Otwórz menu główne

Aleksander Zawadzki

polski polityk, komunista i generał
Ten artykuł dotyczy polityka. Zobacz też: inne osoby o tym nazwisku.

Aleksander Zawadzki, ps. Kazik, Wacek (ur. 16 grudnia 1899 w Będzinie-Ksawerze, zm. 7 sierpnia 1964 w Warszawie) – polski działacz komunistyczny, kierownik Centralnego Wydziału Wojskowego KC KPP, przewodniczący tajnego Centralnego Biura Komunistów Polski przy Komitecie Centralnym WKP (b) (1944), oficer polityczny, zastępca ds. polityczno-wychowawczych Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego (1944–1945), generał dywizji Ludowego Wojska Polskiego, członek Sekretariatu KC PPR (1948), sekretarz Komitetu Centralnego PZPR (1948–1954), członek KC i Biura Politycznego KC PZPR (1948–1964), przewodniczący Centralnej Rady Związków Zawodowych (1949–1950), dwukrotny wicepremier (1949 i 1950–1952), przewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Narodowego, a następnie Frontu Jedności Narodu, Przewodniczący Rady Państwa (1952–1964), poseł do Krajowej Rady Narodowej i na Sejm Ustawodawczy oraz na Sejm PRL I, II i III kadencji.

Aleksander Zawadzki
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 16 grudnia 1899
Będzin-Ksawera, Królestwo Polskie
Data i miejsce śmierci 7 sierpnia 1964
Warszawa, Polska
Przewodniczący Rady Państwa
Okres od 20 listopada 1952
do 7 sierpnia 1964
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Poprzednik Bolesław Bierut
Następca Edward Ochab
Członek Rady Państwa
Okres od 8 czerwca 1949
do 27 czerwca 1950
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Wiceprezes Rady Ministrów
Okres od 28 kwietnia 1950
do 21 listopada 1952
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Wiceprezes Rady Ministrów
Okres od 20 stycznia 1949
do 10 czerwca 1949
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Odznaczenia
Order Budowniczych Polski Ludowej (1949–1960) Krzyż Kawalerski Orderu Virtuti Militari Order Krzyża Grunwaldu II klasy Order Sztandaru Pracy I klasy Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (1920-1941) Krzyż Partyzancki Śląski Krzyż Powstańczy Medal za Warszawę 1939–1945 Krzyż Wielki Orderu Białej Róży Finlandii
Grób Aleksandra Zawadzkiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

ŻyciorysEdytuj

Urodził się w rodzinie hutnika na kolonii robotniczej Ksawera między Będzinem a Dąbrową Górniczą. Zdobył wykształcenie średnie. W wieku 14 lat rozpoczął pracę, a w wieku 16 lat wyjechał do Niemiec. Tam początkowo pracował w Turyngii jako robotnik rolny, a następnie na Górnym Śląsku w kopalni węgla w Bytomiu i w hucie w Siemianowicach Śląskich. Po wybuchu w Niemczech rewolucji w 1918 wyjechał z pobliskiego Śląska i zamieszkał w Dąbrowie Górniczej, gdzie zgłosił się na ochotnika do Wojska Polskiego. Początkowo walczył w Obronie Lwowa, a następnie na Froncie Litewsko-Białoruskim. Wojnę zakończył w Suwałkach w 24 Pułku Piechoty. W 1921 został zdemobilizowany w stopniu plutonowego i powrócił do Dąbrowy Górniczej. Za udział w walkach został odznaczony Krzyżem Walecznych.

Po powrocie z wojny początkowo był bezrobotny, a następnie pracował w kopalni „Paryż” w Dąbrowie Górniczej. Tam też zetknął się z ruchem komunistycznym i wstąpił do Związku Młodzieży Komunistycznej w Polsce. Od 1923 był sekretarzem Komitetu Dzielnicowego ZMK w Dąbrowie Górniczej oraz członkiem Zarządu Okręgowego ZMK, w tym czasie wstąpił do Komunistycznej Partii Polski. Ponieważ był poszukiwany przez policję za działalność w ZMK, został skierowany do Okręgu Łódzkiego, wchodząc przy tym w skład Komitetu Centralnego ZMK w Polsce. Na terenie Okręgu Łódzkiego działał do 1924 i został skierowany do szkoły partyjnej w Moskwie, gdzie przebywał kilka tygodni, tam miał kontakt ze OGPU.

Po powrocie do Polski pod pseudonimem Kazik działał w Okręgu Radom KPP, następnie na terenie Kielc i Radomia. W styczniu 1925 został skierowany na teren Zagłębia Dąbrowskiego, aby odbudować rozbitą organizację KPP na tym terenie. Z uwagi na to, że był tam zbyt znany, zadania tego nie wykonał – skierowano go więc na teren Białegostoku, Grodna i Pińska.

9 lipca 1925 został aresztowany w Wilnie pod zarzutem udziału w zabójstwie szpiega i prowokatora Policji Państwowej odpowiedzialnego za aresztowania członków Zarządu Okręgowego KPP w Dąbrowie Górniczej. W grudniu 1925, pomimo braku dowodów na jego udział w tym zabójstwie, został skazany na sześć lat więzienia. Karę odbywał w więzieniach w Kielcach, Łomży i Drohobyczu. Z więzienia wyszedł 2 marca 1932, a ponieważ był chory, został skierowany przez KPP na leczenie w ZSRR, leczył się tam i uczył w szkole partyjnej Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) i OGPU pod Moskwą.

Do Polski powrócił w maju 1934, lecz już 27 maja 1934 został aresztowany jako członek Komitetu Centralnego KPP. W areszcie przebywał bez wyroku do lutego 1935, gdy został zwolniony za kaucją. Po wyjściu z więzienia został kierownikiem Centralnego Wydziału Wojskowego KC Komunistycznej Partii Polski. Występował wtedy pod pseudonimem Wacek. Wydział ten zajmował się działalnością wywiadowczą, agitacyjną i werbunkową w Wojsku Polskim. 13 stycznia 1936 został ponownie aresztowany w czasie akcji policyjnej przeciwko Centralnemu Wydziałowi Wojskowemu KC KPP. Zarzucono mu wtedy działalność na szkodę Rzeczypospolitej Polskiej. Proces odbywał się w dniach 4–21 kwietnia 1938 i wraz z Aleksandrem Zawadzkim, który był głównym oskarżonym, sądzono jeszcze 55 osób. Zawadzki został skazany na 15 lat więzienia. Po utrzymaniu w mocy wyroku z 23 listopada 1938 przez Sąd Apelacyjny, osadzono go w więzieniu w Brześciu. Przebywał tam do września 1939, gdy po agresji ZSRR na Polskę miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną.

W początkowym okresie II wojny światowej pracował na terenach okupacji sowieckiej. Po ataku III Rzeszy na ZSRR, ewakuowany z Pińska, pracuje w urzędzie rejonowym w miejscowości Aksaj pod Stalingradem. W sierpniu 1942 roku wcielony do batalionu budowlanego Armii Czerwonej. Budował umocnienia w rejonie Stalingradu. Po interwencji szefa Międzynarodówki Komunistycznej Gieorgija Dymitrowa zdemobilizowany w listopadzie 1942 z powodu choroby (reumatyzm serca)[1]; został wysłany na tyły. Po kilku miesiącach został górnikiem w kopalni węgla kamiennego na północ od Nowosybirska.

Po rozpoczęciu tworzenia 1 Polskiej Dywizji im. Tadeusza Kościuszki, skierowany przez WKP(b) udał się do obozu w Sielcach nad Oką, gdzie dotarł w połowie września 1943[2]. Początkowo dostał przydział do 3 batalionu 6 Pułku Piechoty 2 Warszawskiej Dywizji Piechoty w stopniu starszego sierżanta. Jednak po dwóch tygodniach przybyły do Sielec gen. Karol Świerczewski w spisach znalazł jego nazwisko i 24 września 1943 mianował go na stopień porucznika i stanowisko zastępcy szefa Wydziału Oświatowego 1 Korpusu Polskiego w ZSRR. Po przejściu frontu wschodniego pod koniec 1943, w Katyniu 30 stycznia 1944 podczas uroczystości żałobnych upamiętniających ofiary zbrodni katyńskiej, w których uczestniczyli żołnierze 1 Korpusu PSZ w ZSRR, w wygłoszonym przemówieniu obarczył Niemców odpowiedzialnością za zamordowanie polskich oficerów, tym samym artykułując tzw. „kłamstwo katyńskie”[3]. W grudniu 1943 roku został mianowany na stanowisko zastępcy dowódcy do spraw wychowawczych 1 Korpusu w stopniu pułkownika. Od 1944 był członkiem Polskiej Partii Robotniczej. W kwietniu 1944 został mianowany generałem brygady oraz zastępcą dowódcy 1 Armii Polskiej w ZSRR ds. polityczno-wychowawczych, a od 5 maja 1944 szefem Polskiego Sztabu Partyzanckiego, przewodniczącym tajnego Centralnego Biura Komunistów Polski przy Komitecie Centralnym WKP (b) (od 10 stycznia 1944 do sierpnia 1944) oraz członkiem Prezydium Zarządu Głównego Związku Patriotów Polskich. 22 lipca 1944 został mianowany zastępcą do spraw polityczno-wychowawczych Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego.

Od sierpnia 1944 był członkiem Biura Politycznego Komitetu Centralnego PPR[4]. 21 stycznia 1945 został mianowany pełnomocnikiem rządu województwa śląskiego i 28 stycznia przejął władzę w Katowicach jako pełnomocnik rządu[5], następnie od 11 marca 1945 do 31 października 1948 był wojewodą śląskim[6]. W lutym 1945 został awansowany na generała dywizji. W sierpniu 1945 roku jego interwencja u marszałka Konstantego Rokossowskiego doprowadziła do uwolnienia 12 tys. Górnoślązaków przetrzymywanych na terenie dawnego obozu Auschwitz przed wywózką na wschód[7].

Następnie pełnił szereg funkcji w PPR, a następnie od 1948 w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej: w 1948 członek Sekretariatu KC PPR i Biura Organizacyjnego KC PPR, w PZPR pełnił funkcje: członka Biura Organizacyjnego Komitetu Centralnego (1948–1954), członka KC i Biura Politycznego KC (od 1948), sekretarza KC (1948–1954).

Od 21 stycznia do 10 czerwca 1949 był wicepremierem, następnie od 5 czerwca 1949 do 28 kwietnia 1950 przewodniczącym Centralnej Rady Związków Zawodowych i ponownie wicepremierem w okresie od 28 kwietnia 1950 do 20 listopada 1952.

Od 1944 był posłem do Krajowej Rady Narodowej, na Sejm Ustawodawczy oraz na Sejm PRL I, II i III kadencji. W latach 1954–1956 członek Prezydium, od 14 sierpnia 1956 przewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Narodowego; od 4 stycznia 1958 przewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu.

W latach 1949–1950 członek Rady Państwa, następnie od 20 listopada 1952 do śmierci jej przewodniczący. Zmarł 7 sierpnia 1964 w Warszawie i został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach[8]. Po jego śmierci w Polsce zarządzono żałobę narodową. W pogrzebie wziął udział m.in. przewodniczący Prezydium Rady Najwyższej Związku Radzieckiego Anastas Mikojan.

W latach 1967–1990 Aleksander Zawadzki był patronem Katowickiej Brygady Obrony Terytorialnej w Zabrzu-Makoszowach i Gliwicach[9].

Ordery i odznaczeniaEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Mirosław Szumiło, Roman Zambrowski 1909-1977, Warszawa: IPN, 2014, s. 135-136, ISBN 978-83-7629-621-0, OCLC 890410659.
  2. Sławomir Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943-1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011, s. 44.
  3. Gustaw Butlow: W lesie katyńskim. Nad mogiłą ofiar zbrodni niemieckiej. W: Andrzej Leszek Szcześniak: Katyń. Relacje, wspomnienia, publicystyka. Warszawa: Alfa, 1989, s. 226-227. ISBN 83-7001-296-5.
  4. Ryszard Terlecki, Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944–1990, Kraków 2007, s. 34.
  5. Kronika piętnastolecia. „Polska jest jedna. Rocznik Ziem Zachodnich i Północnych”, s. 106, 1961. Warszawa: Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich. 
  6. Historia miasta - Katowice miastem www.mhk.katowice.pl [dostęp 2017-01-20]
  7. Józef Krzyk: Śląscy niewolnicy Stalina. wyborcza.pl, 2014-02-21. [dostęp 2017-06-30].
  8. Juliusz Jerzy Malczewski (red.): Cmentarz Komunalny Powązki dawny Wojskowy w. Warszawa: Wydawnictwo Sport i Turystyka, 1989, s. 44. ISBN 83-217-2641-0.
  9. Rozkaz Ministra Obrony Narodowej Nr 18/MON z 30 kwietnia 1967 w sprawie nadania Katowickiej Brygadzie Obrony Terytorialnej imienia gen. Aleksandra Zawadzkiego.
  10. M.P. z 1950 r. nr 5, poz. 52.
  11. Wówczas odznaczona została również Złotym Krzyżem Zasługi Stanisława Zawadzka. M.P. z 1947 r. nr 79, poz. 528.
  12. M.P. z 1946 r. nr 26, poz. 43
  13. M.P. z 1946 r. nr 116, poz. 216
  14. Valkoisen Ruusun suurristi ketjuineen myönnetty 115 ulkomaalaiselle vaikuttajalle (fiń.). hs.fi (Helsingin Sanomat), 2002-11-29. [dostęp 2015-10-30].