Otwórz menu główne

Antoni Szczęsny Godlewski

uczestnik powstania warszawskiego, pseud. Antek Rozpylacz

Antoni Szczęsny Godlewski, ps. Antek Rozpylacz (ur. 11 stycznia 1923 w Warszawie, zm. 8 sierpnia 1944 w Warszawie) – żołnierz powstania warszawskiego w batalionie „Sokół”. Poległ w ósmym dniu powstania. Po śmierci stał się symbolem bohaterstwa młodzieży powstańczej. Odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari.

Antoni Szczęsny Godlewski
Antek Rozpylacz
Ilustracja
kapral kapral
Data i miejsce urodzenia 11 stycznia 1923
Warszawa
Data i miejsce śmierci 8 sierpnia 1944
Warszawa
Przebieg służby
Lata służby od 1944
Siły zbrojne  Armia Krajowa
Jednostki Batalion KB „Sokół”
Główne wojny i bitwy powstanie warszawskie
Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari
Pogrzeb „Antka Rozpylacza” 9 sierpnia 1944
Tablica upamiętniająca miejsce śmierci „Antka Rozpylacza”[a]
Napis na murze w podwórku kamienicy przy ul. Brackiej 5 w Warszawie wykonany przez matkę Antoniego Szczęsnego Godlewskiego po ekshumacji jego zwłok
Grób Antoniego Szczęsnego Godlewskiego „Antka Rozpylacza” na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Spis treści

ŻyciorysEdytuj

Był synem Franciszka Godlewskiego, pochodzącego z polsko-gruzińskiej rodziny adwokata (pełniącego w okresie 1927-1933 stanowisko wicewojewody nowogródzkiego, od 1934 do 1937 wicewojewody warszawskiego, zaś od 1937 do 1939 starosty powiatu warszawskiego) oraz Anieli primo voto Wężyk z domu Szuman[1].

Dzieciństwo i młodośćEdytuj

Początkowo uczył się w Szkole Powszechnej Sióstr Nazaretanek w Nowogródku. Po powrocie z rodziną do Warszawy, kontynuował naukę w Gimnazjum Mazowieckim, następnie w Gimnazjum Wojciecha Górskiego w Warszawie. Ostatecznie od 1937 kontynuował naukę w Zakładzie Naukowo-Wychowawczym Ojców Jezuitów w Chyrowie. W momencie wybuchu wojny w 1939 do matury brakowało mu dwóch klas licealnych. W trakcie okupacji uczestniczył w tajnych kompletach Politechniki Warszawskiej[2], choć na tablicy pamiątkowej na Al. Jerozolimskich podano, że był studentem medycyny. Prawdopodobnie należał do organizacji Korpus Bezpieczeństwa[2], jednak jego najbliższy przyjaciel Stefan Dorociński nie wspomina o zaangażowaniu konspiracyjnym Antoniego. W swoich wspomnieniach Dorociński opisał go jako towarzysza wypraw na żaglówce po Wiśle oraz prac nad budową łódki „Bryza”, którą po wojnie mieli płynąć do Bałtyku[3].

Powstanie warszawskieEdytuj

Jako jeden z pierwszych ochotników od 1 sierpnia wraz ze Stefanem Dorocińskim „Maćkiem” Godlewski wziął udział w walkach oddziału rtm. Władysława Olszowskiego „Sokół”, przyszłego batalionu „Sokół”. Prawdopodobnie walczył w stopniu strzelca (ten stopień podany w jest w rozkazie o nadaniu orderu z 2 października) lub kaprala (ten stopień pojawił się w zaświadczeniu z marca 1945). Na tablicach pamiątkowych pojawia się stopień kaprala podchorążego.

Z uwagi na posiadanie pistoletu maszynowego „Sten”, będącego przed powstaniem na przechowaniu u Dorocińskiego[3], otrzymał pseudonim „Antek Rozpylacz”. Został żołnierzem 1 kompanii szturmowej tworzącego się batalionu. Odgrywał ważną funkcję w oddziale z uwagi na fakt, że oddział „Sokół”, posiadał w pierwszych dniach sierpnia zaledwie: 1 pistolet maszynowy „Sten”, 2 kb, 1 „lochela” z 2 nabojami, kilka pistoletów, granaty i butelki z benzyną[4]. W relacjach brak jest udokumentowanych informacji o jego bojowych sukcesach. Brał udział w walkach oddziału szturmowego, polował na „gołębiarzy” (ukrytych na poddaszach niemieckich strzelców wyborowych). Podobno miał na „rozkładzie” 18 Niemców[5]. Jego przybocznym łącznikiem w oddziale był mający wówczas 13 lat Zalman Hochman „Miki Bandyta”[6][7]. Patrol „Antka Rozpylacza”, „Mikiego Bandyty” i „Niny”, został uwieczniony na obrazie Heleny Dobrowolskiej-Nadolnej, znajdującym się w Muzeum Warszawy.

W materiale, dotyczącym represji niemieckich, zebranych przez kontrwywiad okręgu AK, wspomniano o wybiciu oddziału niemieckiego i odbiciu 3 sierpnia przez 6-osobowy oddział z „Antkiem Rozpylaczem” grupy cywilów, służących jako „żywa tarcza” oddziałów niemieckich[8]. Według Alicji Janiszewskiej „Hanki”, st. strzelca z oddziału:

 
Bardzo, bardzo odważny. Bardzo sympatyczny, bardzo koleżeński i bardzo, bardzo przystojny. Przystojny był nieprawdopodobnie. Chodził ubrany tak, że nosił hełm i był przepasany taśmą nabojów. Hełm był zdobyczny oczywiście i z dużą wstążką biało-czerwoną. Chodził w butach z cholewami. I później. Nieprawdopodobnie odważny chłopiec, ulubieniec wszystkich. Świetny chłopiec, doskonały kolega, świetny żołnierz[9]

Potwierdza to Stefan Laube „Adam” łącznik batalionu:

 
Antek był narwany, odważny, wesoły, pogodny, roześmiany, kontaktowy i lgnęły do niego i dziewczyny i koledzy. Był żywiołowy chłopak i przez tę swoją żywiołowość tak szybko zginął właśnie w ataku na „Cristal” w Alejach Jerozolimskich[10]

Zginął trafiony serią strzałów z ckm 8 sierpnia 1944 w trakcie przygotowania ataku wspierającego żołnierzy batalionu „Bełt” niedaleko rogu ul. Brackiej i Al. Jerozolimskich, w pobliżu bramy przy Al. Jerozolimskich 23 (obecnie nr 29) ok. 16:00. Ciało poległego spod ognia wyniosła jego narzeczona Janina Grzybowska „Nina”[11][12].

Pogrzeb odbył się 9 sierpnia, został pochowany w posesji przy ul. Brackiej 5. Jego pogrzeb został uwieczniony w „Biuletynie Informacyjnym” z 13 sierpnia, znalazł się również na anonimowym zdjęciu, które zamieszczono w publikacji powojennej. Po śmierci uznany w prasie powstańczej za bohatera, który był: „chlubą odcinka i pogromcą Niemców” („Wiadomości z Miasta i Wiadomości Radiowe” z 10 sierpnia 1944 wydanie popołudniowe nr 15), poświęcono mu także artykuły w czasopismach, np. , „Antek Rozpylacz” w „Biuletynie Informacyjnym” z 13 sierpnia 1944 nr 50[2].

UpamiętnienieEdytuj

Pośmiertnie odznaczony 2 października przez dowódcę Połączonych Sił Zbrojnych AL, PAL i KB Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari V klasy[13] (odznaczenie zostało potwierdzone zaświadczeniem MON z 19 lipca 1965)[14], oraz Brązowym Krzyżem Wyzwolenia Połączonych Sił Zbrojnych[15]. Według innych wersji odznaczony również Krzyżem Walecznych[2].

Na wniosek ojca z 6 marca 1945 o przeprowadzenie ekshumacji, popartej zaświadczeniem mjr. Olszewskiego „Sokoła”, Antoni Godlewski 1 sierpnia 1945 został ekshumowany i pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera A-17). Według niektórych relacji uroczystość została sfilmowana przez Polską Kronikę Filmową i wyemitowana w kinach, jednak zapis Kroniki nie został do dzisiaj odnaleziony z powodu prawdopodobnego usunięcia przez cenzurę[15].

Na podwórku posesji przy ul. Brackiej 5, miejscu dotychczasowego pochówku, znajduje się ocalały napis wykonany w 1945 ręką matki: Antek Rozpylacz został pochowany na Cmentarzu Powązki-Wojskowe. Napis ten zabezpieczyli mieszkańcy kamienicy Wanda i Piotr Bieleszowie[16]. 8 sierpnia w 48. rocznicę śmierci „Antka Rozpylacza” odsłonięto napis zabezpieczony szybą oraz odsłonięto i poświęcono symboliczny szaniec z kostki granitowej[17].

28 maja 1966 płk. Leon Korzewnikjanc „Doliwa” wystąpił z wnioskiem o wmurowanie tablicy pamiątkowej u zbiegu ulic Brackiej i Al. Jerozolimskich. Odsłonięcie tablicy przy al. Jerozolimskich 11/19 nastąpiło 8 sierpnia 1985. Od 24 listopada 1961 r. Antek Rozpylacz jest patronem ulicy na warszawskiej Woli[18]. Jest także patronem 27 Warszawskiej Drużyny Harcerskiej „Baon”[19].

Jak stwierdzili autorzy publikacji o powstaniu warszawskim w Śródmieściu Południowym Izabella i Stanisław Maliszewscy:

 
Nie sposób też wyjaśnić, co jest prawdą, a co może być tylko legendą o Antku. Zachowała się pamięć o bohaterskim powstańcu, który oddał swe życie za ojczyznę[20].

UwagiEdytuj

  1. Tablica umieszczona jest na budynku przy Al. Jerozolimskich 11/19. Faktycznie zginął w pobliżu nr 23, obecnie nr 29

PrzypisyEdytuj

  1. Lissowski, Szanser i Werner 2003 ↓, s. 72.
  2. a b c d Kunert 1987 ↓, s. 71.
  3. a b Lissowski, Szanser i Werner 2003 ↓, s. 118.
  4. Lissowski, Szanser i Werner 2003 ↓, s. 16.
  5. Maliszewska i Maliszewski 2001 ↓, s. 128.
  6. Barbara Enkelking, Dariusz Libionka: Żydzi w powstańczej Warszawie. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum nad Zagładą Żydów, 2009, s. 102.
  7. Zalman Hochman. W: Powstańcze biogramy [on-line]. Muzeum Powstania Warszawskiego. [dostęp 2016-08-15].
  8. Powstanie warszawskie 1944. Wybór dokumentów. P. Matuszak (red.). T. III. Warszawa: Agencja Wydawnicza „Egros”, 2003, s. 220.
  9. Relacja Alicji Janiszewskiej „Hanki”. Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, 19 października 2005. [dostęp 13 listopada 2010].
  10. Relacja Stefana Laube „Adama”. Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, 30 czerwca 2006. [dostęp 13 listopada 2010].
  11. Marek Władyka: Antoś kosi Niemców rozpylaczem. TVN Warszawa, 8 sierpnia 2009. [dostęp 13 listopada 2010]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  12. Janina Grzybowska. W: Powstańcze biogramy [on-line]. Muzeum Powstania Warszawskiego. [dostęp 2016-08-15].
  13. J. Kreusch, A. K. Kunert, T. Labuszewski (oprac.): Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego. T. IV. Warszawa: 1997, s. 248.
  14. Lissowski, Szanser i Werner 2003 ↓, s. 84.
  15. a b Lissowski, Szanser i Werner 2003 ↓, s. 82.
  16. Tu zginał „Antek rozpylacz”. Niezależna.pl, 1 sierpnia 2008. [dostęp 13 listopada 2010].
  17. Maliszewska i Maliszewski 2001 ↓, s. 125.
  18. Uchwała nr 28 Rady Narodowej Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 24 listopada 1961 r. w sprawie nadania nazw ulicom, "Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m.st. Warszawy, Warszawa, dnia 20 grudnia 1961 r., nr 22, poz. 96, s. 2.
  19. Strona internetowa 27 WDH "Baon" im Antoniego Godlewskiego "Antka Rozpylacza". [dostęp 22 marca 2014].
  20. Maliszewska i Maliszewski 2001 ↓, s. 129.

BibliografiaEdytuj

  • Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1944. T. I. Warszawa: P.A.X., 1987. ISBN 83-211-0739-7.
  • Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion „Sokół” w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: ŁośGraf, 2003. ISBN 83-87572-00-4.
  • Izabella Maliszewska, Stanisław Maliszewski: Śródmieście Południowe: warszawskie Termopile 1944: przewodnik historyczny po miejscach walk i pamięci z lat 1939-1944. Warszawa: Askon, 2001, seria: Warszawskie Termopile 1944. ISBN 83-87545-42-2.