Otwórz menu główne

Antoni Giełgud (1792–1831)

wojskowy polski, generał
(Przekierowano z Antoni Giełgud (1792-1831))
Ten artykuł dotyczy generała. Zobacz też: Inne osoby o tym imieniu i nazwisku.

Antoni Giełgud herbu własnego (ur. 1792, zm. 13 lipca 1831 roku[1] koło wsi Schnaugsten/Šnaukštai koło Kłajpedy) – generał polski, generał brygady Królestwa Kongresowego[2], brał udział w kampanii 1812 oraz w Powstaniu listopadowym.

Antoni Giełgud
Ilustracja
herb Giełgud
generał
Data urodzenia 1792
Data i miejsce śmierci 13 lipca 1831
Schnaugsten (Šnaukštai)
Przebieg służby
Lata służby 1812-1831
Siły zbrojne Armia Księstwa Warszawskiego
Jednostki 21 Pułk Piechoty Księstwa Warszawskiego
1 Dywizja Piechoty Królestwa Kongresowego
2 Dywizja Piechoty (powstanie listopadowe)
Stanowiska generał brygady
Główne wojny i bitwy Bitwa pod Wawrem
Bitwa pod Białołęką
Bitwa o Olszynkę Grochowską
Bitwa pod Ponarami

Wojny napoleońskie
Powstanie listopadowe

Odznaczenia
Order Świętego Stanisława (Królestwo Kongresowe) Krzyż Kawalerski Orderu Virtuti Militari

Syn Michała Giełguda oraz Eleonory z Tyszkiewiczów.

Podczas Kampanii napoleońskich wystawił własnym kosztem 21 Pułk Piechoty Księstwa Warszawskiego, którym dowodził w stopniu pułkownika od 29 sierpnia 1812.

W 1830 roku został nagrodzony Znakiem Honorowym za 15 lat służby[3].

W czasie Powstania listopadowego początkowo pełnił służbę generała 1 brygady 1 dywizji piechoty generała Jana Krukowieckiego. Po tym gdy odznaczył się w bitwie pod Wawrem dowodząc trzema batalionami 5 pułku piechoty liniowej oraz kilka dni później w bitwie pod Białołęką wiążąc rosyjskie oddziały gen. Sackena mianowany został dowódcą 2 Dywizji Piechoty.

Osłaniał główne siły polskie od wschodu podczas bitwy pod Ostrołęką, jednak po przegranej i odcięciu od pozostałych wojsk polskich, został skierowany na Litwę w celu podtrzymania powstania w tym regionie. 29 maja stoczył zwycięską bitwę pod Rajgrodem, otwierając sobie tym samym drogę na Wilno. Na Litwie połączył swoją 2 Dywizją Piechoty z wysłanym wcześniej, małym korpusem gen. Dezyderego Chłapowskiego. Giełgud podjął próbę zdobycia Wilna, jednak 19 czerwca przegrał z Rosjanami bitwę pod Ponarami tracąc 2 tys. żołnierzy, po czym był zmuszony przebijać się przez Kowno na Żmudź w kierunku portu w Połądze skąd miało nadejść brytyjskie zaopatrzenie.

Główny artykuł: Bitwa pod Ponarami.

W dniu 8 lipca 1831 roku Giełgud zaatakował niewielki rosyjski garnizon w Szawlach, ale atak się nie powiódł. Po tej porażce Giełgud 9 lipca podzielił polskie oddziały na trzy operujące oddzielnie korpusy - była to grupa Chłapowskiego (3600 żołnierzy), Dembińskiego (4000 żołnierzy), Rohlanda (5200 żołnierzy). W połowie lipca korpus gen. Chłapowskiego (dowodzony przez gen. Giełguda) i korpus gen. Franciszka Rohlanda zmuszone zostały przez Rosjan do przekroczenia granicy Królestwa Prus, co oznaczało, że wojska powstańcze utraciły 15 000 żołnierzy regularnej polskiej armii z pełnym uzbrojeniem i wyposażeniem.

Przy przekraczaniu granicy w połowie lipca 1831 gen. Giełgud został zastrzelony przez podwładnego oficera (kapitana Stefana Skulskiego z 7 pułku piechoty)[4]. W liście do żony Dezydery Chłapowski pisał, że żołnierze wściekli byli na Giełguda za jego niedołęstwo "długo mu grozili i jeden oficer już na terytorium pruskim strzelił mu z pistoletu prosto w serce". W późniejszych relacjach wspomina się, że gen. Giełgud był dobrym żołnierzem, jednak nie potrafił działać samodzielnie i miał zbyt łagodny charakter na głównodowodzącego tak dużą grupą wojsk, które przez to uległo rozprzężeniu.

Z wyprawy litewskiej ocalał jedynie 4-tysięczny korpus gen. Henryka Dembińskiego, który zdołał przebić się 3 sierpnia do Warszawy.

Generała Giełguda pochowano w miejscowości Kisin (lit. Kisiniai) w odległości 10 km od Kłajpedy.

Odznaczony Orderem Świętego Stanisława II klasy w 1820 roku i III klasy w 1819 roku[5]. W lipcu 1831 odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Virtuti Militari[6].

Działalność masońskaEdytuj

W latach 1809-1815 członek, w 1809 w stopniu ucznia, później czeladnika, loży Saint Jean de Jérusalem (Wielki Wschód Francji) w Nancy[7].

Zobacz teżEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • Tokarz W., Wojna polsko-rosyjska 1830 i 1831 r., Warszawa 1930;
  • Wojna polsko-ruska 1831 r., oprac. A. K. Puzyrewski, Warszawa 1899;
  • Wyprawa na Litwę opowiedziana według zapisków hr. Macieja Mielżyńskiego, Kraków 1908;
  • Zarembianka Z., Giełgud Antoni [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 7, Kraków 1948-1958, s. 438-440.

PrzypisyEdytuj

  1. Łoza podaje datę 14 lipca 1831 roku
  2. Rocznik Woyskowy Królestwa Polskiego. Na rok 1830, s. 8.
  3. Przepisy o znaku honorowym niemniej Lista imienna generałów, oficerów wyższych i niższych oraz urzędnikow wojskowych, tak w służbie będących, jako też dymisjonowanych, znakiem honorowym ozdobionych w roku 1830, [b.n.s]
  4. Henryk Żaliński: Stracone szanse: Wielka Emigracja o powstaniu listopadowym. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1982, s. 108. ISBN 83-11-06829-1. (pol.)
  5. Stanisław Łoza, Kawalerowie orderu Św. Stanisława, w: Miesięcznik Heraldyczny, r. X, nr 5, Warszawa 1931, s. 116.
  6. Xsięga pamiątkowa w 50-letnią rocznicę powstania roku 1830 zawierająca spis imienny dowódców i sztabs-oficerów, tudzież oficerów, podoficerów i żołnierzy Armii Polskiej w tymż roku Krzyżem Wojskowym „Virtuti Militari” ozdobionych, Lwów 1881, s. 128.
  7. Ludwik Hass, Wolnomularze polscy w lożach Zachodu: dwie pierwsze dekady XIX wieku, w: Ars Regia 7/8, 13/14, 1998-1999, s. 157.