Antoni Krzyżanowski

Antoni Krzyżanowski (ur. 23 października 1808 w Poznaniu, zm. 21 stycznia 1895 tamże) – cieśla, budowniczy, przedsiębiorca, społecznik, działacz niepodległościowy.

Antoni Krzyżanowski
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 23 października 1808
Poznań
Data i miejsce śmierci 21 stycznia 1895
Poznań
Miejsce spoczynku Cmentarz Zasłużonych Wielkopolan
Zawód, zajęcie cieśla
Miejsce zamieszkania Poznań
Rodzice Wincenty
Magdalena z Gayzlerów
Małżeństwo Marianna z Ciszewskich[1]
Dzieci Kazimiera, Katarzyna (żona Napoleona Urbanowskiego), Tadeusz, Stanisław, Józef, Barbara[2]
Krewni i powinowaci bracia: Józef, Jan
Pałac w Pakosławiu
Fabryka Michalski & Krzyżanowski przy ul. Piaskowej

WykształcenieEdytuj

Ukończył gimnazjum w Poznaniu, następnie kontynuował naukę na Akademii Budownictwa w Berlinie. Za postępy w nauce otrzymał nagrodę. Z niewyjaśnionych przyczyn studiów nie ukończył[3]. W Kórniku rozpoczął naukę miernictwa. Kierował produkcją (w Warszawie) oraz naprawą (w Modlinie) broni podczas powstania listopadowego w 1835. Po powstaniu listopadowym rozpoczął naukę ciesielstwa w Poznaniu, którą ukończył egzaminem na mistrza w 1835.

Podczas dwuletniej podróży po Europie spotykał się z budowniczymi i projektantami (m.in. z Franciszkiem Lancim), pracował w cesarskim biurze budowy mostów w Wiedniu, odwiedził Lombardię, Szwajcarię, Niemcy i Holandię.

BudowleEdytuj

Po powrocie do Poznania współpracował z Ernstem Steudenerem i Augustem Sollerem. Zrealizował w zakresie prac ciesielskich takie inwestycje jak:

Wraz z Ernstem Steudenerem nadzorował prace przy budowie Hotelu Bazar w Poznaniu.

Otrzymywał zlecenia na projekty i realizacje budynków, np.:

Był powoływany na posiedzenia Komisji Wykonawczej (Towarzystwo Akcyjne do Budowy Teatru Polskiego) w 1871 oraz Komisji Budowlanej (gmach biblioteki i muzeum Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk). Ligia Wilkowa, historyk sztuki, przypisuje mu wykonanie płyt epitafijnych arcybiskupa Teofila Wolickiego i ks. Jana Korytowskiego w poznańskiej katedrze oraz kolumny z orłem dla fontanny przy Zielonych Ogródkach, jak również płyty pamiątkowej na pamiątkę Odsieczy Wiedeńskiej na gmachu PTPN[4].

ZakładEdytuj

Był przedsiębiorcą produkującym elementy ozdobne fasad i wnętrz budynków. Posiadał zakład na Małych Garbarach (odlewnia oraz wyrób materiałów instalacyjnych m.in. rur wodociągowych i gazowych) oraz przy ul. Piaskowej (piece wapienne). Przypisuje się Krzyżanowskiemu wykonanie płyt epitafijnych arcybiskupa Teofila Wolickiego i ks. Jana Korytowskiego w katedrze poznańskiej oraz kolumny z orłem dla fontanny przy Zielonych Ogródkach. Przy ul. Garbary wzniósł Kantor Krzyżanowskiego. W jego zakładzie wykonano obelisk z piaskowca poświęcony Janowi Kochanowskiemu, który w 1889[5] stanął na Ostrowie Tumskim.

Praca społecznaEdytuj

Jako działacz społeczny był zaangażowany w organizowanie Domu Przemysłowego i Banku Włościańskiego, Towarzystwa Pożyczkowego oraz Banku Ziemskiego (1886), trzykrotnie był prezesem Towarzystwa Przemysłowego. Należał do Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (Wydział Przyrodniczy i Techniczny). Inicjował utworzenie Towarzystwa Pożyczkowego, uczestniczył w zakładaniu min. Domu Przemysłowego, Banku Włościańskiego, Banku Ziemskiego. Był animatorem podejmowania przez Polaków studiów na akademiach budowlanych. Organizował szkolnictwo zawodowe, inicjował tworzenie rodzimych zakładów wytwórczych. Był współtwórcą i skarbnikiem pierwszej w Poznaniu ochotniczej straży pożarnej p.n. Ochotnicze Towarzystwo Ratunkowe (1845 r.) a w latach 1861-1872 straży zawodowej p.n. Towarzystwo Ratunkowe. Od początku istnienia Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk był aktywnym członkiem wydziału przyrodniczego potem technicznego, prowadząc jako praktyk wykłady i współdziałając w organizowanych przez Towarzystwo akcjach społecznych i imprezach naukowych. Położył zasługi dla rozwoju polskiej oświaty w Poznaniu kierując akcją kształcenia młodzieży rzemieślniczej w wieczorowej szkole, prowadzonej przez Towarzystwo Przemysłowe oraz współdziałając w założeniu w 1880 r. Towarzystwa Czytelń Ludowych.

Życie prywatneEdytuj

11 kwietnia 1837 roku ożenił się z Marianną Weroniką z Ciszewskich (siostrzenicą Karola Marcinkowskiego)[6]. Miał z nią trzy córki: Kazimierę, która zmarła krótko po urodzeniu, Katarzynę, która wyszła za mąż za inż. Napoleona Urbanowskiego, powstańca styczniowego i pracownika Zakładów Cegielskiego[4], oraz Barbarę, a także trzech synów: Tadeusza, Stanisława i Józefa.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. https://wbc.macbre.net/document/3338/marcinkowscy.html
  2. https://wbc.macbre.net/document/3338/marcinkowscy.html
  3. Niektórzy biografowie jako przyczynę podają problemy finansowe. Według innych źródeł Antoni otrzymał propozycję wsparcia od Tytusa Działyńskiego, tak by mógł kontynuować studia w Londynie, ale z niej nie skorzystał
  4. a b Józef Modrzejewski, Antoni Krzyżanowski – architekt, budowniczy, przedsiębiorca (1808-1895), w: Kronika Miasta Poznania, nr 3/1989, s.118, ISSN 0137-3552
  5. Niektóre źródła podają rok 1885
  6. Dziennik Poznański nr 164 z dnia 21 lipca 1894 s.4

BibliografiaEdytuj

  • Antoni Gąsiorowski, Jerzy Topolski [red.]: Wielkopolski Słownik Biograficzny. Warszawa-Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981, s. 388. ISBN 83-01-02722-3.
  • Modrzejewski Józef "Antoni Krzyżanowski – architekt, budowniczy, przedsiębiorca (1808-1895)" w Kronice Miasta Poznania nr 3/1989 s. 113-127
  • Ochowiak Jolanta "Wizowie z Dzierżnicy" Średzki Kwartalnik Kulturalny nr 2/2009 str. 63-69
  • Dziennik Poznański nr 59 z dnia marca 1891, s. 5 i 6
  • Dziennik Poznański nr 164 z dnia 21 lipca 1894, s. 4
  • Wilkowa Ligia "Dzieje Wielkopolski", tom II, Poznań 1973, s. 710-712