Antoni Halor

reżyser polski

Antoni Halor (ur. 12 lipca 1937 w Siemianowicach Śląskich, zm. 10 lutego 2011 w Katowicach) – polski reżyser filmowy i telewizyjny, artysta plastyk, literaturoznawca, publicysta.

Antoni Halor
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 12 lipca 1937
Siemianowice Śląskie
Data i miejsce śmierci 10 lutego 2011
Katowice
Zawód reżyser
Lata aktywności od 1960–1991

Życie i twórczośćEdytuj

Studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, gdzie uzyskał dyplom w 1965 r. oraz na Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej, Filmowej i Telewizyjnej w Łodzi, której dyplom otrzymał w 1971 r. Doktoryzował się na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach z zakresu literaturoznawstwa w 2004 r. (praca doktorska Legenda i prawda. Wokół wybranych mitów w kulturze śląskiej).

Autor i scenarzysta filmów dokumentalnych, fabularnych i animowanych, przedstawień Teatru Telewizji i innych widowisk telewizyjnych. Malarz, rysownik, grafik, ilustrator książek, jeden z prekursorów mail art. Założyciel Dyskusyjnego Klubu Filmowego „Kino – Oko” w Katowicach. Współzałożyciel katowickiej grupy „Onejron”. Od 1965 członek Związku Polskich Artystów Plastyków, od 1971 Stowarzyszenia Filmowców Polskich. Autor opowiadań, scenariuszy, esejów i szkiców z dziedziny sztuki, filmu i literatury. Autor licznych książek o kulturze, obyczajach i legendach Górnego Śląska.

Z wczesnej twórczości filmowej Halora wyróżnia się nakręcony w kolorowej, szerokoekranowej konwencji westernu krótkometrażowy dokument „Pożegnanie kolejki” o likwidowanej wówczas dojazdowej kolejce górniczej kopalni „Siemianowice”, będący zarazem pierwszym filmem w technice cinemascope zrealizowanym w łódzkiej Szkole Filmowej (autorem zdjęć był Michał Bukojemski) oraz „Wzgórze Marsa albo Powrót powstańca śląskiego” – etiuda fabularna osadzona w górnośląskim pejzażu, z głównymi rolami Tadeusza Kwinty i Marii Hornik, którzy trzy lata później pojawili się także pełnometrażowym fabularnym filmie pt. „Opis obyczajów”.

W latach 1969–1975 Antoni Halor reżyserował większość filmów i widowisk wspólnie z Józefem Gębskim. „Testament” to jeden z najważniejszych filmów dokumentalnych o obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu, opowiedziany prozą Tadeusza Borowskiego, wielokrotnie nagradzany na krajowych i międzynarodowych festiwalach i przeglądach (m.in. nagroda Srebrnego Lajkonika na festiwalu KFF w Krakowie w 1970 r., nagroda na MFF w Tours 1971 r., kopia filmu trafiła do zbiorów Museum of Modern Art w Nowym Jorku). Kolejne warte szczególnej uwagi filmy dokumentalne tandemu to m.in. „Czarne-zielone” i „Czarne słońce”, które w realistyczny, chociaż nie pozbawiony humoru sposób opowiadały o pracy górników węgla kamiennego, pomimo wyróżnienia na festiwalu w Krakowie w 1971 r. zostały zdjęte z ekranu przez cenzurę; „Notatnik 14” (nagroda Brązowego Lajkonika w 1973 r.); „Jeden plus jeden” (nagroda w Tampere oraz najlepszy film roku 1974 na festiwalu w Londynie).

Najważniejsze samodzielne filmy reżysera to „Człowiek z laską” (film o generale i wojewodzie Jerzym Ziętku, wyróżniony na festiwalu w Krakowie i uhonorowany Nagrodą Główną w 1979 r. w Łodzi); „Słoneczko jasne zza czarnych gór” (dokumentalny zapis wspomnień i pieśni z aktorskim udziałem sędziwych, ostatnich wówczas jeszcze żyjących powstańców śląskich); „Siedem zegarków Gustawa” (pełnometrażowy, fabularyzowany telewizyjny film dokumentalny o Gustawie Morcinku – I nagroda ZWSD „Epoka” w 1987 roku); „Ulica, o której trochę wiem” – wieńczący filmografię twórcy dokument o przemianie obyczajowej, jaka dotknęła górnośląskie osiedla robotnicze na przestrzeni XX wieku, z elementami autobiografii. W obsadzie dwóch ostatnich filmów zrealizowanych w WFDiF wyróżnia się rola wybitnego zabrzańskiego aktora teatralnego, Andrzeja Lipskiego. Telewizyjny dokument „Małe i niespodziewane odkrycie Śmierci” poświęcony został odkryciu cennej polichromii w drewnianym kościółku w Bierdzanach, którego dokonał bytomski artysta Paweł Sznela. Twórca nawiązał również współpracę z łódzkim Se-Ma-Forem, tworzył i współtworzył liczne spektakle telewizyjne, przedstawienia teatralne i teledyski muzyczne.

 
Antoni Halor „Ocean I”, olej, płótno

Twórczość plastyczna Antoniego Halora obejmowała w szczególności malarstwo i grafikę. Od najmłodszych lat przyszły artysta wykazywał się wielkim talentem plastycznym, w okresie nauki w szkole średniej brał udział w zajęciach w katowickim Pałacu Młodzieży zostając laureatem licznych konkursów (m.in. światowego konkursu na ilustracje książek). Ponadto ręcznie kaligrafował książki, manuskrypty i śpiewniki. Od 1967 roku współtworzył katowicką grupę Oneiron wraz z Urszulą Broll, Zygmuntem Stuchlikiem, Andrzejem Urbanowiczem i Henrykiem Wańkiem[1]. Rejs jachtem SY Siemion na Islandię, w którym artysta – posiadający patent sternika – wziął udział w 1979 r., zaowocował inspiracją do serii Atlantyków. Wystawy indywidualne m.in. Warszawa 1966, Saarbrücken 1973, Katowice 1979, 2003. Prekursorskim wydarzeniem artystycznym była pierwsza wystawa artysty w Warszawie – kopertografika, otwarta z inicjatywy przyszłego profesora UW Henryka Depty oraz działaczki studenckiej Jolanty Słobodzian w Salonie Debiutów na Krakowskim Przedmieściu 20 kwietnia 1966 roku. Zaprezentowane zostały wówczas bogato ilustrowane z użyciem różnych technik plastycznych, utrzymane w żartobliwej konwencji koperty zawierające listy wysyłane przez twórcę od ok. 1960 roku do przyjaciół Pocztą Polską[2]. Artysta brał ponadto udział w wielu wystawach zbiorowych w kraju i za granicą (m. in. wystawa grupy Oneiron Ratingen-Jelenia Góra-Ostrawa-Katowice 2006-2007). Jego prace znajdują się w kolekcjach krajowych (m. in. Muzeum Górnośląskie, Muzeum Śląskie, Muzeum Historii Katowic, Muzeum Miejskie w Siemianowicach Śląskich) i zagranicznych (Austria, Czechy, Francja, Niemcy, Słowacja, Kanada, Szwecja, Holandia). W twórczości plastycznej artysty często pojawiały się motywy pejzażu górnośląskiego.

Pod koniec lat 80. XX wieku artysta zaczął się skłaniać w stronę twórczości literackiej, co było w pewnym stopniu związane ze słabnącym stanem zdrowia. W dziedzinie tej poświęcił się szczególnie problematyce obyczajowości i folkloru Górnego Śląska. Konsekwentnie gromadzona i stale wzbogacana wiedza naukowo-literacka, historyczna i filozoficzna twórcy zaowocowała licznymi publikacjami prasowymi i książkowymi. Powstały m.in. cykle: „Podania i legendy naszych miast” (1987), „O słynnych zbójcach Eliaszu i Pistulce” (1988) i prowadzony przez wiele lat na łamach „Śląska” – od pierwszego numeru miesięcznika aż do śmierci twórcy – cykl „Pejzaż mitologiczny”. Każdy rok przynosił nowe pozycje książkowe, zwykle związane z bardzo szeroko pojętą tematyką śląską, a często też z rodzinnym miastem – Siemianowicami, jak: „Pilnuj obowiązku swego-rzecz o Piotrze Kołodzieju” (1992), „Wokół dawnej kaplicy siemianowickiego pałacu” (1998), „Żarty nieżarty księdza Stabika” (1999), „Przewodnik siemianowicki. Wędrówki po mieście i okolicy” (2000), „Siemianowickie koneksje Józefa Lompy” (2001), „Nasza buda. Szkice z historii I Liceum Ogólnokształcącego w Siemianowicach"(2004), „Kościół Krzyża Świętego w Siemianowicach” (2006). W latach 2004 – 2009 miasto wydawało corocznie książkowy „Kalendarz siemianowicki” autorstwa Antoniego Halora. W 2010 r. autor napisał jeszcze książkę o Wojciechu Korfantym, najsłynniejszym siemianowiczaninie, którą wydano pośmiertnie w 2012 r. Wiele tych pozycji zostało opublikowanych w ramach serii wydawniczej pn. „Biblioteka Siemianowicka” stworzonej przez Antoniego Halora. Ważne miejsce w twórczości znajdują starannie opracowane „Podania i legendy mikołowskie”, „Bożogrobcy i pudlyrze. Podania i legendy chorzowskie”, „Rok obrzędowy na dawnej ziemi bytomskiej”, publikacje o Górze Świętej Anny i hrabiach Gaszynach, architekturze i sztuce Głogówka, zabytkach Dolnego Śląska itp. Obok własnej twórczości Antoni Halor opracował i wydał również szereg publikacji obcych, w tym tłumaczeń z języków niemieckiego, francuskiego, angielskiego, rosyjskiego i łaciny, które poznał biegle w młodości.

Był także założycielem i pierwszym kierownikiem Studenckiego Dyskusyjnego Klubu Filmowego „Kino-oko” w Katowicach, członkiem Stowarzyszenia Filmowców Polskich, Górnośląskiego Towarzystwa Literackiego, Towarzystwa Przyjaciół Siemianowic Śląskich. W latach 70. XX w. pomimo kontrowersji, które skutkowały nieraz odłożeniem filmów na półki przez cenzurę, otrzymał odznaczenia za zasługi dla kultury województw katowickiego i warszawskiego. Za publikacje o folklorze Górnego Śląska otrzymał Nagrodę Ziemi Bytomskiej im. J. Ligęzy w 1989 r., w 2000 r. został uhonorowany przez Zarząd Województwa Śląskiego Nagrodą im. Karola Miarki. Dorobek twórcy doceniło także śląskie środowisko literackie, na wniosek którego A. Halor w r. 2005 otrzymał odznakę honorową „„Zasłużony dla Kultury Polskiej””.

Był wielkim bibliofilem, a przy tym pasjonatem muzyki klasycznej i westernu, doskonale grał na flecie, gitarze klasycznej i harmonijce ustnej, fotografował. W filmach z początkowego okresu twórczości był często zarówno autorem, jak i wykonawcą muzyki. Część zbiorów bibliotecznych twórcy dostępna jest w czytelni siemianowickiej biblioteki miejskiej.

UpamiętnienieEdytuj

Władze Siemianowic Śląskich zorganizowały 30 września 2007 r. uroczysty benefis z okazji 70. urodzin artysty w kinoteatrze „Tęcza”, połączony z wystawą twórczości plastycznej i pokazem filmów.

W kwietniu 2012 r. imieniem Antoniego Halora nazwano w rodzinnym mieście odnowiony skwer przy ul. Katowickiej, twórca został wybrany na patrona siemianowickiego gimnazjum nr 7.

Z okazji 80 rocznicy urodzin artysty w czerwcu 2017 r. w Muzeum Miejskim w Siemianowicach otworzona została poświęcona mu stała wystawa. We wrześniu 2017 r. odsłonięto pomnik Antoniego Halora w katowickiej Galerii Artystycznej.

FilmografiaEdytuj

AKF „Śląsk” (1959–1965)Edytuj

  • O P... sentymentalnie 1960, dok. 8mm
  • De Rerum Natura 1961, dok. 8mm
  • Andante Molto Cantabile 1962, eksp. 8mm
  • Rozdzielenie wód 1962, eksp. 8mm
  • Transmutacja 1963, fab. eksp. 8mm
  • Szkoła 1964, dok. 8mm
  • Moja hałda 1964, dok. 8mm
  • Kancjonarz jarosławski 1964, dok. 8mm
  • Chrysopea albo Mysterium Coniunctionis czyli jak kamień filozoficzny znaleźć można i należy 1965, fab. eksp. kolor 16mm
 
Kadr z filmu „Wzgórze Marsa”, 1969

Etiudy szkolne PWSTiF (1966-1968)Edytuj

  • Asy 1966, scenariusz, współpraca reżyserska, scenografia, obsada aktorska, anim. z aktorem kolor
  • Sobowtór 1966, scenariusz, współpraca reżyserska, scenografia, obsada aktorska, groteska trick.
  • Kowalski (reż. Irena Wollen) 1966, współpraca reżyserska
  • Sennik sarmacki 1967, scenariusz, reżyseria, obsada aktorska, eksp. kolor
  • Maestro (reż. Janusz Zaorski) 1967, obsada aktorska
  • Zdjęcie ślubne 1967, scenariusz, reżyseria, scenografia, etiuda fab.
  • Pożegnanie kolejki 1968, scenariusz, reżyseria, dok. kolor cinemascope
  • Początek eksperymentu 1968, scenariusz, reżyseria, reportaż, dok.
  • Wzgórze Marsa albo powrót powstańca śląskiego 1968, scenariusz, reżyseria, scenografia, fab. (absolutorium)
 
Antoni Halor, reżyser filmowy i telewizyjny, artysta plastyk

Twórczość profesjonalna WFDiF, TVP, Se-Ma-For (1969-1991)Edytuj

  • Czy chciałbyś pojechać na Wyspy Kanaryjskie 1968, reżyseria, scenariusz, rep. TV
  • Testament 1969, reżyseria, scenariusz, dok. kolor
  • Cztery pasje po angielsku 1970, dok.
  • Drzewo szczęśliwe 1970, reżyseria, scenariusz, opracowanie plastyczne, muzyka, animacja
  • Muzeum (reż. Andrzej Piliczewski) 1970, scenariusz
  • Sopot 70 1970, reżyseria, scenariusz, muz.
  • Joan Baez 1970 (1972), reżyseria, scenariusz, opracowanie plastyczne, muz.[3]
  • Czarne-zielone 1971, reżyseria, scenariusz, dok.
  • Czarne słońce 1971, reżyseria, scenariusz, dok. TV
  • Herosi (reż. Michał Bukojemski, Antoni Halor) 1971, reżyseria, scenariusz, dok.
  • Człowiek równa się człowiek 1971, reżyseria, scenariusz, opracowanie plastyczne, animacja
  • Jeden plus jeden 1972, reżyseria, scenariusz, dok.
  • Nieustraszeni wykonawcy Mozarta 1972, reżyseria, scenariusz, opracowanie plastyczne, animacja
  • Saga Rodu Z. 1972, reżyseria, scenariusz, dok.
  • Notatnik 14 1973, reżyseria, scenariusz, dok.
  • Opis obyczajów 1973, reżyseria, scenariusz, fab.
  • Adam i Ewa 1973, reżyseria, scenariusz, dok. fab. 16mm TV
  • planować sukces 1974, reżyseria, scenariusz
  • Wszystkie moje dzieci 1974, dok. fab.
  • Do dnia 1975, reżyseria, scenariusz
  • Kto? 1975, reżyseria, scenariusz, komentarz, dok.
  • Klowni 1975, reżyseria, scenariusz, komentarz, dok.
  • Plener przemysłowy 1976, reżyseria, scenariusz, dok.
  • Uczeń i Mistrz 1976, reżyseria, scenariusz
  • Teatr z wyobraźni 1976, reżyseria, scenariusz, dok.
  • Suity francuskie J.S. Bacha 1977, reżyseria, scenariusz, muz. 16mm TV
  • Jacht 1977, reżyseria, scenariusz, dok.
  • Człowiek z laską czyli portret człowieka praktycznego 1978, reżyseria, scenariusz, dok.
  • Słoneczko jasne zza czarnych gór 1979, reżyseria, scenariusz, dok.
  • Czekanie 1980, reżyseria, scenariusz, dok.
  • Odyseusz 1981, reżyseria, scenariusz, dok.
  • Konrad 1984, reżyseria, scenariusz, dok.
  • Siedem zegarków Gustawa albo eremita skoczowski Morcinek 1986, reżyseria, scenariusz, scenografia, dok. fab., 16 mm TV
  • Ulica, o której trochę wiem 1989, reżyseria, scenariusz, muzyka, dok.
  • Elegia o zapomnianym pałacu 1990, reżyseria, scenariusz, komentarz, dok. TV
  • Chopin w zomku 1990, reżyseria, scenariusz, dok. TV
  • Jest taka góra 1990, reżyseria, scenariusz, dok. TV
  • Małe i niespodziewane odkrycie Troi (wyświetlany pod tytułem Małe i niespodziewane odkrycie Śmierci) 1991, dok., TV

Realizacje telewizyjne – Teatr TV (wybór)Edytuj

Ponadto kilka przedstawień Teatru Sensacji, kilkanaście widowisk rozrywkowych m.in. Barbórka 70 1970, Lekcja tańca dla dorosłych 1971, Haszek&Szwejk 1976, słuchowiska i audycje radiowe.

 
Antoni Halor „Skarbnik”, ilustracja książki

Dorobek literacki (wybór)Edytuj

  • Siemianowice. Przewodnik po mieście, 1969
  • Podania i legendy naszych miast, 1987
  • O słynnych zbójcach Eliaszu i Pistulce, 1988
  • O Górze Św. Anny i hrabiach Gaszynach, 1990
  • Pilnuj obowiązku swego – rzecz o Piotrze Kołodzieju, 1992
  • Kalendarz na rok 1994. Nasza ziemia, 1993
  • Podania i legendy mikołowskie, 1995
  • Pejzaż mitologiczny, 1996
  • Opowieści miasta z rybakiem w herbie. Podania i legendy siemianowickie, 1997
  • Bożogrobcy i Pudlyrze. Podania i legendy chorzowskie, 1998
  • Wokół dawnej kaplicy siemianowickiego pałacu, 1998
  • Żarty nieżarty księdza Stabika, 1999
  • Przewodnik Siemianowicki. Wędrówki po mieście i okolicy, 2000
  • Siemianowickie koneksje Józefa Lompy, 2001
  • Nasza buda. Szkice z historii I-go Liceum Ogólnokształcącego w Siemianowicach, 2004
  • Rok obrzędowy na dawnej ziemi bytomskiej, 2004
  • Kalendarze księdza Antoniego Stabika, 2004
  • Kościół Krzyża Świętego w Siemianowicach, 2006
  • Kalendarze siemianowickie na rok 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009
  • Wojciech Korfanty: Człowiek charakteru, 2012

PrzypisyEdytuj

  1. Mrass i inni, Oneiron - ein esoterischer Künstlerkreis aus Kattowitz = Ezoteryczny krąg artystów z Katowic, Katowice: "KOS”, 2006, ISBN 83-60528-12-8, OCLC 749215682.
  2. Świetny pomysł Halora, „Dookoła świata”, Rok XIII (28 (654)), 10 lipca 1966.
  3. James Feron Special to The New York Times, Joan Baez Sings for Polish Youth, „The New York Times”, 31 sierpnia 1970, ISSN 0362-4331 [dostęp 2019-11-18] (ang.).

Linki zewnętrzneEdytuj