiego, kierownik Centralnego Wydziału Wojskowego KC KPP, przewodniczący tajnego Centralnego Biura Komunistów Polski przy KC WKP (b) (1944), oficer polityczny - zastępca ds. polityczno-wychowawczych Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego (1944–1945), członek Biura Politycznego KC PPR (sierpień 1944-1948) i Sekretariatu KC PPR (1948), członek KC PZPR i Biura Politycznego KC PZPR (1948–1964), przewodniczący Centralnej Rady Związków Zawodowych (1949–1950). dwukrotny wiceprezes Rady Ministrów (1949 i 1950–1952), przewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Narodowego, a następnie Frontu Jedności Narodu oraz przewodniczący Rady Państwa (1952–1964). Poseł do Krajowej Rady Narodowej, na Sejm Ustawodawczy oraz na Sejm PRL I, II i III kadencji[2].

Aleksander Zawadzki
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 16 grudnia 1899
Ksawera, Królestwo Polskie
Data i miejsce śmierci 7 sierpnia 1964
Warszawa, Polska
Przewodniczący Rady Państwa
Okres od 20 listopada 1952
do 7 sierpnia 1964
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Poprzednik Bolesław Bierut
Następca Edward Ochab
Członek Rady Państwa
Okres od 8 czerwca 1949
do 27 czerwca 1950
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Wiceprezes Rady Ministrów
Okres od 28 kwietnia 1950
do 21 listopada 1952
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Wiceprezes Rady Ministrów
Okres od 20 stycznia 1949
do 10 czerwca 1949
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Odznaczenia
Order Budowniczych Polski Ludowej (1949–1960) Krzyż Kawalerski Orderu Virtuti Militari Order Krzyża Grunwaldu II klasy Order Sztandaru Pracy I klasy Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (1920-1941) Krzyż Partyzancki Śląski Krzyż Powstańczy Medal za Warszawę 1939–1945 Krzyż Wielki Orderu Białej Róży Finlandii
Grób Aleksandra Zawadzkiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie
Aleksander Zawadzki, lata 50.

Spis treści

ŻyciorysEdytuj

Syn Wawrzyńca, z zawodu hutnika[3] i Marianny z domu Chojkowskiej[4]. Urodził się w kolonii robotniczej Ksawera między Będzinem a Dąbrową Górniczą. Dzięki stosunkowo dobrej pozycji materialnej rodziny mógł podjąć naukę w miejscowej szkole powszechnej. W wyniku wypadku jaki doznał jego ojciec, w 1913 został zmuszony do przerwania nauki i podjęcia pracy. Po wybuchu I wojny światowej wyjechał na roboty rolne do Turyngii[5]. Pracował tam do 1917, kiedy to za uderzenie majstra został aresztowany i wysłany do obozu dla jeńców wojennych w Erfurcie. Po ucieczce z niego znalazł się na Górnym Śląsku, gdzie podjął pracę w Kopalni Węgla Kamiennego w Bytomiu i w hucie w Siemianowicach Śląskich. Po wybuchu rewolucji w listopadzie 1918 w Niemczech przekroczył granicę niemiecko-polską i zamieszkał w Dąbrowie Górniczej, gdzie w grudniu 1918 zgłosił się jako ochotnik do Wojska Polskiego[5]. Został przydzielony do 11 pp. W szeregach 24 pp brał udział w walkach w obronie Lwowa, a następnie w działaniach wojennych na Froncie Litewsko-Białoruskim wojny polsko–bolszewickiej. W 1921 został zdemobilizowany jako podoficer rezerwy WP w stopniu plutonowego, po czym powrócił do Dąbrowy Górniczej. Za udział w walkach w 1920 został odznaczony Krzyżem Walecznych[6].

Po powrocie z wojny początkowo był bezrobotny, a następnie pracował w Kopalni Węgla Kamiennego „Paryż” w Dąbrowie Górniczej. Tam też zetknął się z ruchem komunistycznym i wstąpił do Związku Młodzieży Komunistycznej w Polsce. Od 1923 był sekretarzem Komitetu Dzielnicowego ZMK w Dąbrowie Górniczej oraz członkiem Zarządu Okręgowego ZMK, w tym czasie został członkiem Komunistycznej Partii Robotniczej Polski[3]. Ponieważ był poszukiwany przez Policję Państwową za działalność w ZMK, został skierowany do Okręgu Łódzkiego, wchodząc przy tym w skład Komitetu Centralnego ZMK w Polsce. Na terenie Okręgu Łódzkiego działał do 1924, po czym został skierowany do szkoły partyjnej w Moskwie, gdzie przebywał kilka tygodni. Po powrocie do Polski pod pseudonimem „Kazik” działał w Okręgu Radom KPP, następnie na terenie Kielc i Radomia. W styczniu 1925 został skierowany na teren Zagłębia Dąbrowskiego, aby odbudować rozbitą organizację KPP na tym terenie. Z uwagi na to, że był tam zbyt znany, zadania tego nie wykonał – skierowano go więc na teren Białegostoku, Grodna i Pińska. 9 lipca 1925 został aresztowany w Wilnie pod zarzutem udziału w zabójstwie szpiega i prowokatora Policji Państwowej odpowiedzialnego za aresztowania członków Zarządu Okręgowego KPP w Dąbrowie Górniczej. W grudniu 1925, pomimo braku dowodów na jego udział w tym zabójstwie, został skazany na sześć lat więzienia. Karę odbywał w więzieniach w Kielcach, Łomży i Drohobyczu. Z więzienia wyszedł 2 marca 1932, a ponieważ był chory, został skierowany przez KPP na leczenie w ZSRR. Tam leczył się i uczył w szkole partyjnej WKP(b) i OGPU pod Moskwą.

Do Polski powrócił w maju 1934. 27 maja 1934 został aresztowany przez Urząd Śledczy PP na terenie Warszawy[3]. W areszcie przebywał bez wyroku do lutego 1935, gdy został zwolniony za kaucją. Po wyjściu z więzienia został kierownikiem Centralnego Wydziału Wojskowego KC Komunistycznej Partii Polski. Wydział ten zajmował się działalnością wywiadowczą, agitacyjną i werbunkową w Wojsku Polskim. 13 stycznia 1936 został ponownie aresztowany w czasie akcji policyjnej przeciwko Centralnemu Wydziałowi Wojskowemu KC KPP. Zarzucono mu wtedy działalność na szkodę Rzeczypospolitej Polskiej. Proces odbywał się w dniach 4–21 kwietnia 1938 i wraz z Aleksandrem Zawadzkim, który był głównym oskarżonym, sądzono jeszcze 55 osób. Zawadzki został skazany na karę 15 lat pozbawienia wolności. Po utrzymaniu w mocy wyroku z 23 listopada 1938 przez Sąd Apelacyjny, osadzono go w więzieniu w Brześciu. Przebywał tam do września 1939, gdy po agresji ZSRR na Polskę miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną.

Podjął pracę na terenie okupacji sowieckiej, pracował w urzędzie rejonowym w Pińsku. Po ataku Niemiec na ZSRR został ewakuowany do miejscowości Aksaj pod Stalingradem. W sierpniu 1942 wcielony został do batalionu budowlanego Armii Czerwonej. Budował umocnienia w rejonie Stalingradu. Po interwencji szefa Międzynarodówki Komunistycznej Gieorgija Dymitrowa został zdemobilizowany w listopadzie 1942 z powodu choroby serca[7], po czym oddelegowano go na tyły frontu. Po kilku miesiącach został górnikiem w kopalni węgla kamiennego na północ od Nowosybirska. Po rozpoczęciu formowania 1 Polskiej Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, skierowany został przez WKP(b) do obozu w Sielcach nad Oką, gdzie dotarł w połowie września 1943[8]. Początkowo dostał przydział do 6 pp w stopniu starszego sierżanta. Po dwóch tygodniach przybyły do Sielec gen. Karol Świerczewski w spisach znalazł jego nazwisko, po czym 24 września 1943 mianował go na stopień porucznika i wyznaczył na stanowisko zastępcy szefa Wydziału Oświatowego 1 Korpusu Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR. W grudniu 1943 został mianowany na stanowisko zastępcy dowódcy do spraw wychowawczych 1 Korpusu w stopniu pułkownika. W 1944 wstąpił do Polskiej Partii Robotniczej[3]. W kwietniu 1944 otrzymał awans na stopień generała brygady. Wyznaczony został na stanowisko zastępcy dowódcy 1 Armii Polskiej w ZSRR ds. polityczno-wychowawczych. Od 5 maja 1944 był szefem Polskiego Sztabu Partyzanckiego, przewodniczącym tajnego Centralnego Biura Komunistów Polski przy Komitecie Centralnym WKP (b) (od 10 stycznia 1944 do sierpnia 1944) oraz członkiem Prezydium Zarządu Głównego Związku Patriotów Polskich. 22 lipca 1944 mianowany zastępcą do spraw polityczno-wychowawczych Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego.

Od sierpnia 1944 był członkiem Biura Politycznego Komitetu Centralnego PPR[9]. 21 stycznia 1945 został mianowany pełnomocnikiem Rządu Tymczasowego na województwo śląskie i 28 stycznia objął władzę w Katowicach[10]. Następnie od 11 marca 1945 do 31 października 1948 był wojewodą śląskim[11]. W lutym 1945 został awansowany do stopnia generała dywizji. W tym okresie blisko współpracował z Jerzym Ziętkiem. Zawadzki stworzył specjalną komisję, która jeździła do dowództwa Armii Czerwonej do Legnicy, by przekonać ich do zakończenia wywózek sprzętu i ludzi ze Śląska[4]. W sierpniu 1945 jego interwencja u marsz. Konstantego Rokossowskiego doprowadziła do uwolnienia 12 tys. Górnoślązaków przetrzymywanych na terenie dawnego obozu Auschwitz przed wywózką na wschód w głąb ZSRR[12]. Pełnił szereg funkcji w PPR, a następnie od 1948 w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej: w 1948 członek Sekretariatu KC PPR i Biura Organizacyjnego KC PPR, w PZPR pełnił funkcje: członka Biura Organizacyjnego Komitetu Centralnego (1948–1954), członka KC i Biura Politycznego KC (od 1948), sekretarza KC (1948–1954). Od 21 stycznia do 10 czerwca 1949 był wiceprezesem Rady Ministrów, następnie od 5 czerwca 1949 do 28 kwietnia 1950 przewodniczącym Centralnej Rady Związków Zawodowych i ponownie wicepremierem w okresie od 28 kwietnia 1950 do 20 listopada 1952. Był głównym pomysłodawcą i inicjatorem budowy Pałacu Kultury Zagłębia w Dąbrowie Górniczej, który oddano do użytku w styczniu 1958[13].

W latach 1949–1950 członek Rady Państwa, następnie od 20 listopada 1952 jej przewodniczący[14]. Funkcję tę sprawował do swojej śmierci. W tym okresie skorzystał z prawa łaski wobec m.in. płk. Franciszka Skibińskiego. Na pogrzebie Bolesława Bieruta w marcu 1956 powiedział: „Umarł Bolesław Bierut, ale żyje zwarta jak monolit nasza partia"[15]. Podczas wydarzeń polskiego października i później zaliczany w PZPR do frakcji tzw. natolińczyków, sceptycznie nastawionych do reform i liberalizacji systemu gospodarczo-politycznego kraju[16]. W grudniu 1956 wziął w Poznaniu udział w pierwszych od wielu lat oficjalnych państwowych uroczystościach upamiętniających wybuch powstania wielkopolskiego. Zmianę podejścia władz do środowiska powstańczego tłumaczył w następujący sposób[17]:

Dziś bardziej niż kiedykolwiek trzeba nam odwołać się do patriotycznych uczuć i patriotycznych tradycji naszego narodu. Kraj nasz, mimo poważnych osiągnięć planu 6-letniego, znalazł się w trudnej sytuacji gospodarczej. […] Wielkopolska jest dzielnicą, która odgrywa doniosłą rolę w naszej gospodarce narodowej. […] Wielkopolska posiada najwyższą w kraju kulturę rolną, jest najbogatszym śpichlerzem Polski Ludowej. […] Powiem wprost: jest dziś sprawą wielkiej, gospodarczej i moralno-politycznej wagi, by województwo poznańskie, jego klasa robotnicza, chłopstwo, inteligencja, dorosła młodzież stały niezłomnie w pierwszych szeregach tych pozytywnych i twórczych sił społecznych Polski Ludowej. […] Niech w pierwszych szeregach pracowników i bojowników […] stają ofiarnie i niezachwianie powstańcy wielkopolscy. Ojczyźnie naszej potrzebne są Wasze gorące serca, potrzebna jest Wasza niezłomna wola, potrzebna jest Wasza ofiarność, Wasz patriotyzm.

W latach 1954–1956 członek Prezydium, od 14 sierpnia 1956 przewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Narodowego. Od 4 stycznia 1958 był przewodniczącym Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu. W październiku 1959 był członkiem polskiej delegacji w Pekinie na obchodach 10-lecia proklamowania Chińskiej Republiki Ludowej, co odnotowała chińska kronika filmowa[18][19]. Zmarł 7 sierpnia 1964 w Warszawie i został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach[20]. Po jego śmierci w Polsce zarządzono żałobę narodową[21]. W pogrzebie wziął udział m.in. przewodniczący Prezydium Rady Najwyższej ZSRR Anastas Mikojan.

UpamiętnienieEdytuj

W latach 1967–1990 Aleksander Zawadzki był patronem Katowickiej Brygady Obrony Terytorialnej w Zabrzu-Makoszowach i Gliwicach[22]. Zarządzeniem Ministrów Obrony Narodowej, Szkolnictwa Wyższego i Oświaty z dnia 12 października 1965 ufundowana została Nagroda im. Aleksandra Zawadzkiego[23].

W radzieckim filmie wojennym Żołnierze wolności (1977) w reż. Jurija Ozierowa w rolę gen. Aleksandra Zawadzkiego wcielił się aktor Zygmunt Biernat[24]. W 1977 Edmund Zbigniew Szaniawski zrealizował film dokumentalny poświęcony życiu i działalności Aleksandra Zawadzkiego[25].

Jego imieniem nazwano wiele ulic w całej Polsce. Do 2017 był patronem ulic m.in. w Szczecinie[26] i Sochaczewie[27]. Został one zmienione na mocy tzw. ustawy dekomunizacyjnej. W kilku miejscowościach mimo wszystko nadal pozostał patronem ulic[28].

16 grudnia 1979, w 80. rocznicę urodzin Aleksandra Zawadzkiego, w Dąbrowie Górniczej odsłonięty został jego pomnik. Zdemontowano go jesienią 1990[29][30][31].

Ordery i odznaczeniaEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Aleksander Zawadzki, encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2019-03-20].
  2. Profil na stronie Biblioteki Sejmowej. [dostęp 2019-03-20].
  3. a b c d Dane osoby z katalogu kierowniczych stanowisk partyjnych i państwowych PRL. katalog.bip.ipn.gov.pl. [dostęp 2019-03-20].
  4. a b Tomasz Szymczyk, Aleksander Zawadzki: Współpracownik NKWD, który został wojewodą, dziennikzachodni.pl, 12 kwietnia 2014 [dostęp 2019-03-30].
  5. a b Aleksander Zawadzki – od weterana wojny z bolszewikami do „prezydenta” PRL
  6. „Aleksander Zawadzki – działacz komunistyczny i wojewoda śląski (1945–1948)”, dzieje.pl [dostęp 2019-03-20].
  7. Mirosław Szumiło, Roman Zambrowski 1909-1977, Warszawa: IPN, 2014, ISBN 978-83-7629-621-0.
  8. Sławomir Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943-1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011, s. 44.
  9. Ryszard Terlecki, Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944–1990, Kraków 2007, s. 34.
  10. Kronika piętnastolecia. „Polska jest jedna. Rocznik Ziem Zachodnich i Północnych”, s. 106, 1961. Warszawa: Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich. 
  11. Historia miasta - Katowice miastem www.mhk.katowice.pl [dostęp 2017-01-20]
  12. Józef Krzyk: Śląscy niewolnicy Stalina. wyborcza.pl, 2014-02-21. [dostęp 2017-06-30].
  13. Krótka historia Pałacu Kultury Zagłębia, palac.art.pl [dostęp 2019-03-30].
  14. M.P. z 1961 r. nr 39, poz. 180
  15. „Wyjechał w futerku, a wrócił w kuferku”. Zaskakująca śmierć Bieruta, rp.pl [dostęp 2019-03-30].
  16. Notatka z rozmów delegacji Prezydium KC KPZR i członków Biura Politycznego KC PZPR w Warszawie, 19 października 1956 roku
  17. Tadeusz Jeziorowski, Wielkopolski Krzyż Powstańczy (1946, 1957-1999), powstancy-wielkopolscy.pl [dostęp 2019-03-30].
  18. Egzotyczna dyplomacja PRL, nowahistoria.interia.pl [dostęp 2019-03-25].
  19. Chińska kronika filmowa z 1959 r.
  20. Juliusz Jerzy Malczewski (red.): Cmentarz Komunalny Powązki dawny Wojskowy w. Warszawa: Wydawnictwo Sport i Turystyka, 1989, s. 44. ISBN 83-217-2641-0.
  21. Krzysztof Błażejewski, Cała Polska płakała..., 16 kwietnia 2010 [dostęp 2019-03-20].
  22. Rozkaz Ministra Obrony Narodowej Nr 18/MON z 30 kwietnia 1967 w sprawie nadania Katowickiej Brygadzie Obrony Terytorialnej imienia gen. Aleksandra Zawadzkiego.
  23. M.P. z 1965 r. nr 60, poz. 306
  24. Zygmunt Biernat, filmpolski.pl [dostęp 2019-03-20].
  25. ALEKSANDER ZAWADZKI, filmpolski.pl [dostęp 2019-03-20].
  26. Marek Jaszczyński, Zmienią nazwę ul. Zawadzkiego na... Zawadzkiego?, szczecin.naszemiasto.pl, 8 lutego 2016 [dostęp 2019-03-20].
  27. Dekomunizacja ulic w Sochaczewie, e-Sochaczew.pl, 13 grudnia 2017 [dostęp 2019-03-20].
  28. W Ćwiklicach i Rudołtowicach zostaje ul. Zawadzkiego, www.pszczynska.pl [dostęp 2019-03-20].
  29. Dąbrowa Górnicza - POMNIKI HISTORYCZNE, dabrowa.pl [dostęp 2019-03-30].
  30. Pomnik Aleksandra Zawadzkiego, Dawna Dąbrowa, 4 marca 2017 [dostęp 2019-03-30].
  31. Dąbrowa Górnicza - Pomnik generała Aleksandra Zawadzkiego, fotopolska.eu [dostęp 2019-03-30].
  32. M.P. z 1950 r. nr 5, poz. 52.
  33. Wówczas odznaczona została również Złotym Krzyżem Zasługi Stanisława Zawadzka. M.P. z 1947 r. nr 79, poz. 528.
  34. M.P. z 1946 r. nr 26, poz. 43
  35. M.P. z 1946 r. nr 116, poz. 216
  36. Valkoisen Ruusun suurristi ketjuineen myönnetty 115 ulkomaalaiselle vaikuttajalle (fiń.). hs.fi (Helsingin Sanomat), 2002-11-29. [dostęp 2015-10-30].