Otwórz menu główne

Almanach Cracoviense ad annum 1474

najstarszy znany drukowany dokument powstały na ziemiach polskich
Jedyny zachowany egzemplarz Almanach Cracoviense ad annum 1474

Almanach Cracoviense ad annum 1474 (Almanach krakowski na rok 1474) – astronomiczno-astrologiczny kalendarz ścienny na rok 1474, najstarszy znany drukowany dokument powstały na ziemiach polskich oraz najstarszy wydany drukiem kalendarz w Polsce[1][2]. Jego wydanie rozpoczęło historię druku w Polsce.

Spis treści

HistoriaEdytuj

Osobny artykuł: Historia druku w Polsce.

Ten inkunabuł, znany również jako Calendarium Cracoviense (Krakowski kalendarz), został wydrukowany w Krakowie w 1473 roku przez Kaspera Straubego[1], wędrownego drukarza z Bawarii, który pracował w Krakowie od 1473 do 1476 roku. Kalendarz był wydrukowany jednostronnie gotyckimi czcionkami[3]. Kwestia autorstwa samego tekstu jest nierozwiązana[3]. Według badań Ludwika Birkenmajera, Almanach został stworzony przez anonimowego astronoma krakowskiego – najprawdopodobniej Piotra Gaszowca[3].

W momencie jego publikacji, technologia druku ruchomego typu miała dopiero 20 lat i była prawie całkowicie ograniczona do Niemiec. Drukarze niemieccy w latach 70. XV w. rozprzestrzenili prasę drukarską w Europie. Drukarstwo pojawiło się na początku tej dekady we Francji i w Holandii, a po 1473 roku w Anglii i Hiszpanii.

Jedyny zachowany egzemplarz Almanach Cracoviense ma wymiary 37 cm x 26,2 cm. Znajduje się w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej[3] i jest przechowywany wraz z innymi cennymi zbiorami w skarbcu bibliotecznym[4]. Został on odnaleziony w 1844 roku[3] (przed 26 maja) podczas prac remontowych w Collegium Maius w pomieszczeniach Biblioteki Jagiellońskiej. Podczas przesuwania szaf robotnicy za jedną z nich odnaleźli zakurzony druk[5]. Pierwszą wzmiankę o nim w tym samym roku opublikowano w Liber benefactorum Bibliothecae Universitatis Cracoviensis, gdzie podano informację o podarowaniu złotych ramek do oprawy druku przez krakowskiego drukarza Cypsera[6]. Po raz pierwszy treść Almanachu i reprodukcję opublikował Ignacy Polkowski w pracy Nieznany druk krakowski w XV wieku z 1880 roku[6]. W 1974 roku z okazji obchodów 500-lecia drukarstwa w Polsce zostało wydane faksymile druku[6].

TreśćEdytuj

Almanach wydrukowany jest drukiem półarkuszowym czyli dwuszpaltowym w języku łacińskim. Podobnie jak w innych almanachach i kalendarzach z tego okresu, wymienia on święta kościelne, dane astronomiczne oraz porady lekarskie.

Tekst jest podzielony na części[6]:

  1. Zajmuje całą szerokość szpalty i podaje dane takie jak: cykl słoneczny, koniunkcje i opozycje Słońca i Księżyca, litera niedzielna, liczba złota, indykcja oraz wykaz świąt ruchomych[2].
  2. Z podziałem na dwie szpalty są podane po lewej stronie Coniunctiones (nowie księżyca), a po prawej Oppositiones (pełnie księżyca) przypadające w 1474 roku i na początku 1475 roku. Podawana jest nie tylko godzina, ale i minuta wystąpienia zjawiska.
  3. Zajmuje całą szerokość arkusza i jest objaśnieniem do następującej po niej części (2 wiersze).
  4. W dwu szpaltach podzielonych na poszczególne miesiące roku są podane informacje o najbardziej odpowiednim czasie przeprowadzenia zabiegu puszczania krwi w zależności od wieku i choroby pacjenta.

NazwaEdytuj

Nazwę Almanach Cracoviense ad annum 1474 drukowi nadał Karol Estreicher, publikując o nim informację w wydanej w 1878 roku „Bibliografii polskiej XV i XVI stulecia”[6]. Używane są również inne nazwy: Astronomiczno-astrologiczny kalendarz lekarski na rok 1474[3] i Kalendarz krakowski na rok 1474[6].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Carter F. W.: Trade and Urban Development in Poland: An Economic Geography of Cracow, from Its Origins to 1795. Cambridge University Press, 2006, s. 364. ISBN 978-0-521-02438-9.
  2. a b Dacka-Górzyńska 2014 ↓.
  3. a b c d e f Bolesław Gomółka, Astrologiczno-medyczny kalendarz na rok 1474 [w:] „Urania” lipiec 1976 [online], urania.edu.pl [dostęp 2018-10-27] (pol.).
  4. Kraków: Skarbiec Biblioteki Jagiellońskiej, RMF FM [dostęp 2018-11-06] (pol.).
  5. Sekrety pożółkłych kalendarzy, czyli dawne polskie almanachy lekarskie i przyrodnicze – PDF, docplayer.pl [dostęp 2018-11-04].
  6. a b c d e f Gomółka B. Kalendarz krakowski na rok 1474 Wszechświat. Pismo przyrodnicze 1975 nr 12 s. 312–315.

BibliografiaEdytuj

  • H. Szwejkowska: Książka drukowana XV–XVIII wieku. Zarys historyczny. Wyd. 3 popr. Warszawa: PWN Wrocław, 1980.
  • Iwona Dacka-Górzyńska: Kalendarze staropolskie. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2014, s. 236. ISBN 83-7181-811-4.

Linki zewnętrzneEdytuj