Armand Jean Richelieu

francuski książę, kardynał

Armand-Jean du Plessis de Richelieu (fr. wym. [aɾmɑ̃-ʒɛɑ̃ dy plɛsi də ɾiʃəljø]; ur. 9 września 1585 w Paryżu, zm. 4 grudnia 1642 tamże) – francuski diuk, kardynał, pierwszy premier Francji[1][2] w latach 1624–1642.

Armand-Jean du Plessis
de Richelieu
Kardynał prezbiter
Ilustracja
Herb duchownego Candorem purpurae servat et dirigit et firmat
Kraj działania

Królestwo Francji

Data i miejsce urodzenia

9 września 1585
Paryż

Data i miejsce śmierci

4 grudnia 1642
Paryż

Miejsce pochówku

Kaplica Sorbony

Opat Cluny i Cîteaux
Okres sprawowania

1635–1642

Biskup Luçon
Okres sprawowania

1606–1624

Wyznanie

katolicyzm

Kościół

rzymskokatolicki

Nominacja biskupia

1606

Sakra biskupia

17 kwietnia 1607

Kreacja kardynalska

5 września 1622
Grzegorz XV

Faksymile
Odznaczenia
Order Ducha Świętego (Francja)
Sukcesja apostolska
Data konsekracji

17 kwietnia 1607

Konsekrator

Anne de Pérusse Escars de Givry

ŻyciorysEdytuj

Ojcem Armanda był François du Plessis, szlachcic ze zubożałej rodziny, który wzbogacił się dzięki małżeństwu z Zuzanną La Porte, córką paryskiego adwokata prowadzącego interesy Zakonu Maltańskiego. Mieli pięcioro dzieci – trzech synów (Armand-Jean był z nich najmłodszy) i dwie córki. Nie wiadomo dokładnie, gdzie urodził się przyszły kardynał. Sam twierdził, że jest rodowitym paryżaninem. Inni zapewniali, że przyszedł na świat w rodzinnych dobrach w Richelieu. Wiadomo tylko, że poród był bardzo ciężki, a zarówno matka, jak i syn, byli bliscy śmierci. Został ochrzczony w paryskim kościele św. Eustachego, a imię otrzymał po swoim ojcu chrzestnym, marszałku Armandzie de Biron.

Początkowe wykształcenie otrzymał od matki oraz od księdza z pobliskiego klasztoru. W roku 1594 rozpoczął naukę w paryskim collège de Navarre.

 
Richelieu przygląda się oblężeniu La Rochelle

W 1606 został mianowany przez Henryka IV biskupem Luçon (sakrę otrzymał 17 kwietnia 1607). W 1622 dzięki protekcji królowej-matki Marii Medycejskiej, papież Grzegorz XV mianował go kardynałem. W 1624 został powołany przez Ludwika XIII na pierwszego ministra. Wprowadził szereg reform, m.in. zmierzających do osłabienia pozycji arystokracji.

W 1630 r. zabronił arystokratom działalności handlowej, wkrótce potem zakazał im prowadzenia prywatnych wojen oraz posiadania zamków warownych (istniejące miały zostać wykupione). W latach 1625–1628 prowadził wojnę z hugenotami, jedną z głównych sił przeciwnych królowi. Pokonawszy hugenotów w 1629 wydał edykt łaski nakazujący hugenotom zrezygnowanie z samodzielności politycznej oraz oddania twierdz, ale gwarantujący jednocześnie wolność wyznania. Pokój ten był przyczyną konfliktu kardynała z Marią Medycejską. Richelieu wyszedł z niego zwycięsko i po tzw. „dniu zawiedzionych” (11 listopada 1630) otrzymał od króla potwierdzenie stanowisk i pełnię zaufania.

W celach propagandowych powołał do życia rządową gazetę. W 1635 założył Akademię Francuską, której zadaniem było stworzenie literackiego języka francuskiego. Rozbudował armię i flotę. Podjął politykę podbojów kontynentalnych, współzawodnicząc z Anglią. Chciał osłabić Habsburgów, więc utrzymywał dobre kontakty z Turcją.

W czasie wojny trzydziestoletniej (1618–1648) wspierał nastroje antyhiszpańskie i antyhabsburskie, nie angażował jednak Francji w otwarty konflikt. Wspierał działania książąt protestanckich oraz krajów przeciwnych Cesarstwu – szukał sojuszu z Anglią, Niderlandami Północnymi, Danią, później ze Szwecją (to między innymi jego dyplomaci byli odpowiedzialni za doprowadzenie do rozejmu polsko-szwedzkiego w Starym Targu w 1629 roku). Hojnymi subsydiami wspomagał niektóre księstwa protestanckie i włoskie, a także Szwecję.

Dopiero 12 maja 1635 roku Francja wypowiedziała otwartą wojnę Hiszpanii. Wcześniej zawarty został w Compiègne układ ze Szwedami, na mocy którego połączone siły francusko-szwedzkie miały zaatakować i cesarza, i króla Hiszpanii. Richelieu jednak nie był zainteresowany konfliktem z Rzeszą i usiłował ograniczyć teatr wojny do terenów Hiszpanii i południowych Niderlandów. W odpowiedzi Szwedzi ograniczyli swoje działania jedynie do terytorium Niemiec. Wysokie koszty prowadzenia wojny zmuszały kardynała do coraz dotkliwszego obciążania ludności podatkami, co skutkowało serią rewolt, które przetaczały się przez Francję w trakcie całej wojny. Najbardziej znanym zrywem ludności w tych czasach był ruch „bosonogich”.

W 1641 zawiązano przeciw niemu spisek, na czele którego stanęli Gaston, książę Orleanu, François de Thou i markiz Cinq-Mars – faworyt Ludwika XIII, syn długoletniego przyjaciela Richelieu. Kardynał sam przedstawił młodego markiza królowi, sądząc że takiego faworyta będzie mógł z łatwością kontrolować. Pomylił się, ale spisek i tak został wykryty i udaremniony. Cinq-Mars został ścięty, a Gaston Orleański opuścił Francję.

Richelieu umarł w 1642 i pozostawił testament, w którym tłumaczył swoje postępowanie. Według tego dokumentu celem kardynała było wprowadzenie w życie zasad absolutyzmu i stworzenie silnego państwa w granicach starożytnej Galii.

Po śmierci Richelieu funkcję pierwszego ministra Francji objął rekomendowany przez niego kardynał Jules Mazarin.

Richelieu został pochowany w kaplicy Sorbony. 5 grudnia 1793 jego zwłoki zostały sprofanowane przez paryskich sankiulotów[3].

Richelieu w literaturzeEdytuj

Gdy Aleksander Dumas uczynił go jednym z głównych bohaterów powieści „Trzej muszkieterowie”, opisał go jako męża stanu, makiawelicznego i oddanego swej służbie w rządzie. Na tej podstawie popularna tradycja przekazuje jego obraz jako osoby złowrogiej.

OcenaEdytuj

Richelieu uważany jest za polityka, który złamał potęgę hugenotów. Po ich pokonaniu, gdy nie zagrażali już jego polityce, przyznał im wolność wyznania specjalnym edyktem. Niewątpliwie złamał potęgę arystokracji: burzył zamki opornych, konfiskował dobra, ścinał spiskowców.

PrzypisyEdytuj

  1. Richelieu uważany jest za pierwszego „premiera” Francji, mimo że za jego czasów funkcja ta nie istniała jeszcze w obecnej formie. Przed nim, analogiczne choć mniej prestiżowe stanowisko zajmował Concino Concini (zob. Musée des familles: lectures du soir, Volume 13 Éditeur, Bureaux du Musée des Familles, 1846, str. 323).
  2. Gilibert de Merlhiac, Essai comparatif entre le cardinal-duc de Richelieu, premier ministre de Louis XIII, roi de France, et M. William Pitt, premier ministre de George III, roi de la Grande-Bretagne, 1816, s. 39-40 (zob. books.google.com).
  3. Zbigniew Wójcik: Historia Powszechna. Wiek XVI-XVII. Warszawa: PWN, 1998. ISBN 83-01-08912-1.

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj