Otwórz menu główne

Antoni Berezowski (ur. 9 maja 1847 r. w Awratyniu koło Żytomierza, zm. ok. 22 października 1916 r. (lub ok. 1917 r.) w Bourail na Nowej Kaledonii) – polski szlachcic, powstaniec styczniowy, wykonawca nieudanego zamachu na cara Aleksandra II 6 czerwca 1867 r. w Paryżu.

Antoni Berezowski
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 9 maja 1847
Awratyn, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci ok. 22 października 1916

[lub 1917 r.[1]]
Bourail, Nowa Kaledonia

Antoni Berezowski - Bourail 1913

MłodośćEdytuj

Syn szlachcica z rodziny Berezowskich współwłaścicieli Awratynia w powiecie żytomierskim[2], nauczyciela fortepianu, Józefa Berezowskiego i Kamili zd. Rygniewicz[3]. W młodości Antoni Berezowski pracował w fabryce, mając 16 lat, wbrew woli ojca, wziął udział w powstaniu styczniowym jako żołnierz pułku jazdy wołyńskiej u pułkownika Ruszczewskiego[4][3]. Po upadku powstania wyemigrował i od 1865 r. mieszkał w Paryżu, pracując tam jako ślusarz w warsztatach Kolei Północnej[5] gdzie wcześniej znalazł zatrudnienie jego dowódca z powstania pułkownik Ruszczewski[3].

ZamachEdytuj

Car Aleksander II przyjechał do Paryża 1 czerwca 1867 r. na światową wystawę gospodarczą. Berezowski, obecny na dworcu kolejowym w czasie powitania cara, podjął wtedy zamiar zastrzelenia Aleksandra. 5 czerwca zakupił za 5 franków dwulufowy pistolet, a 6 czerwca udał się w rejon hipodromu Longchamp(fr.) w Lasku Bulońskim, którędy z parady wojskowej wracał car z dwoma swoimi synami Włodzimierzem Aleksandrowiczem i Aleksandrem Aleksandrowiczem (późniejszym carem Aleksandrem III) oraz władcą francuskim Napoleonem III. Ok. godz. 17.00 Berezowski oddał strzał, jednak zmodyfikowany przez niego pistolet eksplodował przy wystrzale i jedna kula trafiła w konia jednego z ochraniających imperatora żołnierzy, a druga eksplodowała w pistolecie, raniąc również samego Berezowskiego[3]. Tłum widzów pochwycił zamachowca.

SądEdytuj

15 lipca 1867 r. odbyła się rozprawa sądowa. Berezowski oświadczył, że wykonał zamach bez wpływu innych osób lub organizacji, a motywowała go chęć walki o niepodległą Polskę i ukarania sprawcy cierpień narodu polskiego po powstaniu styczniowym. Wyraził też żal, że musiał dokonać zamachu w bliskiej Polsce Francji, narażając tym interesy francuskie. Ława przysięgłych departamentu Sekwany uznała te okoliczności za łagodzące i skazała oskarżonego na dożywotnie ciężkie roboty na Nowej Kaledonii.

Katorga i zesłanieEdytuj

Antoni Berezowski został najpierw wywieziony do Tulonu, następnie 24 października 1867 r. opuścił Europę. 8 maja 1868 r. próbował uciec w Numea. Dostał się do portu w Numea, ale spóźnił się na statek płynący do Australii[6]. Po dwóch dniach został odnaleziony. W 1886 r. oznajmiono mu o zamianie katorgi na dożywotnie zesłanie. Otrzymał działkę o powierzchni 5 hektarów. Do końca życia pozostał na Nowej Kaledonii, mieszkając w miasteczku Bourail. Podtrzymywali z nim kontakt listowny pułkownik Ruszczewski, S. Elżanowski i Józef Gałęzowski kierownik biura w Credit Foncier de France[3].

Zmarł 22 października 1916 roku o godzinie 10:30 w szpitalu Marais na wyspie Nou[3].

Sporna jest (była) data śmierci Berezowskiego: według niektórych przekazów zmarł on ok. 22 października 1916 r.[7], natomiast podług twierdzenia Rafała Roga w pracy pt.: Polscy królobójcy powstaniec zmarł prawdopodobnie ok. 1917 r.[1] Tę drugą datę roczną śmierci Berezowskiego podaje Jerzy Besala w swojej książce pt.: Tajemnice historii Polski[8].

Berezowski w literaturzeEdytuj

Życie A. Berezowskiego było kanwą powieści Jana Józefa Szczepańskiego pt.: Ikar z 1966 r. i jej kontynuacji pt.: Wyspa z 1968 r.

PrzypisyEdytuj

  1. a b Rafał Róg, Polscy królobójcy, Wyd. PWN, Warszawa – Kraków 1993, s. 164.
  2. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XV cz.1 – wynik wyszukiwania – DIR, dir.icm.edu.pl [dostęp 2016-11-27].
  3. a b c d e f Un bagnard oublié: Antoine Bérézowski (1847–1916), „Criminocorpus” [dostęp 2016-11-27].
  4. Kronika powstań polskich 1794-1944, Wyd. Kronika, Warszawa 1994 r., s. 261.
  5. Affaire Berezowski – Attentat contre la vie de S. M. L'Empereur de Russie.. „Le Figaro”, 16 lipca 1867. Paryż. 
  6. Rafał Górski, Polscy zamachowcy. Droga do wolności, Wyd. Egis, Kraków 2008, s. 57-83.
  7. R. Górski, Polscy zamachowcy..., Wyd. Egis, Kraków 2008, s. 83; Maria Złotorzycka, Berezowski Antoni, w: Polski Słownik Biograficzny, t. I, Kraków 1935 r., s. 450–451; M. Złotorzycka, Antoni Berezowski i jego zamach na Aleksandra II, "Niepodległość" 1934, t. 9, z. 25, s. 321–350; Stanisław Bóbr-Tylingo, Zamach Berezowskiego 6 czerwca 1867, "Rocznik Polskiego Towarzystwa na obczyźnie", 1955/1956 r.
  8. Jerzy Besala, Tajemnice historii Polski, Wyd. Publicat, Poznań 2003 r.

BibliografiaEdytuj

  • Rafał Górski, Polscy zamachowcy. Droga do wolności, Wyd. Egis, Kraków 2008, s. 57-83.
  • Rafał Róg, Polscy królobójcy, Wyd. PWN, Warszawa – Kraków 1993, s. 162-164.
  • Kronika powstań polskich 1794-1944, Wyd. Kronika, Warszawa 1994, s. 261.
  • Edward Radzinski, Aleksander II. Ostatni wielki car, Wyd. Magnum, Warszawa 2005, s. 227–230, 404.
  • Jerzy Wojciech Borejsza, Emigracja polska po powstaniu styczniowym, Wyd. PWN, Warszawa 1966
  • Maria Złotorzycka, Berezowski Antoni, w: Polski Słownik Biograficzny, t. I, Kraków 1935, s. 450-451.
  • Maria Złotorzycka, Antoni Berezowski i jego zamach na Aleksandra II, w: "Niepodległość" 1934 , t. 9, z. 25, s. 321-350. {dostęp elektroniczny na stronach ŚBC)
  • Stanisław Bóbr-Tylingo, Zamach Berezowskiego 6 czerwca 1867, "Rocznik Polskiego Towarzystwa na obczyźnie", 1955/1956
  • Teodor Tomasz Jeż, Od kolebki przez życie, t. 3, Kraków 1937
  • Andrzej Ciupiński, Zamach Antoniego Berezowskiego na Aleksandra w Paryżu, „Mówią Wieki”, 1982, nr 5.

Linki zewnętrzneEdytuj