Otwórz menu główne

Architektura socrealistyczna w Polsce

Plac Cyryla Ratajskiego w Poznaniu
Szkoła Podstawowa nr 9 przy ul. Józefa Łukaszewicza 9/13 w Poznaniu (1955-1958)
Aleja Róż w Nowej Hucie
Defilada uczestników Zlotu Młodych Budowniczych Polski Ludowej w dniu 22 lipca 1952
Wojewódzka Rada Związków Zawodowych w Katowicach (obecnie: Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego)
Robotnica z kielnią na tyskim osiedlu A
Plan Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej w Warszawie
Pałac Kultury i Nauki w Warszawie
Ministerstwo Rolnictwa w Warszawie
Biurowiec Prezydium Rządu w Warszawie
Teatr Wielki w Łodzi
Instytut Muzyki Uniwersytetu Rzeszowskiego w Rzeszowie
Dom Rybaka we Władysławowie

Architektura socrealistyczna w Polscearchitektura realizowana w latach 1949–1956 w ramach obowiązującej wówczas doktryny realizmu socjalistycznego, definiowana w tym czasie jako „socjalistyczna w treści i narodowa w formie”.

Spis treści

Geneza i założeniaEdytuj

Osobny artykuł: Socrealizm.

Ideologia socrealizmu została do Polski sprowadzona ze Związku Radzieckiego. Został oficjalnie ogłoszony przez Bolesława Bieruta na Konferencji Warszawskiej PZPR 3 lipca 1949 r. Socrealizm w architekturze proklamowano 21 czerwca tego samego roku na Konferencji Architektów Partyjnych. Wielu architektów, między innymi Edmund Goldzamt (autor referatu na konferencję) i Jan Minorski potępiło wówczas architekturę nowoczesną[1].

„Socjalistyczną treść” nowej architektury rozumiano przede wszystkim jako potrzebę zapewnienia powszechnie dostępnych higienicznych warunków zamieszkania – podobne tendencje występowały w tym czasie w całej Europie. Interpretacja „narodowej formy” pozostawiała znacznie więcej wątpliwości. Ostatecznie postanowiono oprzeć się, wzorem architektury radzieckiej, na historycznych zasadach kompozycji oraz elementach dekoracyjnych[2]. Historyzujące formy „narodowe” miały nawiązywać głównie do renesansu[3], choć początkowo nie było to oczywiste – w środowisku warszawskim postulowano nawiązywanie do klasycyzmu[1].

Krytyka socrealizmu i współczesne ocenyEdytuj

Schyłek stalinizmu przyniósł również zarzucenie doktryny socrealizmu w Polsce. Krytykowano monotonię, przesadny monumentalizm i nieekonomiczność rozwiązań.

 
Zbudowano ogromne place, gdyż miały wypełniać je manifestacje – życie nie składa się jednak z samych manifestacji. Zbudowano tarasy, loggie, arkady, które ziały pustką[4].

W rezultacie architektura „narodowa w formie” oparta jednak na tradycyjnych formach i w pewnym stopniu swojska została zastąpiona fascynacją modernizmem. Podejściem nadal „socjalistycznym w treści”, lecz tym razem już „nowoczesnym w formie”[3].

Doświadczenia późniejszych lat i pewne znużenie modernizmem skłaniają do znacznie łagodniejszej oceny architektury i urbanistyki socrealistycznej[2]:

  • preferowano zabudowę przyuliczną (obrzeżną), tworzącą czytelne wnętrza urbanistyczne, zaś ulica pozostawała ulicą,
  • większość budynków miała nie więcej niż 4 kondygnacje, nie było jeszcze nacisków aby wszystkie budynki bez windy miały po 5 kondygnacji,
  • stosowano jeszcze dachy spadziste kryte dachówką,
  • w początkowym okresie jakość materiałów i poziom rzemiosła budowlanego pozostawały na wysokim poziomie.

KalendariumEdytuj

  • 21 czerwca 1949 r. – Konferencja Architektów Partyjnych ogłasza realizm socjalistyczny obowiązującą doktryną w polskiej architekturze
  • 23 czerwca 1949 r. – rozpoczęcie budowy Nowej Huty
  • 6 listopada 1949 r. – rada SARP przyjmuje rezolucję architektów partyjnych
  • 16 września 1950 r. – rozpoczęcie budowy MDM
  • 15 stycznia 1951 r. – I Ogólnopolski Pokaz Projektów Architektury w warszawskiej Zachęcie
  • 25 maja 1952 r. – rozpoczęcie budowy Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie
  • 22 lipca 1952 r. – uroczyste otwarcie Placu Konstytucji i MDM w Warszawie
  • 13-15 kwietnia 1953 r. – Krajowa Narada Architektów – pierwsza krytyka socrealizmu
  • kwiecień 1955 r. – krytyka rozwoju architektury i urbanistyki w Polsce ze strony SARP
  • 22 lipca 1955 r. – oddanie Pałacu Pałacu Kultury i Nauki oraz Stadionu Dziesięciolecia w Warszawie
  • 26 marca 1956 r. – Ogólnopolska Narada Architektów – oficjalny koniec socrealizmu w polskiej architekturze

Miasto socjalistyczneEdytuj

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Spis obiektówEdytuj

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
Miasto Osiedla, założenia urbanistyczne i zespoły zabudowy Pojedyncze obiekty
Białystok
Bielsko-Biała
Brzeg Dolny
  • Hotel Robotniczy „Piast”
Bydgoszcz
Chorzów
  • Osiedle przy ul. Łukasińskiego/ Kochanowskiego/ Odrowążów
  • bloki przy ul. Dąbrowskiego
Dąbrowa Górnicza
  • Zabudowa dzielnicy Gołonóg
Gdańsk
  • Grunwaldzka Dzielnica Mieszkaniowa we Wrzeszczu (zrealizowana częściowo)
  • Dom Kultury w Nowym Porcie
Gdynia
Gliwice
  • Budynek wydziału Górniczego Politechniki Śląskiej
  • stary budynek KOMAG
Hajnówka
  • Dom Kultury HPSDD „Górnik” (1955)
Katowice
  • osiedle Koszutka[5]
  • Osiedle w dzielnicy Ligota pomiędzy ul. Słupską, ul. Koszalińską i ul. Kołobrzeską.
Kraków
  • Collegium Chemicum UJ
  • Rozbudowa AGH
  • Kompleks KS-u Korona
  • Miastoprojekt
  • Instytut Górnictwa Naftowego i Gazownictwa „Nafta”
  • Biurowiec Dyrekcji Kolei
Kraków (Nowa Huta)
Lublin
  • Plac Zamkowy (daw. Plac Zgromadzeń Ludowych)
  • Osiedle mieszkaniowe wzdłuż alei Racławickich
  • kamienice przy Placu Zamkowym
  • bloki mieszkalne wzdłuż alei Racławickich (między al. Długosza a ul. Puławską) i ulic: Legionowej oraz Ks. Jerzego Popiełuszki (daw. Róży Luksemburg)
Łódź
  • Osiedle Bałuty I
  • Osiedle Bałuty IV
  • Osiedle Odrzańska
  • Osiedle Staromiejskie
  • Osiedle Wierzbowa
  • Osiedle Żeligowskiego
  • Biurowiec Centrali Tekstylnej, ob. TVP
  • Dom Partii, ob. gmach Sądu Rejonowego Łódź-Śródmieście
  • Hala Sportowa (Pałac Sportu)
  • Dworzec tramwajowy „Północna” w Parku Staromiejskim
  • Szpital Dziecięcy im. M. Konopnickiej
  • Teatr Wielki
Poznań
Pyskowice
  • Osiedla A, B, C, D, E (Nowe Pyskowice)
Rzeszów
  • Wojewódzka Rada Narodowa – ob. Podkarpacki Urząd Wojewódzki (ul. Grunwaldzka)
  • Pomnik Czynu Rewolucyjnego (przy rondzie im. Dmowskiego)
  • Dom Partii (Komitet Wojewódzki) – ob. Sąd Apelacyjny (al. Marszałka J. Piłsudskiego)
  • Dom Kultury WSK ob. Instytut Muzyki Uniwersytetu Rzeszowskiego (ul. Dąbrowskiego)
  • kwartały pierzejowe ulic Dąbrowskiego i Hetmańskiej (odcinek między W. Pola a Powstańców Warszawy)
  • komenda wojewódzka MO – ob. Policji (ul. Dąbrowskiego)
  • Ośrodek Rehabilitacyjno-Edukacyjno-Wychowawczy (ul. Staszica)
  • Oddział „RUCH” -u (ul. Asnyka)
  • Szpital MSWiA (ul. Krakowska)
  • pierzeja zachodnia pl. Ofiar Getta – ob. Urząd Miasta (różne wydziały)
  • budynek Wydziału Komunikacji UM (pl. Ofiar Getta)
  • Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej (pl. Ofiar Getta)
  • Cmentarz wojenny Armii Czerwonej (ul. Lwowska)
  • brama i rzeźba „płaczek” – Cmentarz komunalny Wilkowyja (ul. Cienista)
Skarżysko-Kamienna
  • Miejskie Centrum Kultury im. Leopolda Staffa (ul. Słowackiego)
Sosnowiec
  • Dom Górnika (ul. Żytnia)
Szczecin
  • Śródmiejska Dzielnica Mieszkaniowa
Tychy
Warszawa
  • Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa (1950-1953)
  • Osiedle Praga II (1948-1952)
  • Plac Konstytucji
  • Plac Hallera
  • zabudowa przy ul. Kasprowicza, Przybyszewskiego, Żeromskiego
  • zabudowa przy ul. Andersa (dawna ul. Nowotki)
  • Osiedle Racławicka Zachodnia (Racławicka/Wołoska/Wiktorska/Al. Niepodległości)
Władysławowo
Wrocław
  • Kościuszkowska Dzielnica Mieszkaniowa (pl. Kościuszki i Arkady), arch. Roman Tunikowski
  • Gmachy Politechniki przy pl. Grunwaldzkim, arch. Krystyna i Marian Barscy
  • Iglica (Wrocław)
Zabrze
Zamość

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Wojciech Kosiński: Dzieje architektury w Polsce. Kraków: Władysław Kluszczyński, 2003. ISBN 83-88080-95-4.
  2. a b Andrzej Basista: Betonowe dziedzictwo. Warszawa-Kraków: Wydawnictwo Naukowa PWN, 2001. ISBN 83-01-13224-8.
  3. a b Marek Janik: Socjokulturowe aspekty architektury miejsc zamieszkania. Gliwice: Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, 2004. ISBN 83-7335-208-2.
  4. Krzysztof Mordyński: Marzenie o idealnym mieście – Warszawa socrealistyczna. SPOTKANIA Z ZABYTKAMI nr 9, 2006.
  5. Urząd Miasta Katowice: Wartości dziedzictwa kulturowego (załącznik 1.9) (pol.). bip.um.katowice.pl. [dostęp 2011-07-13].