Otwórz menu główne

Archibald Pitcairne

szkocki lekarz, matematyk, filozof, poeta i dramaturg

Archibald Pitcairne (ur. 25 grudnia 1652 w Edynburgu, zm. 20 października 1713 tamże) – szkocki lekarz, matematyk, filozof, poeta, dramaturg, jakobita, profesor medycyny na Uniwersytecie w Lejdzie.

Archibald Pitcairne
Ilustracja
Portret Archibalda Pitcairne’a
Data i miejsce urodzenia 1652-12-2525 grudnia 1652
Edynburg
Data i miejsce śmierci 1713-10-2020 października 1713
Edynburg

ŻyciorysEdytuj

Pochodzenie i wykształcenieEdytuj

Archibald Pitcairne urodził się w Edynburgu w Szkocji. Jego ojciec był urzędnikiem w lokalnym samorządzie miejskim. Średnie wykształcenie typu klasycznego otrzymał w Dalkeith. W 1668 roku wstąpił na Uniwersytet Edynburski, gdzie w 1671 roku otrzymał stopień magistra. Ze względu na słaby stan zdrowia wyruszył na południe Francji, ale po drodze zatrzymał się w Paryżu, gdzie zaczął studiować medycynę. Studia medyczne kontynuował w Padwie[1], a dyplom lekarza otrzymał w 1680 roku na uniwersytecie w Reims[2].

Działalność medycznaEdytuj

Po ukończeniu studiów Pitcairne powrócił do Edynburga, gdzie został członkiem założycielem Królewskiego Kolegium Lekarzy w Edynburgu. W Edynburgu szybko zaczął się cieszyć dobrą reputacją zawodową i został powołany w 1685 roku na stanowisko profesora medycyny na Uniwersytecie Edynburskim. W 1692 roku Rada Gubernatorów uniwersytetu w Lejdzie powołała go na stanowisko profesora zwyczajnego (Ordinarius Professor Praxeos Medicinae) z pensją 1000 guldenów rocznie[3]. Jego uczniami byli tam między innymi Richard Mead i George Cheyne. Prowadził starania o powołanie na Uniwersytecie Edynburskim wydziału lekarskiego[4].

Pitcairne pozostawał pod wpływem poglądów Newtona, szczególnie wyrażonych w dziele Principia Mathematica. W latach 1683–1689 zaczął propagować nowe, matematyczne podejście do zagadnień fizjologii człowieka[5]. Także pod wpływem Newtona starał się tłumaczyć czynności organizmu ludzkiego w kategoriach przepływu płynów ustrojowych[6].

 
Opuscula medica, 1716

W leczeniu suchot Pitcairne przepisywał kalomel (chlorek rtęci), wywary z kolcorośla i stosował lewatywy[7].

W 1694 roku podjął wykłady z dziedziny anatomii[8]. Uzyskał zgodę rady miasta na badania anatomiczne tych zmarłych, których ciała nie były zabierane przez rodzinę i byłyby grzebane na koszt miasta. Ta propozycja spotkała się początkowo ze sprzeciwem naczelnego chirurga Edynburga. Można uznać, że zgoda władz miejskich dała podstawy do rozwoju szkoły medycznej w Edynburgu, a Pitcairne został członkiem Królewskiego Kolegium Chirurgów w Edynburgu(ang.) w 1701 roku. Był więc jednocześnie członkiem Towarzystwa Lekarzy i Towarzystwa Chirurgów, co nie zdarzyło się ponownie przez następne sto lat[8].

Często wchodził w kłótnie ze swoimi kolegami lekarzami. Przykładem takiej zapalonej, choć kulturalnej dyskusji, był konflikt z dr Brownem na temat pochodzenia gorączki[9]. Popadał w konflikt z władzami ze względu na swoje nierozważne wypowiedzi. Był jednak lubiany w swoim środowisku, zawsze gotowy do udzielenia pomocy potrzebującym.

Poglądy religijneEdytuj

 
Sztuka teatralna The Assembly

Pitcairne uznawany był Szkocji za przedstawiciela poglądów heterodoksyjnych[10]. Formułował on swoje opinie w sposób celny, wyważony, aluzyjny, skierowany do wykształconych odbiorców[11]. Zainteresowany był religią naturalną(ang.), nienawidził duchowieństwa, był bliski przekonaniom angielskich deistów[11].

Postawa życiowa Pitcairne’a obejmowała szereg elementów wyznania episkopalnego, a po rewolucji w latach 1688–1689 został jakobitą[12].

W poemacie A Catholick Pile to purge out Christianity, Prescribed by Doctor Sibbald krytykował dr Roberta Sibbalda, który najpierw przeszedł na katolicyzm, a następnie powrócił do wyznania protestanckiego[13].

Inne zainteresowaniaEdytuj

Pitcairne żywo reagował na aktualne wydarzenia polityczne i społeczne[14]. Utrzymywał liczne kontakty zawodowe i społeczne. Miał wielu przyjaciół i wielu wrogów. Do osób, z którymi się przyjaźnił, współpracował, lub prowadził dysputy, należeli: Isaac Newton, Herman Boerhaave[15], David Gregory[16].

Skala zainteresowań Pitcairne’a była niezwykle szeroka, obejmowała obok medycyny zagadnienia prawne, religioznawstwo, poezję, matematykę. Swoje przekonania wyrażał w pracach, które charakteryzowały się dużą erudycją, aluzyjnością i niedomówieniami[17].

Pitcairne posługiwał się biegle językiem łacińskim, po łacinie pisał wiersze[18], dobrze przyjęte przez krytyków[19]. Wybór jego wierszy w tłumaczeniu na angielski znajduje się w publikacji Archibald Pitcairne – The Latin Poems wydanej w 2009 roku[20]. Był współautorem komedii The Assembly, or Scotch Reformation, początkowo zatytułowanej The Phanaticks (1691), a także satyrycznego poematu Babel, zawierającego opisy współczesnych mu, znanych prezbiteriańskich duchownych, których nie lubił jako zagorzały jakobita[18].

Życie prywatneEdytuj

W 1693 roku Pitcairne wrócił do Szkocji, aby poślubić córkę wybitnego szkockiego lekarza Sir Archibalda Stevensona. Ponieważ jej rodzina nie zgodziła się na jej wyjazd za granicę, Pitcairne nie wrócił do Lejdy, osiadł w Edynburgu, gdzie został uznany za pierwszego lekarza w Szkocji; udzielał jednocześnie konsultacji w Anglii i Holandii. Syn Pitcairne’a brał udział w powstaniu jakobitów w 1715 roku. Został z tego powodu skazany na śmierć, ale uratowała go interwencja następcy Pitcairne’a, dr Richarda Meada. Pitcairne był wielkim kolekcjonerem książek. Jego cenna kolekcja została w latach 1719–1720 sprzedana carowi Rosji Piotrowi I[4] za 500 funtów szterlingów (obecna wartość 103 tysiące dolarów amerykańskich[21]). Pośrednikiem w sprzedaży był przyjaciel Pitcairne’a, dr Robert Erskine(ang.)[a][22].

 
Grobowiec Pitcairne’a w kwaterze Covenanter’s Prison(ang.) na cmentarzu Greyfriars Kirkyard(ang.) w Edynburgu

Pitcairne zmarł w Edynburgu w wieku 60 lat. Został pochowany na cmentarzu Greyfriars Kirkyard w Edynburgu[2].

PublikacjeEdytuj

  • 1688 Solutio problematis de historicis; seu de inventoribus (Solution of the problem concerning historians or inventors)[b][23][24]
  • 1701 Dissertationes medicae – w tym dziele zawarte są głównie poglądy medyczne Pitcairne’a. Omawia w nim krążenie krwi w małych naczyniach i w płucach, podstawy trawienia pokarmów, działanie leków przeczyszczających, rolę kwasów i zasad w organizmie. Dzieło to, razem z innymi pracami Pitcairne’a, dostępne jest w tłumaczeniu angielskim, drugie wydanie ukazało się w 1727 roku[c][25].
  • 1706 Epistola Archimedis ad Regem Gelonem (Letter of Archimedes to King Gelo)[d][26]
  • 1715 The Assembly[e][27]
  • 1733 The Philosophical and Mathematical Elements of Physick[f]

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Robert Erskine był od 1706 roku naczelnym lekarzem cara Piotra Wielkiego, dyrektorem jego zbiorów bibliotecznych, a w 1716 roku został mianowany przez cara radcą stanu[28].
  2. Jest to pierwsza publikacja Pitcairne’a, napisana po łacinie. Szczegółowa analiza tej pracy znajduje się w pozycji Archibald Pitcairne and Scottish heterodoxy, c. 1688–1713[29].
  3. Pełny tytuł pracy to: The Whole Works of Dr. Archibald Pitcairn: Published by Himself: Wherein are Discovered, the True Foundation and Principles of the Art of Physic: with Cases and Observations Upon Most Distempers and Medicine. Autorami tłumaczeń z łaciny w wydaniu II z 1727 roku są dr George Sewell i dr J. T. Desaguliers[25]. Książka zawiera następujące rozdziały: · An Oration Proving the Profession of Physic free from the Tyranny of any Sect of Philosophers, translated by Dr Sewell · The Theory of the Distempers of the Eye · Dissertation upon the Circulation of the Blood Through the Minutest Vessels of the Body · A Dissertation of the Causes of the different Quantity that the Blood flows with thro’ the Lungs of living Creatures, and Embrio’s · A Dissertation upon the Motion which reduces the Aliment in the Stomach to a Form proper for the Supply of the Blood · A Solution of the Problem concerning Inventors · A Dissertation upon the Circulation of the Blood in born Animals and Embryons · A Dissertation concerning the Cure of Fevers by Evacuation · A Short Dissertation concerning the Effects of Acids and Alcalies in the Cure of Distempers · Some Observations concerning Womens Monthly Courses · Of the Increase of the Quantity of the Blood in the Natural State and the Proportion of that Increase · Concerning the Ingress of the Distemper commonly call’d the Venerea Lues, or Pox · Concerning the Small-Pox · For the Arthridis, or Gout · Of the Division of Distempers · Of the Scurvy · The Method of Curing the Small-Pox (Written in the Year 1714) · Index
  4. Pełny tytuł pracy to: Archimedis (seu A. Pitcarnii) Epistola ad Gelonem Regem de Religione, Superstitione[26].
  5. Sztuka teatralna z 1691 roku, wydana pod nazwiskiem Pitcairne’a w 1715, napisana dosadnym, często sprośnym językiem[27].
  6. Oryginalny tytuł łaciński: Elementa medicinae physico-mathematica ... Item ejusdem opuscula medica, quibus postremo adjectus est ratiociniorum mechanicorum in medicina usus vindicatus, a pełny tytuł angielski: The Philosophical and Mathematical Elements of Physick. In Two Books. The First containing the Theory: The Second the Practice. Compos’d for the Use of all who study the Art of Medicine.

PrzypisyEdytuj

  1. Guthrie: The Influence of the Leyden School Upon Scottish Medicine. Med Hist. 1959 Apr; 3(2), 1959. s. 108–122. [dostęp 2018-06-17].
  2. a b Cameron 1953 ↓, s. 536.
  3. Lindeboom 1963 ↓, s. 274.
  4. a b Appelbaum 1982 ↓, s. 3.
  5. Cuningham 1981 ↓, s. 88.
  6. Appelbaum 1982 ↓, s. 8.
  7. Hatfield 1980 ↓, s. 255.
  8. a b Cameron 1953 ↓, s. 537.
  9. Lucia Dacome, Living with the Chair: Private Excreta, Collective Health and Medical Authority in the Eighteenth Century, „Science History”, 39, 2001, s. 467–500, DOI10.1177/007327530103900404.
  10. Raffe 2017 ↓, s. 27.
  11. a b Raffe 2017 ↓, s. 26.
  12. Raffe 2017 ↓, s. 25.
  13. Withers 1996 ↓, s. 46.
  14. Simon Schaffer, The Glorious Revolution and medicine in Britain and the Netherlands, „Notes and Records, The Royal Society Journal of the History of Science”, 43(2), 1989, s. 167–190, DOI10.1098/rsnr.1989.0013.
  15. Simon Schaffer, The Glorious Revolution and medicine in Britain and the Netherlands, „Notes and Records, The Royal Society Journal of the History of Science”, 43(2), 1989, s. 167–190, DOI10.1098/rsnr.1989.0013.
  16. Raffe 2017 ↓, s. 8.
  17. Raffe 2017 ↓, s. 2.
  18. a b Appelbaum 1982 ↓, s. 9.
  19. Cameron 1953 ↓, s. 538.
  20. Archibald Pitcairne: The Latin Poems. Royal Van Gorcum, 2009. [dostęp 2018-07-01].
  21. Pounds Sterling to Dollars: Historical Conversion of Currency. [dostęp 2018-06-09].
  22. Appelbaum 1982 ↓, s. 5.
  23. Archibald Pitcairne, Solutio problematis de historicis; seu, inventoribus, 1688.
  24. Guerrini 1987 ↓, s. 72.
  25. a b Archibald Pitcairne, The Whole Works of Dr. Archibald Pitcairn: Published by Himself: Wherein are Discovered, the True Foundation and Principles of the Art of Physic: with Cases and Observations Upon Most Distempers and Medicine, 1727.
  26. a b Raffe 2017 ↓, s. 14.
  27. a b Archibald Pitcairne, The Assembly, 1715.
  28. Appelbaum 1982 ↓, s. 4.
  29. Raffe 2017 ↓, s. 3 i następne.

BibliografiaEdytuj

  • M.H.V. Cameron, Archibald Pitcairne 1652–1713, „Canadian Medical Association Journal”, 69, 1953, s. 536–538, PMID20242558.
  • Andrew Cunningham, Sydenham Versus Newton: the Edinburgh Fever Dispute of the 1690s between Andrew Brown and Archibald, „Medical History, Supplement No. 1”, Supplement No. 1, 1981, s. 71–98.
  • Anita Guerrini, Archibald Pitcairne and Newtonian Medicine, „Medical History”, 31, 1987, s. 70–83.
  • Vivienne Gabrielle Hatfield, Domestic Medicine in Eighteenth Century Scotland, „Submitted for the degree of Doctor of Philesophy, University of Edinburgh”, 1980, PMID20242558.
  • G.A. Lindeboom, Pitcairne’s Leyden interlude described from the documents, „Annals of Sciences”, 19(4), 1963, s. 273–284, PMID20242558.
  • Alasdair Raffe, Archibald Pitcairne and Scottish heterodoxy, c. 1688–1713, „The Historical Journal”, 60(3), 2017, s. 633–657, DOI10.1017/S0018246X1600025X.
  • Charles W.J. Withers, Geography, science and national identity in early modern Britain: The case of Scotland and the work of Sir Robert Sibbald (1641–1722), „Annals of Sciences”, 53(1), 1996, s. 29–73, DOI10.1080/00033799600200111, PMID20242558.