Otwórz menu główne

Audrey Hepburn

Brytyjska aktorka filmowa i teatralna, działaczka humanitarna

Audrey Hepburn (wym. ['ɔːdri ˈhɛpˌbɜrn], właśc. Audrey Kathleen Ruston; ur. 4 maja 1929 w Ixelles, zm. 20 stycznia 1993 w Tolochenaz) − brytyjska aktorka filmowa, teatralna, działaczka humanitarna i filantropka. Ikona kultury popularnej, symbol seksu lat 60. XX wieku. Należała do grona najbardziej cenionych aktorek późniejszego okresu „Złotej Ery Hollywood”. W 1999 American Film Institute umieścił jej nazwisko na 3. miejscu w rankingu „największych aktorek wszech czasów” (The 50 Greatest American Screen Legends)[a][1].

Audrey Hepburn
Ilustracja
Audrey Hepburn (1956)
Imię i nazwisko Audrey Kathleen Ruston
Data i miejsce urodzenia 4 maja 1929
Ixelles
Data i miejsce śmierci 20 stycznia 1993
Tolochenaz
Zawód aktorka
Współmałżonek Mel Ferrer
(1954–1968; rozwód)
Andrea Dotti
(1969–1982; rozwód)
Lata aktywności 1948–1967
1976–1990
Odznaczenia
Komandor Orderu Sztuki i Literatury (Francja) Prezydencki Medal Wolności (Stany Zjednoczone)
Faksymile
Strona internetowa

Dzieciństwo i lata młodości spędziła w Belgii, Anglii i Holandii. W Amsterdamie Hepburn uczyła się baletu pod kierownictwem Soni Gaskell. W 1948 przeprowadziła się do Londynu, gdzie kontynuowała naukę u Marie Rambert i występowała w chórkach w teatrach muzycznych na West Endzie. W 1951, po zagraniu w kilku produkcjach filmowych, została dostrzeżona przez francuską pisarkę Sidonie-Gabrielle Colette. Dzięki niej zadebiutowała w opartej na motywach powieści Colette sztuce Gigi, wystawianej na Broadwayu. Dwa lata później zagrała główną rolę w komedii romantycznej Rzymskie wakacje, stając się pierwszą aktorką w historii uhonorowaną za swoją kreację nagrodą Akademii Filmowej, BAFTĄ i Złotym Globem. W 1954 została laureatką teatralnej nagrody Tony za występ w sztuce Ondyna autorstwa francuskiego dramaturga Jeana Giraudoux. W latach 50. i 60. zagrała w takich filmach, jak: Sabrina (1954), Historia zakonnicy (1959), Śniadanie u Tiffany’ego (1961), Szarada (1963), My Fair Lady (1964), Jak ukraść milion dolarów (1966) i Doczekać zmroku (1967). W trakcie kariery Hepburn była laureatką prestiżowych nagród filmowych i teatralnych, także tych przyznawanych za całokształt pracy artystycznej. Pozostaje jedną z 15 osób w historii, które zdobyły EGOT, czyli Emmy, Grammy, Oscara i Tony.

Pod koniec lat 60. ograniczyła aktywność aktorską, angażując się w działalność humanitarną jako ambasador dobrej woli UNICEF. Była członkinią tej organizacji od 1954, a w latach 1988−1992 pracowała w najbiedniejszych krajach Afryki, Ameryki Południowej i Azji. W 1992, w uznaniu za zasługi na rzecz humanitaryzmu, została odznaczona przez prezydenta George’a H.W. Busha Medalem Wolności.

ŻyciorysEdytuj

Rodzina i młodość (1929–1938)Edytuj

 
Arnold Jan Adolf van Heemstra, dziadek Hepburn, pełnił funkcję gubernatora Gujany Holenderskiej

Audrey Hepburn urodziła się jako Audrey Kathleen Ruston[2][3] (część biografów błędnie podaje także Edda Kathleen Hepburn-Ruston)[4] 4 maja 1929 pod numerem 48 przy Rue Keyenveld w Ixelles, gminie miejskiej położonej w Regionie Stołecznym Brukseli w Belgii[b][6]. Jej matka, Ella van Heemstra (1900−1984), holenderska baronowa[7], była jednym z dziewięciorga dzieci barona Arnolda Jana Adolfa van Heemstra (1871–1957), burmistrza Arnhem w latach 1920−1921[7] i byłego gubernatora Gujany Holenderskiej w Ameryce Południowej − późniejszego Surinamu (1921−1928), stanowiącego ówcześnie kolonię holenderską[8] − oraz baronessy Elbrig Wilhelminy Hanrietty van Asbeck (1873–1939)[7]. Obie rodziny należały do arystokracji[8]. W wieku 19 lat Ella van Heemstra ukończyła szkołę dla panien z wyższych sfer, w której wyróżniała się na zajęciach ze śpiewu i w teatrze amatorskim. Jej marzeniem było zostanie śpiewaczką operową[8]. 11 marca 1920 poślubiła starszego o sześć lat Hendrika Gustaafa Adolfa Quarlesa van Ufforda, producenta ropy naftowej z siedzibą w Batawii, gdzie następnie mieszkali. Mieli dwóch synów: Arnolda Roberta Alexandera „Alexa” Quarlesa van Ufforda (1920–1979) i Iana Edgara Bruce’a Quarlesa van Ufforda (1924–2010). Rozwiedli się na początku 1925[9]. Ojciec Hepburn, Brytyjczyk Joseph Victor Anthony Ruston[c] (1889−1980), urodzony we wsi Úžice na terenie ówczesnych Austro-Węgier, był synem Victora Johna Rustona, Brytyjczyka austriackiego pochodzenia[10], i Austriaczki Anny Catheriny Wels[9]. W latach 1923−1924 pełnił funkcję honorowego konsula brytyjskiego w Semarangu w Holenderskich Indiach Wschodnich[11]. Jego pierwszą żoną była holenderska dziedziczka Cornelia Wilhelmina Bisschop[9].

Rodzice Hepburn pobrali się 7 września 1926 w Dżakarcie w Holenderskich Indiach Wschodnich (późniejsza Indonezja)[12]. Zdaniem biografa Donalda Spoto Ruston „okazał się zwykłym kombinatorem, który ożenił się z nią dla pieniędzy i możliwości życia w blasku jej arystokratycznej rodziny”[13]. Pod koniec 1928 małżonkowie wraz z dwójką dzieci przeprowadzili się z Indii Wschodnich do Londynu, gdzie wynajęli mieszkanie w modnej dzielnicy Mayfair, nieopodal Hyde Parku[3]. W lutym 1929 ojciec przyszłej aktorki otrzymał propozycję pracy w firmie ubezpieczeniowej w Brukseli[3][14]. Miesiąc później rodzina udała się promem do Francji, a następnie do stolicy Belgii[3].

Po trzech latach, spędzonych w podróży między Brukselą, Arnhem, Hagą i Londynem[15], osiedli w podmiejskiej gminie Linkebeek[16]. Ojciec Hepburn w połowie lat 30. zaczął wykazywać coraz większe zainteresowanie faszystowską polityką[17]. Wiosną 1935 wraz z żoną rekrutowali i gromadzili datki na rzecz Brytyjskiej Unii Faszystów pod przewodnictwem Oswalda Mosleya[18]. Pod koniec maja bez jakiegokolwiek wyjaśnienia Ruston opuścił rodzinę i przeprowadził się do Londynu, gdzie angażował się w działalność faszystowską[d][24]. Został osadzony w areszcie domowym najpierw na wyspie Man, a następnie w Irlandii[19]. Mimo faszystowskich poglądów, nigdy nie popierał holocaustu ani wojny[19]. Hepburn wspominała, że jego odejście było „najbardziej traumatycznym wydarzeniem” w jej życiu[25].

W 1935 dziadkowie ze strony matki zabrali Ellę i jej córkę do rodzinnej posiadłości w Arnhem[26]. Ella van Heemstra złożyła pozew rozwodowy[27]. Mieszkający w Londynie Ruston uzyskał zgodę do odwiedzania dziecka[26]. Rok później rodzina wyjechała do Kent[28], gdzie Hepburn przez trzy lata kształciła się w tamtejszej prywatnej szkole dla dziewcząt[26]. Mimo zgody na odwiedzanie córki, Ruston nie wykazywał większego zainteresowania dzieckiem; w trakcie czterech lat spotkali się jedynie cztery razy[e][30].

Doświadczenia wojenne (1939–1945)Edytuj

„Poznałam, czym jest paniczny ludzki strach, gdy miałam zaledwie kilkanaście lat. Widziałam go, czułam, słyszałam — i on nigdy nie odejdzie. To nie był senny koszmar; ja tam byłam i to wszystko się wydarzyło.”
Audrey Hepburn[31]

Lato 1939 Hepburn spędziła wraz z matką i przyjacielem rodziny w pobliżu nadmorskiego Folkestone, gdzie spacerowały po lokalnych parkach, jadły lunch na portowej promenadzie, podziwiały gregoriańskie kamienne domy i uczęszczały na koncerty muzyczne na świeżym powietrzu[32].

Kiedy we wrześniu, tuż po wybuchu II wojny światowej, Wielka Brytania wypowiedziała wojnę Niemcom, Ella van Heemstra, będąc przekonaną, że Holandia pozostanie neutralna jak podczas I wojny światowej[33], zabrała córkę i wróciła do rodzinnej posiadłości w Arnhem. Także we wrześniu uzyskała dokumenty potwierdzające rozwód z Rustonem[32]. Okres Bożego Narodzenia Hepburn spędziła w otoczeniu rodziny i krewnych. Do domu przyjechali jej przyrodni bracia Arnold i Ian, którzy w 1935 zostali wysłani do szkoły z internatem, przez co rodzeństwo widywało się sporadycznie[34]. Od 1939 do 1945 przyszła aktorka kontynuowała naukę w Arnhemse Muziekschool[35].

Kiedy terytorium Holandii zostało zajęte przez wojska niemieckie w 1940, w obawie przed deportacją z uwagi na swoje „angielsko brzmiące” nazwisko, Hepburn używała imienia Edda van Heemstra[f][36]. W 1941 uczęszczała na zajęcia z muzyki i tańca w konserwatorium w Arnhem. Wykazywała się dużym talentem i zaangażowaniem, wskutek czego wytypowano ją do studiów pod kierunkiem Winji Marovej, szybko stając się jej „gwiazdorską uczennicą”[37]. Wkrótce Hepburn zaczęła występować poza szkołą; wraz z kilkoma innymi studentami dawała sekretne recitale taneczne, aby pomóc w zbiórce pieniędzy na rzecz holenderskiego ruchu oporu[38]. Według Spoto nazywano je „ciemnymi przedstawieniami”, ponieważ odbywały się w zaciemnionych pomieszczeniach, przy słabym oświetleniu oraz zamkniętych drzwiach i oknach[39]. Po zakończeniu występu ludzie przekazywali młodym artystom datki finansowe i wiadomości dla członków ruchu oporu[40].

 
Arnold Jan Adolf van Heemstra, dziadek Audrey Hepburn (1920)

Prócz przedstawień Hepburn przenosiła meldunki w butach[40], a podczas operacji „Market Garden” pomogła alianckiemu spadochroniarzowi ukrywającemu się w lesie w Arnhem, ostrzegając go przed planowanymi manewrami niemieckimi[41]. Ian Edgar Bruce, jej młodszy przyrodni brat, organizował strajki studenckie w Delft i Lejdzie, gdy zwolniono żydowskich profesorów. Pomagał także kilku Żydom zdobyć kartki żywnościowe i fałszywe dokumenty. Mimo zagrożenia karą śmierci, namawiał pracowników kolei do sabotowania niemieckich dostaw. Gdy Niemcy wpadli na jego trop, został aresztowany w Arnhem i wysłany do pracy w fabryce amunicji w Berlinie[42]. Drugi z braci, Arnold Robert Alexander Quarles van Ufford, walczył w holenderskiej armii, po czym trafił do niewoli, z której udało mu się zbiec[31].

Rodzina Hepburn została głęboko dotknięta przez okupację, co przyszła aktorka wspominała po latach: „Gdybyśmy wiedzieli, że będziemy okupowani przez pięć lat, wszyscy moglibyśmy się zastrzelić. Myśleliśmy, że to może minie w przyszłym tygodniu… za sześć miesięcy… w przyszłym roku… tak właśnie przez to przeszliśmy”[43]. Jej wujek, Otto van Limburg Stirum (mąż starszej siostry jej matki, Miesje), został aresztowany i zamordowany przez gestapo w odwecie za akt sabotażu dokonany przez ruch oporu[44]. Po jego śmierci Ella van Heemstra wraz z córką przeniosły się do posiadłości swojego dziadka Arnolda Jana Adolfa van Heemstra w Velp[45].

Po inwazji Aliantów na Normandię w czerwcu 1944 warunki życia w Holandii stały się cięższe, a Arnhem zostało doszczętnie zrujnowane w wyniku operacji „Market Garden” we wrześniu 1944[46]. Miejscowa ludność zaczęła odczuwać skutki głodu. Rodzina Hepburn, podobnie jak inni, uciekała się do wytwarzania mąki na chleb z cebulek tulipanów[47]. „Żyliśmy o jednej kromce chleba z trawy na osobę i filiżance wodnistego wywaru z jednego ziemniaka” – wspominała[45]. W wyniku niedożywienia Hepburn cierpiała na ostrą anemię i miała problemy z oddychaniem[47][48], a na jej nogach pojawiły się obrzęki[45].

Latem 1945 do Arnhem i Velp dotarła międzynarodowa pomoc. Organizacja Narodów Zjednoczonych (działająca ówcześnie pod nazwą UNRRA) dostarczała kartony jedzenia, mleko w proszku, koce i podstawowe środki medyczne. Lokalne szkoły zamieniono w ośrodki pomocy humanitarnej. Hepburn zaangażowała swoją rodzinę do rozdzielania datków[49]. W wieku 16 lat zgłosiła się wraz z matką do pracy w szpitalu w charakterze wolontariuszki, pomagając rannym żołnierzom w powrocie do zdrowia. Wśród nich był między innymi brytyjski spadochroniarz Terence Young[g][52]. Rodzinne posiadłości zostały zniszczone, wskutek czego van Heemstra wraz z córką po zakończeniu wojny zdecydowała przenieść się do Amsterdamu[53].

Debiut sceniczny i filmowy (1945−1952)Edytuj

Zobacz więcej w artykule Filmografia Audrey Hepburn, w sekcji Scena.
 
Hepburn od wczesnych lat młodości trenowała balet (1956)

Hepburn kontynuowała studia baletowe w Amsterdamie u Soni Gaskell, wybitnej postaci tamtejszego baletu, oraz u rosyjskiej nauczycielki Olgi Tarassovej[54], mimo że piętno wojny silnie odcisnęło się na jej zdrowiu. Według Spoto „brak energii i słabe mięśnie nie wróżyły dobrze jej karierze”. Hepburn popadła z tego powodu w depresję[55]. Ella van Heemstra podjęła pracę kucharki, aby móc opłacać czynsz za małe mieszkanie[55]. Za rekomendacją Gaskell, przyszła aktorka wraz z matką przeniosły się na początku 1948 do Londynu, gdzie Hepburn udała się na przesłuchanie do sali prób w prestiżowym studium baletowym Ballet Rambert należącym do Marie Rambert, które mieściło się ówcześnie w Notting Hill[56]. W czasie wojny majątek rodzinny został utracony. Ella van Heemstra, by móc opłacać lekcje baletu córki, pracowała jako konsjerżka w kamienicy Mayfair[57]. Po przesłuchaniu Rambert zgodziła się na przyjęcie Hepburn do zespołu. Swoje pierwsze próby miała zacząć w kwietniu, po otrzymaniu stypendium[58]. W tym czasie zdecydowała się na usunięcie członu Ruston ze swojego nazwiska, zostawiając jedynie Hepburn (nazwisko panieńskie swojej prababki). Od tej pory przedstawiała się jako Audrey Hepburn[58][59].

Znajdując się w trudnej sytuacji finansowej, za namową kuzynów udała się w lutym do Amsterdamu, gdzie wystąpiła w dwóch krótkich scenach do komedii Holenderski w 7 lekcjach (reż. Charles Huguenot van der Linden). Materiał filmowy z jej udziałem trwał mniej jak minutę, z tego względu nie została uwzględniona w czołówce[60].

Po powrocie do Londynu Hepburn imała się różnych prac dorywczych, dorabiała między innymi jako modelka[61] i urzędniczka[62]. Gdy rozpoczęła lekcje u Lambert, wieczorami nadal pracowała jako modelka lub sekretarka; występowała także w reklamach mydła i szamponu, które zamieszczano w czasopismach[62]. Po tym gdy Rambert powiedziała jej, że mimo dużego talentu, posiada zbyt słabą sylwetkę, aby móc zostać primabaleriną, podjęła decyzję o skoncentrowaniu się na aktorstwie[h][61]. Wraz z kilkoma innymi studentami, którzy nie pojechali w trasę z Rambert, zaczęła obchodzić biura producentów i agentów w poszukiwaniu pracy w teatrze[62].

Regularnie uczęszczała na musicale wystawiane na West Endzie, pojawiając się w różnych rolach w przedstawieniach High Button Shoes (1948) w London Hippodrome[i][64], Sauce Tartare (1949)[j][66] i sequelu Sauce Piquante (1950) w Cambridge Theatre[67]. Aby poprawić i rozwinąć swój głos oraz poszerzyć wiedzę o sztuce i grze aktorskiej, została przyjęta do szkoły teatralnej przez Felixa Aylmera. Wraz z innymi studentami przez kilka miesięcy czytała i omawiała sceny ze sztuk klasycznych i współczesnych. Uczyła się emitować swój głos i odpowiednio akcentować linijki dialogów[68]. Według biografów „wielojęzyczne dzieciństwo ukształtowało jej wyjątkowy sposób mówienia”[69]. Hepburn, prócz gry w musicalach, w okresie Bożego Narodzenia dorabiała do pensji − 12 funtów na tydzień − występami w sztuce dla dzieci, biorąc tym samym udział w 21 przedstawieniach tygodniowo przez miesiąc[65].

 
Hepburn w trakcie przesłuchania do roli w filmie Rzymskie wakacje w Pinewood Studios, 18 września 1951

Associated British Picture CorporationEdytuj

Latem 1950 wykonała testy kostiumowe do historycznej produkcji Quo Vadis (1951, reż. Mervyn LeRoy). Mimo pozytywnej oceny ze strony reżysera szefowie Metro-Goldwyn-Mayer odrzucili jej kandydaturę z uwagi na słabą rozpoznawalność, a rolę Ligii otrzymała Deborah Kerr[70]. W tym samym roku podpisała kontrakt z Associated British Picture Corporation (ABPC), choć z początku odrzuciła umowę, uważając, że ograniczy ona jej możliwości[70]. Kontrakt zakładał realizację trzech filmów; za udział w pierwszym Hepburn miała otrzymać 500 funtów, za trzeci wynagrodzenie wzrastało do 1,5 tys. funtów[70].

Pierwszym filmem, który ABPC odsprzedało niezależnej korporacji, była komedia One Wild Oat (reż. Charles Saunders). Hepburn wcieliła się w rolę recepcjonistki hotelowej, w trwającej niespełna dwadzieścia sekund scenie[71]. Pomimo krótkiej obecności na ekranie jej występ spodobał się Stanley’owi Holloway’owi[72]. Reżyser Mario Zampi zaangażował Hepburn do epizodycznej roli dziewczyny sprzedającej papierosy w nocnym klubie w komedii Śmiech w raju (1951)[73]. ABPC, prócz nazwisk znanych aktorów, zamieściło informację o debiutujących aktorkach kontraktowych[72]. Kolejną kreację dalszego planu stworzyła w komedii kryminalnej Szajka z Lawendowego Wzgórza (reż. Charles Crichton), z główną rolą Aleca Guinnessa[72].

W nadziei na otrzymywanie lepszych ról Hepburn przedłużyła kontrakt z ABPC na następne trzy filmy. Wzrosło także jej wynagrodzenie do 2,5 tys. funtów[72]. Została zaangażowana do komedii Opowieści młodych żon (1951, reż. Henry Cass). Aktorka nie lubiła tego filmu, głównie z uwagi na konflikt z reżyserem, któremu nie podobał się jej akcent[74]. Bosley Crowther z „The New York Timesa” napisał: „Aktorzy bardzo się starali, łącznie z tą piękną Audrey Hepburn w roli niezamężnej lokatorki”[75]. W listopadzie 1950 Thorold Dickinson zorganizował dla aktorki zdjęcia próbne do dreszczowca politycznego Tajemniczy ludzie (1952), którego fabuła przedstawiała losy dwóch młodych sióstr (Hepburn, Valentina Cortese), które uciekają do Londynu, gdy ich ojciec zostaje zamordowany przez dyktatora. Rola Nory Brentano była najważniejszą w dotychczasowym dorobku Hepburn[76]. Jeden z recenzentów napisał, że „łączy piękno z talentem, szczególnie zaś w dwóch krótkich sekwencjach tanecznych”[77].

Wiosną 1951 została wypożyczona z ABPC, dołączając do obsady brytyjsko-francuskiej komedii muzycznej Jedziemy do Monte Carlo (reż. Jean Boyer)[78], której zdjęcia realizowano na francuskiej riwierze[79]. Jednocześnie nagrywano anglojęzyczną wersję filmu pod tytułem Monte Carlo Baby. Hepburn, z uwagi na biegłą znajomość francuskiego, jako jedyna z obsady powtarzała swoje sceny od razu[79]. Obydwie produkcje okazały się finansową klapą, a aktorka nie była zadowolona z pracy na planie, głównie z uwagi na realizację dwóch wersji jednego filmu[79].

GigiEdytuj

„Rozpoczęłam spacer w chmurach, bardzo ciemnych chmurach… starałam się im wszystkim wytłumaczyć, że nie nadaję się jeszcze do głównej roli, ale oni wiedzieli swoje − a ja nie zamierzałam zmieniać ich decyzji.”
Audrey Hepburn[80]

Gdy ekipa Jedziemy do Monte Carlo realizowała w maju zdjęcia nieopodal Hôtel de Paris Monte-Carlo, Hepburn została dostrzeżona przez francuską pisarkę Sidonie-Gabrielle Colette[81], której nowela Gigi, opublikowana w 1944, przygotowywana była do adaptacji teatralnej[82]. Tego samego dnia autorka i jej mąż Maurice Goudeket zaprosili Hepburn do swojego apartamentu, proponując jej główną rolę w sztuce Gigi[83]. Hepburn, z uwagi na brak większego doświadczenia scenicznego, początkowo była sceptycznie nastawiona do faktu otrzymanej propozycji, lecz zgodziła się po odbytej rozmowie z Colette[84].

Premiera spektaklu odbyła się w Fulton Theatre na Broadwayu 24 listopada 1951[85]. Hepburn otrzymała przychylne recenzje za swój występ, pomimo krytyki mówiącej, że spektakl jest gorszy od francuskiej adaptacji filmowej[86]. Richard Watts Jr. na łamach „New York Posta” stwierdził, że „najwyraźniej urocza panna Hepburn nie jest doświadczoną aktorką, ale jej charakter jest tak ujmujący i dobry, że jest ona sukcesem wieczoru”[87]. Brooks Atkinson z „The New York Timesa” napisał, że była „młodą aktorką, pełną czaru, uczciwości i talentu (…) Ona jest jedynym świeżym elementem przedstawienia. Jest prawdziwą aktorką; a jako Gigi buduje pełnokrwistą postać, od nieporadnego braku ogłady w pierwszym akcie po porywający moment kulminacyjny w ostatniej scenie. To zrównoważone, doskonałe aktorstwo, spontaniczne, klarowne i urzekające”[86]. Z kolei Henry P. Murdoch z „The Philadelphia Inquirer” przyznał, że „niesamowicie zabawne odgrywanie roli” czyni z niej „aktorkę z najwyższej półki”[88]. Za kreację w Gigi Hepburn została uhonorowana Theatre World Award[89].

Kariera w HollywoodEdytuj

Rzymskie wakacjeEdytuj

 
Audrey Hepburn i Gregory Peck w filmie Rzymskie wakacje (1953)

Przed premierą Gigi Hepburn we wrześniu odebrała telefon od Roberta Lennarda z ABPC z informacją, że kierownictwo Paramount Pictures wyraziło zainteresowanie jej osobą przy nowym projekcie, który ma być realizowany w Rzymie[80]. Po spotkaniu Williama Wylera z aktorką w londyńskim hotelu Claridge’s, reżyser przyznał, że była bardzo mądra, utalentowana i ambitna[90]. Filmowiec nie krył wrażenia, jakie Hepburn wywarła na nim podczas zdjęć próbnych reżyserowanych przez Dickinsona w Iver Heath w Pinewood Studios 18 września[k]. „Miała wszystko czego szukałem – urok, niewinność i talent. Była bardzo zabawna. To było absolutnie urocze” – wspominał[92].

15 października aktorka podpisała umowę z Paramountem, zakładającą realizację siedmiu filmów w ciągu siedmiu lat. W kontrakcie zawarto klauzulę, dającą Hepburn prawo do wolnego roku pomiędzy każdym filmem, aby mogła również występować w teatrze i telewizji, a studio miało prawo do jednego z tych siedmiu filmów wypożyczyć ją innej wytwórni[93].

Fabuła komedii romantycznej Rzymskie wakacje przedstawiała losy młodej, sfrustrowanej księżniczki Anny (Hepburn), która znudzona sztywnymi regułami i towarzyszącą dworskim wizytom etykietą, wymyka się potajemnie z terenu ambasady i przez jeden dzień zwiedza Rzym w towarzystwie amerykańskiego dziennikarza Joe Bradleya (Gregory Peck). Wkrótce para zakochuje się w sobie[94]. Do historii filmu przeszła scena, w której główni bohaterowie jeżdżą po ulicach Rzymu skuterem marki Piaggio Vespa[95]. Za dwanaście tygodni pracy na planie Hepburn otrzymała gażę w wysokości 7 tys. dolarów plus 250 dolarów tygodniowo na koszty utrzymania[96]. Swojego wrażenia nie krył Wyler: „Ona jest gatunkiem, który już prawie wyginął − uważną studentką gry aktorskiej”[97]. Peck zadzwonił w połowie zdjęć do agenta George’a Chasina sugerując, by nazwisko Hepburn pojawiło się wraz z jego w czołówce, choć zdaniem Spoto z taką inicjatywą wyszli Wyler i personel wytwórni w Hollywood[98].

Film odniósł sukces kasowy, a Hepburn zdobyła status gwiazdy[99]. Zapoczątkowała zupełnie nowy kanon urody kobiecej w Ameryce w 1953[100]; jej zdjęcia zamieszczane były w wielu magazynach, w tym na okładce tygodnika „Time[101] i w czasopiśmie „Vogue[l][102]. Otrzymała także przychylne recenzje ze strony krytyków, którzy podkreślali jej talent i urok osobisty[103]. A.H. Weiler z „The New York Timesa” napisał: „jest smukłą, czarującą i zadumaną pięknością, na przemian królewską i dziecięcą w swoim głębokim docenieniu odkrywanych prostych przyjemności i miłości. Mimo dzielnego uśmiechu, zdającego sobie sprawę z końca romansu, pozostaje smutną i samotną osobą, stojącą twarzą w twarz z duszną przyszłością”[104]. Za kreację księżniczki Anny Hepburn została nagrodzona statuetką Akademii Filmowej w kategorii dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej, BAFTĄ dla najlepszej brytyjskiej aktorki i Złotym Globem dla najlepszej aktorki w filmie dramatycznym[105]. Zdobyła także nagrodę Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych[101].

SabrinaEdytuj

 
Bogart, Hepburn i Holden na fotosie z filmu Sabrina (1954)

Przygotowując się do kolejnego projektu Hepburn nawiązała współpracę z francuskim kostiumografem Hubertem de Givenchy[106]. Po udanym przyjęciu Rzymskich wakacji, Paramount zaangażował ją do komedii romantycznej Sabrina (reż. Billy Wilder), opowiadającej o losach braci Linusa i Davida Larrabee (Humphrey Bogart i William Holden), którzy zakochują się w córce szofera (John Williams)[107]. Bogart, który przyjął rolę po tym, jak odrzucił ją Cary Grant, sceptycznie podchodził do współpracy z Hepburn, twierdząc, że jest zbyt dojrzały na filmowy romans z młodą aktorką[108]. Często wdawał się w konflikty z ekipą, zwłaszcza z Holdenem oraz wygłaszał ironiczne uwagi pod adresem Hepburn[109]. Aktorka przyznawała później, że wspólna gra była „całkiem znośna”[110]. Za pracę na planie Sabriny otrzymała wynagrodzenie w wysokości 11 tys. 914 dolarów; po opłaceniu swojego agenta, prawnika, menadżera oraz potrąceniu podatków, jej gaża wyniosła niewiele ponad 3 tys. dolarów[111].

W recenzji zamieszczonej na łamach „The New York Timesa”, Bosley Crowther wyraził pochlebną ocenę występu Brytyjki, podkreślając, że „jest młodą damą o niezwykłej skali wrażliwych i poruszających ekspresji w tak wątłej i smukłej oprawie. Jest jeszcze bardziej lśniąca jako córka i ulubienica służby niż księżniczka Anna z zeszłego roku, i nic więcej nie można powiedzieć”[112]. W opublikowanym w grudniu 1953 dorocznym sondażu „The Film Daily”, Hepburn i José Ferrera uznano za najlepszych aktorów[111]. Hepburn po raz drugi z rzędu została nominowana do nagrody Akademii Filmowej w kategorii dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej oraz do BAFTY dla najlepszej brytyjskiej aktorki[113].

OndynaEdytuj

 
Audrey Hepburn i Mel Ferrer w filmie Wojna i pokój (1956)

W styczniu 1954 wraz z Melem Ferrerem przyjechała do Nowego Jorku, by rozpocząć w Richard Rodgers Theatre próby do spektaklu Ondyna autorstwa dramaturga Jeana Giraudoux[111]. Premiera sztuki w reżyserii Alfreda Lunta odbyła się 18 lutego na Broadwayu[114]. Brooks Atkinson na łamach „The New York Timesa” pozytywnie odniósł się do interpretacji roli w wykonaniu Hepburn, zaznaczając, że „rola Ondyny jest skomplikowana. Budują ją elementy − nastroje, wrażenia, intryga i tragedia. W jakiś sposób panna Hepburn potrafi przełożyć je na język teatru bez sztuczek czy afektacji. Jej występ jest żywiołowy, pełen wdzięku i czaru, zdyscyplinowany instynktownym wyczuciem realiów sceny”[114]. Jeden z recenzentów „The New Yorkera” napisał: „Panna Hepburn ma dar, który sprawia, że wszystko, co powie lub zrobi, ma nieodparty wdzięk. Najsłabszy żart zyskuje dodatkowy, osobisty wymiar i staje się komiczny; najzwyklejsze i najbardziej oczywiste zadanie zdaje się w tym momencie inspiracją rewelacyjnego aktorstwa”[114]. Ferrer otrzymał w większości negatywne opinie swojego występu[114].

Jej kreacja została nagrodzona Tony Award w tym samym roku, w którym zdobyła Oscara za Rzymskie wakacje[115]. Dzięki temu przeszła do historii jako jedna z trzech aktorek (pozostałe dwie to Ellen Burstyn i Shirley Booth), które w jednym roku zdobyły statuetkę Akademii Filmowej i Tony[116]. Nieustanne wywieranie presji przez Ferrera i dziennikarzy spowodowało, że Hepburn zakończyła występy sceniczne, będąc bliską załamania nerwowego[117].

 
Od lewej: Kay Thompson, Fred Astaire i Audrey Hepburn w scenie z filmu Zabawna buzia (1957)

W 1955 wraz z Peckiem została laureatką Henrietta Award[118]. Rok później wystąpiła w melodramacie wojennym Wojna i pokój (reż. King Vidor), będącym ekranizacją powieści historycznej o tym samym tytule autorstwa Lwa Tołstoja[119]. Hepburn zagrała szlachciankę Nataszę Rostową, która podczas okresu wojen napoleońskich nie może zaznać prawdziwej miłości. Na ekranie partnerowali jej Henry Fonda i Ferrer[119]. Za występ otrzymała gażę w wysokości 350 tys. dolarów, co było ówcześnie rekordowym wynagrodzeniem dla aktorki[119]. Film zebrał w większości negatywne recenzje[120], a Hepburn, mimo nieprzychylnych opinii, uzyskała nominację do BAFTY i Złotego Globu[101].

W 1957 zaprezentowała swoje umiejętności taneczne w będącej jej debiutem musicalowym komedii Zabawna buzia (reż. Stanley Donen)[121]. Wystąpiła w niej u boku Freda Astaire’a, który wcielił się w rolę Dicka Avery’ego, fotografa mody, odkrywającego talent sprzedawczyni książek (Hepburn)[122]. Prócz doborowej obsady i kostiumów film okazał się sukcesem w box offisie[123]. Kolejną produkcją była oparta na powieści Ariane, jeune fille russe Claude’a Aneta komedia romantyczna Miłość po południu (reż. Billy Wilder), gdzie zagrała u boku Gary’ego Coopera[m][125]. Hepburn wcieliła się w postać Ariane Chavasse, córki detektywa (Maurice Chevalier), która zakochuje się w amerykańskim playboyu Franku Flannaganie (Cooper)[125]. Choć film zebrał w większości przychylne recenzje prasowe, część biografów i krytyków sugerowała, że Cooper był za stary do tej roli[126]. Hepburn po raz trzeci została nominowana do Złotego Globu, tym razem w kategorii dla najlepszej aktorki w filmie komediowym lub musicalu[127].

4 lutego 1957 stacja NBC wyemitowała dziewięćdziesięciominutowy odcinek „Mayerling” (reż. Anatole Litvak), oparty na autentycznym zdarzeniu, jakie miało miejsce 30 stycznia 1889 w austriackim pałacu myśliwskim Mayerling. Arcyksiążę Rudolf Habsburg-Lotaryński zastrzelił siebie i swoją 17-letnią kochankę, baronową Marię Vetsera po tym, gdy jego ojciec nakazał mu porzucenie nastoletniej kochanki. Hepburn w głównej roli partnerował Ferrer[128]. Sztuka otrzymała negatywne recenzje, a krytycy orzekli, że Maria i Rudolf w wykonaniu Hepburn i Ferrera są zdumiewająco beznamiętni[128]. Aktorka za swój występ otrzymała honorarium w wysokości 150 tys. dolarów[128].

Historia zakonnicyEdytuj

 
Audrey Hepburn w scenie z filmu Historia zakonnicy (1959)

Chcąc uniknąć utożsamiania z jednym gatunkiem oraz będąc pod wrażeniem opublikowanej w 1956 powieści Kathryn Hulme, Hepburn przyjęła główną rolę siostry Łucji (Gabrielle van der Mal) w dramacie studia Warner Bros. Historia zakonnicy (1959, reż. Fred Zinnemann)[129]. Z początkiem lipca aktorka podpisała umowę z producentem Jackiem L. Warnerem, otrzymując gażę w wysokości 250 tys. dolarów plus procent od dochodów brutto[130]. Przygotowując się do roli Hepburn uczyła się posługiwać narzędziami chirurgicznymi i przyswajała szczegóły życia w klasztorze[131]. Do pozostałych ról studio zaangażowało między innymi Edith Evans, Peggy Ashcroft i Petera Fincha, którzy zgodzili się na udział z uwagi na dobrze napisany scenariusz oraz możliwość współpracy z Hepburn[132]. Film Zinnemanna przedstawiał losy historii życia siostry Łucji (Hepburn), młodej Belgijki, która postanawia wstąpić do zakonu, czyniąc w związku z tym wiele poświęceń, jakkolwiek wkrótce po rozpoczęciu II wojny światowej decyduje, że nie może pozostać neutralna w obliczu nikczemności hitlerowskich Niemiec[133]. Realizacja filmu była problematyczna, głównie z uwagi na doskwierające upały i wilgotność panujące w Kongu Belgijskim, gdzie nagrywano część zdjęć[n][135].

 
Anthony Perkins i Audrey Hepburn w kadrze z filmu Zielone domostwa (1959)

Kreacja siostry Łucji została przychylnie przyjęta przez krytyków, którzy uważali ją za jedną z najważniejszych w dorobku aktorki; w opinii Spoto była ona „najbardziej ambitną rolą w karierze – najtrudniejszą, najbardziej męczącą fizycznie i wyczerpującą (…) Zagrała tak, jak nigdy przedtem i potem w trakcie swej kariery; można śmiało powiedzieć, że siostra Łucja w wykonaniu Audrey Hepburn jest jednym z największych dokonań w historii kina”[136]. Uznania nie krył również Zimmerman, stwierdzając, że „okazała się wielką aktorką w bardzo trudnej i wymagającej roli”[137]. Magazyn „Films in Review” napisał: „W Historii zakonnicy Hepburn objawia taki rodzaj talentu aktorskiego, za pomocą którego przekazuje głębokie i złożone odczucia wewnętrzne tak zręcznie, że trzeba ją bacznie obserwować, oglądając film po raz drugi lub trzeci, by zauważyć, jak ona to robi”[133]. Tygodnik „Variety” wyraził podziw dla „wznoszącego się na wyżyny i odkrywczego filmu, w którym Audrey Hepburn otrzymała swą najbardziej ambitną rolę i daje popis aktorstwa”[138][139].

Hepburn uzyskała trzecią nominację do nagrody Akademii Filmowej w kategorii dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej (przegrywając rywalizację z Simone Signoret za kreację w filmie Miejsce na górze, reż. Jack Clayton)[139] i czwartą do Złotego Globu[127]. Została nagrodzona statuetkami BAFTA[127] oraz Davidem di Donatello dla najlepszej aktorki zagranicznej[113]. Zdobyła także nagrodę Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych[139] i nagrodę Zuluety na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w San Sebastián[140].

W 1959 zagrała w romantyczno-przygodowym filmie Zielone domostwa (reż. Mel Ferrer), opowiadającym historię młodego mężczyzny (Anthony Perkins), uciekającego do dżungli amazońskiej po buncie w Caracas. Wędrując, natrafia na plantację, gdzie spotyka Rimę (Hepburn), młodą dziewczynę, wychowywaną przez swojego dziadka (Lee J. Cobb) w pełnej izolacji[141]. Film zebrał mieszane recenzje; Bosley Crowther przyznał, że „panna Hepburn przewija się przez nią [rolę] z gracją i godnością, czyniąc Rimę zarówno wzruszającą, jak i idylliczną, jeśli nie w najmniejszym stopniu logiczną”, z kolei „Variety” określił go mianem „irytującego”, a rolę Hepburn opisał jako „bez szczególnej głębi”[o][143]. Zielone domostwa okazały się fiaskiem artystycznym i komercyjnym, a sama aktorka w późniejszych latach wyrażała się o filmie z obojętnością[144].

Lata 60.Edytuj

 
Audrey Hepburn i Burt Lancaster w westernie Nie do przebaczenia (1960)
 
Audrey Hepburn jako Holly Golightly na fotosie promocyjnym z filmu Śniadanie u Tiffany’ego (1961)

Pierwszym filmem Hepburn zrealizowanym na początku lat 60. był western Nie do przebaczenia (reż. John Huston), gdzie wystąpiła u boku Audiego Murphy’ego, Burta Lancastera i gwiazdy kina niemego Lillian Gish[145][146]. Tematyka filmu podejmowała rozległy problem nietolerancji Indian przez białą ludność, zamieszkującą pobliskie osady. Gdy okazuje się, że Rachel Zachary (Hepburn) jest Indianką z plemienia Kiowa[146], w rodzinie wybucha bunt[145]. 28 stycznia, w trakcie realizacji jednego z ujęć, aktorka spadła z konia, doznając pęknięcia czterech kręgów i skręcenia stopy. Z planu zniesiono ją na noszach[147]. Nie do przebaczenia zebrał negatywne opinie, w których przeważały określenia „absurdalny, słaby i żenujący”, a Huston uważał go za najgorszy w swoim dorobku[148]. Bosley Crowther napisał, że „Hepburn jako dziewczyna jest nieco zbyt dopracowana, delikatna i cywilizowana w towarzystwie tak twardych i upartych postaci jak Burt Lancaster”[p][150].

Śniadanie u Tiffany’egoEdytuj

W 1961, mimo dużych wahań, Hepburn zagrała główną rolę w komedii romantycznej Śniadanie u Tiffany’ego (reż. Blake Edwards)[151], której scenariusz autorstwa George’a Axelroda został oparty na motywach opowiadania Trumana Capote’a z 1958[152]. Autor nie był zadowolony z wielu zmian wprowadzonych na potrzeby filmowej adaptacji. Wolał, aby w głównej roli wystąpiła Marilyn Monroe[153], lecz później przyznawał, że „Hepburn wykonała świetną robotę”[154]. Aktorka nie była przekonana do swojej gry, przez co reżyser często dodawał jej otuchy. „Pomimo braku pewności siebie Audrey miała waleczną duszę” – wspominał Edwards[155]. Fabuła filmu opowiadała historię młodego pisarza Paula Varjaka (George Peppard), który wprowadza się do eleganckiej nowojorskiej kamienicy. Jego sąsiadką jest piękna, filigranowa Holly Golightly, emanująca seksapilem kobieta, żyjąca na koszt bogatych adoratorów[152]. W filmie Hepburn wykonała utwór „Moon River”, który został nagrodzony statuetką Akademii Filmowej dla najlepszej piosenki[q][158]. W ocenie Spoto „wizerunek Audrey Hepburn, siedzącej w otwartym oknie, delikatnie trącającej struny i śpiewającej «Moon River» swym niepewnym, melancholijnym mezzosopranem, jest z pewnością najtrwalszym symbolem czaru, jaki rzuciła na rzesze kinomanów wtedy i kiedykolwiek później”[159].

Film zebrał pochlebne recenzje wśród krytyków[160]; „Variety” napisał, że „Holly została ożywiona w ekscytującej postaci Audrey Hepburn”[161]. Słynna mała czarna zaprojektowana przez francuskiego kostiumografa Huberta de Givenchy, którą Hepburn nosi w filmie, została uznana za jeden z najbardziej kultowych przedmiotów w historii XX wieku[162], a aktorka zdobyła status ikony mody i „królowej elegancji”[163]. Hepburn po raz czwarty nominowana była do nagrody Akademii Filmowej (przegrywając rywalizację z Sophią Loren, nagrodzoną za występ w filmie Matka i córka, reż. Vittorio De Sica)[153] i Złotego Globu[127]. Drugi raz zdobyła statuetkę Davida di Donatello[164].

Kolejnym projektem był dramat obyczajowy Niewiniątka (reż. William Wyler), opowiadający historię dwóch nauczycielek (Hepburn, Shirley MacLaine), pracujących w prywatnej szkole dla dziewcząt. Gdy jedna z nich przyłapuje uczennicę na kłamstwie, ta w odwecie rozsiewa plotkę sugerującą, że nauczycielki są lesbijkami[165][166]. W obsadzie znalazł się również James Garner (w roli Joe Cardina)[165]. Z uwagi na ówczesne obyczaje społeczne i obowiązujący kodeks Haysa, Wyler zdecydował się na wycięcie wszystkich scen ukazujących wątek miłosny obydwu bohaterek[167]. Zarówno krytyka, jak i widownia w dużej mierze zignorowały film i samą rolę Hepburn[165], lecz biografowie podkreślali, że aktorka dała „najbardziej skoncentrowane i finezyjnie ściszone przedstawienie od czasu Historii zakonnicy[168]. Film Wylera uzyskał pięć nominacji do nagrody Akademii Filmowej. Choć nie zdobył żadnej statuetki, próba zmierzenia się z tematem tabu została pozytywnie przyjęta[169]. W trakcie realizacji filmu w Los Angeles miał miejsce wypadek. Na czas trwania zdjęć rodzina aktorki wynajmowała dom przy Bulwarze Zachodzącego Słońca[166]. Należący do Hepburn pies Famous został śmiertelnie potrącony przez samochód, gdy wbiegł na jezdnię. Ferrer kupił żonie nowego psa rasy yorkshire terrier imieniem Assam[170].

SzaradaEdytuj

 
Cary Grant i Audrey Hepburn w filmie Szarada (1963)

W 1963 aktorka zagrała z Carym Grantem w dreszczowcu romantycznym Szarada (reż. Stanley Donen)[171]. Hepburn wcieliła się w rolę młodej wdowy Reginy Lampert, ściganej przez grupę mężczyzn chcących przejąć majątek należący do jej zmarłego męża[171]. 59-letni Grant, który wcześniej odrzucił oferty w Rzymskich wakacjach[172] i Sabrinie[108], czuł dyskomfort z powodu różnicy wieku dzielącej go od Brytyjki. Aktor poprosił o dokonanie drobnych zmian w scenariuszu, które nadałyby komizmu jego związkowi z Hepburn i sprawiłyby, że to postać grana przez nią adorowałaby bohatera kreowanego przez Granta[171]. Odtwórcom głównych ról partnerował Walter Matthau[173]. Film spotkał się z przychylnymi recenzjami[174]. Bosley Crowther napisał: „Hepburn z radością przywiązuje się do nastroju, który można znaleźć w wygodnym asortymencie drogich kostiumów Givenchy[174]. Spoto podkreślał, że pomimo różnicy wieku Grant sprawił, że romans z Hepburn był wiarygodny[171]. Za rolę Reginy „Reggie” Lampert Hepburn została nagrodzona trzecią statuetką BAFTA i uzyskała nominację do Złotego Globu[175]. Zarówno Grant, jak i Hepburn cenili sobie współpracę na planie Szarady, wypowiadając się o sobie z szacunkiem i nawiązując bliską przyjaźń[173].

Będąc winną Paramountowi jeden film, aktorka przyjęła propozycję udziału w obrazie Kiedy Paryż wrze (reż. Richard Quine) (który był remakiem Imienin Henrietty z 1952)[176][177]. Hepburn otrzymywała tygodniowo 12,5 tys. dolarów i 5 tys. na koszty utrzymania. Zdjęcia realizowano w Paryżu[177]. Aktorka wcieliła się w rolę Gabrielli Simpson, maszynistki, która pomaga napisać scenariusz filmowy cierpiącemu na brak weny Richardowi Bensonowi (William Holden)[176][178]. Realizacja komedii była problematyczna. Holden bezskutecznie próbował nawiązać romans z będącą mężatką Hepburn, a jego alkoholizm znacznie utrudniał pracę całej ekipie[178]. W obsadzie znaleźli się także Noël Coward i Tony Curtis, a Marlene Dietrich i Mel Ferrer zagrali epizody[176][179]. Na specjalne życzenie aktorki dokonano zmiany operatora; Claude’a Renoira zastąpił Charles Lang, który współpracował z Hepburn przy Sabrinie[179]. Z uwagi na niezbyt przychylne oceny przedstawicieli studia zdecydowano, że Kiedy Paryż wrze nie wejdzie do kin wcześniej niż wiosną 1964[180].

My Fair LadyEdytuj

 
Harry Stradling i Audrey Hepburn na planie My Fair Lady (1964)

W 1964 Hepburn wystąpiła w filmie My Fair Lady (reż. George Cukor), będącym ekranową adaptacją broadwayowskiego musicalu[181]. Zwolennicy sztuki oczekiwali, że Julie Andrews powtórzy swoją rolę[182], jednak w Elizę Doolittle wcieliła się Hepburn[r][184]. Fabuła musicalu skupiała się na postaci doktora fonetyki Henrym Higginsie (Rex Harrison), który zakłada się, że zrobi damę ze sprzedawczyni kwiatów (Hepburn), ucząc ją dobrych manier i wymowy[185]. W scenach śpiewu głos Hepburn został zdubbingowany przez profesjonalną sopranistkę Marni Nixon, choć obiecywano, że sama będzie mogła zaśpiewać piosenki[s][187].

My Fair Lady nagrodzono ośmioma statuetkami Akademii Filmowej, w tym dla Harrisona za najlepszą rolę pierwszoplanową[184][188], a Hepburn została wyróżniona nominacją do Złotego Globu[175]. Aktorka, wręczając Oscara Harrisonowi, powinszowała mu wygranej. Gratulowała także Andrews zdobycia statuetki za rolę w Mary Poppins (1964, reż. Robert Stevenson)[184]. Krytycy zgodnie uznali, że Hepburn była idealnym wyborem do roli Doolittle[189]. Bosley Crowther przyznał, że jej kreacja „nadała delikatną wrażliwość uczuć i zjawiskową aktorską zręczność”[184]. „The New Yorker” napisał: „Jej aktorstwo i osobowość zmieniają Elizę w całkowicie inną, choć nie mniej porywającą postać niż ta, którą wykreowała panna Andrews”[190]. W późniejszym czasie Hepburn przyznawała: „Byłam zachwycona [Andrews]. Naprawdę byłam. Ale wszyscy byli jeszcze bardziej przejęci. Myślę, że świat postrzegał jej wygraną jako boską sprawiedliwość, i myślę, że nie byłam nominowana tylko dlatego, ponieważ chciano mnie ukarać za to, że to nie ona dostała tę rolę. Zdałam sobie ówcześnie sprawę, że zawsze lepiej uważać się za słabszego, a nigdy za zwycięzcę”[191].

Jak ukraść milion dolarów, Dwoje na drodzeEdytuj

W 1966 Hepburn po raz trzeci współpracowała z Williamem Wylerem, występując w głównej roli w komedii kryminalnej Jak ukraść milion dolarów[192][193]. Wcieliła się w Nicole Bonnet, córkę kolekcjonera dzieł sztuki (Hugh Griffith), która w obawie przed ujawnieniem fałszerstwa rzeźby bogini Wenus postanawia wykraść ją z muzeum. Na ekranie partnerował jej Peter O’Toole[194], znany z kreacji w takich obrazach jak Lawrence z Arabii (1962, reż. David Lean) i Becket (1964, reż. Peter Glenville)[193]. Agent Kurt Frings wynegocjował ze studiem 20th Century Fox zgodę na zatrudnienie stałych współpracowników Hepburn, w tym Givenchy’ego do nadzoru kostiumów i operatora Charlesa Langa[193]. Film okazał się przebojem komercyjnym[193]. Bosley Crowther z „The New York Timesa” pochlebnie wyraził się na temat produkcji, podkreślając jednocześnie „soczystą” grę Hepburn[195].

 
Samantha Jones i Audrey Hepburn w filmie Doczekać zmroku (1967)

Rok później wystąpiła w dwóch projektach. Pierwszym z nich był eksperymentalny komediodramat Dwoje na drodze (reż. Stanley Donen), przedstawiający losy małżonków Joanny i Marka Wallace (Hepburn, Albert Finney), którzy podczas wakacyjnej podróży wspominają swój dwunastoletni związek[196]. Aktorka początkowo miała obawy związane z przyjęciem roli, uważając, że straci dotychczasowy wizerunek i publiczność[197]. Biograf Martin Gitlin przyznał, że istniało wiele podobieństw między filmowym, nieszczęśliwym małżeństwem, a prawdziwym związkiem Hepburn z Ferrerem (również trwającym dwanaście lat). Jak podkreślił, dzięki temu aktorka podeszła do roli Joanny Wallace z „ogromnym realizmem, przekonaniem i głęboką emocjonalnością”[198]. Mimo że krytycy wyrażali pochlebne opinie, część amerykańskiej publiczności była urażona zmianą wizerunku przez Hepburn. Obraz Dwoje na drodze cieszył się uznaniem poza Stanami Zjednoczonymi[199]. Brytyjka została nominowana do Złotego Globu dla najlepszej aktorki w filmie komediowym lub musicalu[175].

Doczekać zmrokuEdytuj

Drugim filmem Hepburn z 1967 był dreszczowiec psychologiczny Doczekać zmroku (reż. Terence Young)[t][201]. Aktorka wykreowała postać Susy Hendrix, niewidomej kobiety, u której w domu znajduje się naszpikowana heroiną lalka. Jej odzyskania podejmują się trzej bezwzględni bandyci (Alan Arkin, Jack Weston i Richard Crenna)[201][202]. Przygotowując się do roli Hepburn uczęszczała do szkoły dla niewidomych i uczyła się alfabetu Braille’a[199][203]. Realizacja filmu była napięta, głównie z uwagi na Ferrera, który pełnił rolę producenta i często ingerował w projekt[204]. Kreacja Hepburn spotkała się z uznaniem; aktorka po raz pierwszy od czasów Śniadania u Tiffany’ego została nominowana do nagrody Akademii Filmowej (przegrała rywalizację o statuetkę z Katharine Hepburn, nagrodzoną za występ w filmie Zgadnij, kto przyjdzie na obiad, reż. Stanley Kramer)[205], a także dostała nominację do Złotego Globu[175]. Bosley Crowther napisał w swojej ocenie, że „słodycz z jaką panna Hepburn odgrywa przejmującą rolę, przenikliwość z jaką się zmienia i umiejętność manifestacji terroru, pozwalają na przyciągnięcie do niej sympatii i niepokoju oraz nadają solidność w końcowych scenach”[206]. Aktorka otrzymała gażę w wysokości 900 tys. dolarów plus dziesięć procent od przychodów brutto, co łącznie przełożyło się na sumę 3 milionów dolarów[205].

Po premierze wycofała się z przemysłu filmowego na osiem lat[205], poświęcając swój czas rodzinie i wychowaniu syna[207]. W kwietniu 1968, za całokształt pracy teatralnej, przyznano jej honorową nagrodę Tony[175][205].

Lata 70. i 80.Edytuj

 
Audrey Hepburn i Sean Connery w filmie Powrót Robin Hooda (1976)

Na duży ekran powróciła po niespełna dekadzie, występując w roli lady Marion w przygodowym filmie Powrót Robin Hooda (1976, reż. Richard Lester) u boku Seana Connery’ego[208], opowiadającym o losach powracającego z krucjaty podstarzałego Robin Hooda (Connery), który pragnie pomagać biednym i zdobyć względy Marion[208]. Premiera odbyła się 11 marca w Radio City Music Hall[209]. Powrót Robin Hooda otrzymał mieszane recenzje[210]. Roger Ebert, odnosząc się do kreacji głównych bohaterów, napisał: „Świecą. Oni naprawdę wydają się być zakochani. I projektują jako cudownie złożeni, sympatyczni ludzie”[211]. Hepburn otrzymała wynagrodzenie w wysokości miliona dolarów[212], lecz nie była zadowolona z szybkiego tempa pracy nad filmem[210].

Trzy lata później zagrała w dreszczowcu kryminalnym Krwawa linia (reż. Terence Young), wcielając się w rolę Elizabeth Roffe, dziedziczki fortuny swojego ojca, który ginie podczas górskiej wspinaczki[213]. Hepburn przyjęła ofertę udziału jedynie ze względu na znajomość z Youngiem i aby przetrzymać gorszy okres w życiu po zakończeniu drugiego małżeństwa[214]. W obsadzie znaleźli się również Ben Gazzara, Irini Papas, James Mason i Omar Sharif[214]. Zdjęcia realizowane były między innymi w Paryżu, Rzymie i na Sardynii[214]. Film okazał się porażką finansową, zarówno w oczach krytyków, jak i publiczności, zbierając negatywne recenzje, w których przeważały opinie „elegancja bez wyrazu, niemrawy, absurdalny i toporny”[215]. Za swoją rolę aktorka otrzymała gażę w wysokości ponad miliona dolarów[214].

 
Audrey Hepburn na planie swojego ostatniego filmu Na zawsze (1989)

W 1981 Hepburn wystąpiła w komedii romantycznej Śmiechu warte (reż. Peter Bogdanovich), której fabuła przedstawiała losy detektywa Johna Russo (Ben Gazzara), podejmującego się śledzenia kobiet oskarżonych przez swoich zazdrosnych mężów o niewierność[216]. Inspiracją dla postaci, którą wykreowała Hepburn był jej romans z Gazzarą[217]. Aktorka przyjęła rolę, licząc na kontynuację związku z odtwórcą głównej roli oraz z uwagi na gażę, która wyniosła milion dolarów[217]. Film Śmiechu warte otrzymał negatywne recenzje[218].

Sześć lat później zagrała u boku Roberta Wagnera w jedynym w swoim dorobku filmie telewizyjnym Love Among Thieves (reż. Roger Young)[219], wyprodukowanym dla amerykańskiej stacji ABC[220]. Aktorka nie była zadowolona z faktu, że na ekranie, decyzją producenta, musiała odgrywać bohaterkę znacznie młodszą niż była w rzeczywistości, przez co czuła się nieswojo[221].

W 1988 Hepburn wzięła udział w dwóch projektach dokumentalnych. Pierwszym z nich był Gregory Peck: His Own Man, poświęcony amerykańskiemu aktorowi, z którym zagrała w Rzymskich wakacjach[220]. Pojawiła się także w telewizyjnym odcinku Directed by William Wyler, będącym częścią cyklu American Masters produkowanego dla PBS[220]. Ostatni raz na dużym ekranie wystąpiła w 1989 w filmie przygodowym Na zawsze (reż. Steven Spielberg), wcielając się w rolę Hap, Anioła Stróża młodego pilota (Richard Dreyfuss)[222][223]. Przyjęła rolę ze względu na Spielberga, z którym bardzo chciała pracować[222]. Według Spoto przemawiała niemalże szeptem, „kładąc nacisk na mądrość, a nie na wielkie gesty czy słowa, była nieoczekiwanie wiarygodna jako przewodniczka po tajemnym życiu”[224].

Ostatnie lataEdytuj

Od kwietnia do lipca 1990 Hepburn, przebywając w Anglii, Francji, Holandii, Japonii, Stanach Zjednoczonych, Włoszech i na Dominikanie, zrealizowała dla PBS miniserial Ogrody świata, występując w roli prezenterki[225]. Wbrew obawom ze strony producentów aktorka zrezygnowała z licznej obsługi, by zaoszczędzić na budżecie[225]. Fabuła miniserialu skupiała się na ogrodach kwiatowych mieszczących się na terenie europejskich państw[226]. Emisja odbyła się 21 stycznia 1993, dzień po śmierci aktorki[226]. Barbara Saltzman z „Los Angeles Timesa” napisała, że czas emisji był „niefortunny”, ale „ponadczasowe piękno róży w pierwszym odcinku jest odpowiednim symbolem jej elegancji i stylu”[226].

 
Nagrobek Audrey Hepburn w Tolochenaz (lipiec 2008)

W połowie października 1992, po powrocie do Szwajcarii z kilkutygodniowego pobytu w Somalii, Hepburn zaczęła uskarżać się na bóle żołądka[227]. Cierpiała na niestrawność i kolkę jelitową[228]. Kuracja metronidazolem nie przyniosła efektów, a wywołała skutki uboczne[228]. Podczas gdy wstępne badania w Szwajcarii nie pozwoliły postawić diagnozy, wykonana 1 listopada w Cedars-Sinai Medical Center w Los Angeles laparoskopia[229] ujawniła rzadką odmianę raka jamy brzusznej, należącego do grupy nowotworów znanych jako śluzak rzekomy otrzewnej[227]. Nastąpił przerzut na okrężnicę, którą częściowo usunięto aktorce[230]. Po wykonanej operacji poddano ją żywieniu pozajelitowemu[231], a następnie rozpoczęła chemioterapię[227]. Na czas leczenia zamieszkała u swojej przyjaciółki Connie Wald, ówczesnej żony scenarzysty i producenta filmowego Jerry’ego Walda[232]. Po pierwszym tygodniu stosowania chemioterapii Hepburn doznała silnej niedrożności jelit[233]. 1 grudnia przeszła kolejną operację[232]. Lekarze poinformowali rodzinę aktorki, że nowotwór znacznie się rozszerzył i nie można już nic zrobić[234]. Hepburn odwiedzana była przez wielu przyjaciół i znajomych z planu filmowego, wśród nich byli między innymi Billy Wilder, Elizabeth Taylor, Gregory Peck i James Stewart[235].

20 grudnia aktorka powróciła wraz z rodziną do Szwajcarii[236], gdzie spędziła swoje ostatnie święta Bożego Narodzenia[233]. Z racji rekonwalescencji po przebytej operacji nie była w stanie korzystać z lotów komercyjnych. Jej długoletni przyjaciel, francuski projektant mody i kostiumograf Hubert de Givenchy, zorganizował przy wsparciu Rachel Lambert Mellon wypełniony kwiatami prywatny samolot linii Gulfstream, aby mógł zabrać aktorkę z Los Angeles do Genewy[233]. Ostatnie dni Hepburn spędziła w swoim domu w Tolochenaz w kantonie Vaud. Okazjonalnie, gdy stan jej zdrowia pozwalał, spacerowała po ogrodzie, lecz z czasem ograniczyła się do leżenia w łóżku[237].

Śmierć i pogrzebEdytuj

Audrey Hepburn zmarła we śnie 20 stycznia 1993[238][239]. Po jej śmierci Gregory Peck wyrecytował przed kamerą ulubiony wiersz aktorki – Unending Love Rabindranatha Tagore’a[240]. Charles Champlin, w opublikowanym na łamach „Los Angeles Timesa” artykule, nazwał ją „hollywoodzką gwiazdą, o sławie i reputacji, która wyrosła na tamtejszych filmach”. W dalszej części autor dodał, że miała ona bezpośredni wpływ na to, jak mężczyźni postrzegają kobiety. „Prawdziwe piękno kobiety lepiej ujawnia się w jej stylu, spokoju, uroku, inteligencji i szczerości”[241].

Uroczystości pogrzebowe odbyły się 24 stycznia w Tolochenaz[242]. Ceremonii przewodniczył Maurice Eindiguer, ten sam ksiądz, który udzielał ślubu Hepburn i Ferrerowi w 1954 oraz chrzcił ich dziecko w 1960[243]. Mowę pochwalną wygłosił książę Sadruddin Aga Khan, ówczesny Wysoki komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw uchodźców[244]. W pogrzebie aktorki uczestniczyło blisko sześćset osób, w tym członkowie rodziny, dwaj synowie Luca i Sean, przyrodni brat Ian Quarles van Ufford, byli mężowie Andrea Dotti i Mel Ferrer, długoletni partner Robert Wolders, Hubert de Givenchy, dyrektorzy UNICEF-u, aktorzy Alain Delon i Roger Moore[242][244]. Wieńce na pogrzeb przesłali Elizabeth Taylor, Gregory Peck i holenderska rodzina królewska[245]. Hepburn spoczęła na miejscowym Cimetière de Tolochenaz[244][246].

Nagrobek aktorki co roku odwiedzany jest przez tysiące turystów z całego świata. Jedna ze starych dwupokojowych salek szkolnych znajdujących się za terenem cmentarza została w późniejszym czasie przekształcona na małe muzeum poświęcone Hepburn, lecz w 2002 zostało ono zamknięte[u][246].

Działalność humanitarnaEdytuj

 
Prezydent Ronald Reagan, Audrey Hepburn i Robert Wolders podczas wizyty w Białym Domu (1981)

W latach 50. Hepburn została członkinią organizacji UNICEF, opowiadając dzieciom swoje przeżycia z czasów wojny[247]. Po ograniczeniu kariery aktorskiej w większym stopniu zaangażowała się w działalność humanitarną, stając się ważnym partnerem organizacji, a od 1988 pełniąc rolę ambasadora dobrej woli[248]. W jednym z wywiadów, odnosząc się do swojego zaangażowania w prace organizacji, przyznała: „Z własnego doświadczenia wiem, jak wiele UNICEF znaczy dla potrzebujących dzieci, ponieważ sama otrzymałam żywność i opiekę medyczną po II wojnie światowej”[249]. Jej pierwszą misją, którą odbyła osiem dni po nominacji na ambasadora, była podróż do Etiopii, najuboższego ówcześnie kraju na świecie. Odbywała rozmowy z matkami, dziećmi i lekarzami. Odwiedziła również obóz uchodźców. Sama przygotowywała swoje przemówienia, co było wyjątkiem pośród innych znanych osobistości, wspierających UNICEF[250]. Do końca 1988 odwiedziła czternaście krajów, zbierając sumę 22 milionów dolarów[251].

Jako ambasador dobrej woli brała czynny udział w wielu misjach, w tym w Bangladeszu, Salwadorze, Wietnamie, Kenii i Sudanie[252]. W wywiadach aktywnie opowiadała o pracy w terenie oraz o różnych projektach związanych z działalnością humanitarną, znacznie częściej niż o swojej karierze aktorskiej[253]. Podczas wizyty w Etiopii w 1988 powiedziała: „Moje serce jest złamane. Czuję się zdesperowana. Nie mogę znieść myśli, że dwa miliony ludzi są w bezpośrednim niebezpieczeństwie śmierci głodowej, z których wiele to dzieci, [i] nie dlatego, że w północnym porcie w Shoa nie ma ton jedzenia. Nie może być dystrybuowana. Zeszłej wiosny pracownicy Czerwonego Krzyża i UNICEF-u zostali wydaleni z północnych prowincji z powodu toczących się równocześnie dwóch wojen domowych… Udałam się do kraju rebeliantów, gdzie widziałam matki i ich dzieci, które przez dziesięć dni, a nawet trzy tygodnie chodziły w poszukiwaniu jedzenia, osiedlały się na pustynnych klepiskach w prowizorycznych obozach, gdzie mogą umrzeć. Okropne. Ten obraz to dla mnie zbyt wiele. «Trzeci Świat» to termin którego bardzo nie lubię, ponieważ wszyscy jesteśmy jednym światem. Chcę, aby ludzie wiedzieli, że większa część ludzkości cierpi”[254].

Za swoje zaangażowanie Hepburn została uhonorowana certyfikatem zasług przez UNICEF[255]. Organizacje non-profit Children’s Institute Inc. i Sigma Theta Tau nagrodziły ją Champion of Children Award i Distinguished International Lifetime Award za „pracę w imieniu dzieci na świecie”[255]. Hepburn została również uhonorowana Humanitarian Award przez Variety Clubs International[255]. UNICEF przyznał jej Sindaci per L’infanzia Award[255]. W grudniu 1992, za zasługi na rzecz humanitaryzmu, została odznaczona przez ówczesnego prezydenta George’a H.W. Busha Medalem Wolności[256]. Rok później aktorka została pośmiertnie nagrodzona przez Amerykańską Akademię Sztuki i Wiedzy Filmowej nagrodą humanitarną im. Jeana Hersholta[257]. Dziewięć lat po jej śmierci, na specjalnej sesji ONZ poświęconej dzieciom, UNICEF uhonorował spuściznę humanitarną Hepburn poprzez odsłonięcie pomnika The Spirit of Audrey, który znajduje się na terenie kwatery głównej ONZ w Nowym Jorku[255]. Jej zasługi na rzecz dzieci zostały docenione również poprzez ustanowienie jej patronką amerykańskiego funduszu UNICEF Audrey Hepburn Society[258].

Życie prywatneEdytuj

Osobowość, zainteresowania, przyjaźnieEdytuj

„Życie Audrey Hepburn to zarazem marzenie i straszliwy koszmar dla wszystkich badaczy. Żadna inna aktorka nie była tak podziwiana − jako źródło i podmiot licznych inspiracji − za swój dorobek twórczy i żarliwą krucjatę, którą prowadziła poza planem filmowym. Jeszcze dzisiaj kochana jest do tego stopnia, że praktycznie nie słychać o niej złego słowa (…) Nie miała żadnych szokujących dziwactw ani wstydliwych tajemnic. Jej ciepła, miła powierzchowność skrywała jeszcze milsze wnętrze.”

Audrey Hepburn z natury była osobą zbliżoną charakterem do kreowanych przez siebie postaci na ekranie, czyli delikatna, odważna, skromna i uczuciowa[259]. Traktowała ludzi uprzejmie i z szacunkiem[260]. Przez całą swoją karierę zachowała przyzwoitość i nigdy nie nadużywała statusu gwiazdy – z dużym dystansem podchodziła gdy określano ją w ten sposób. Starszy syn Sean Hepburn Ferrer stwierdził w napisanej przez siebie książce Audrey Hepburn. Uosobienie elegancji, że matka „nie dostrzegała własnego blasku”[260]. Współpracowała z aktorami i reżyserami w zgodzie. Rzetelnie przygotowywała się do swoich ról filmowych[260]. Cechowała ją dyscyplina, profesjonalizm[261] i punktualność[260]. Czytała tekst przed zaśnięciem i tuż po przebudzeniu[261]. Wstawała zazwyczaj między czwartą a piątą rano żeby poćwiczyć dłużej niż inni i przemóc swoje słabości[260]. Ceniła sobie spokój i życie rodzinne. Uparcie strzegła swojej prywatności[262]. Agent Irving Paul Lazar wielokrotnie namawiał aktorkę do napisania autobiografii[263], lecz Hepburn nigdy się na to nie zdecydowała, obawiając się, że wydawcy zaczęliby domagać się od niej pewnych „smaczków” na temat życia rodzinnego osób, z którymi współpracowała na przestrzeni lat[262]. Pomimo zdobycia statusu gwiazdy filmowej, na początku lat 50. (po ukończeniu zdjęć do Sabriny; 1954) opuściła Hollywood i przeprowadziła się do Szwajcarii, by móc wieść normalne i spokojne życie rodzinne[262]. Wraz z pierwszym mężem Melem Ferrerem zamieszkali w górskiej miejscowości Bürgenstock nieopodal Lucerny[236].

 
Hepburn w Bürgenstock (1954)

Hepburn przykładała dużą wagę do edukacji swoich dwóch synów, skrupulatnie odrabiając z nimi lekcje. Sean Hepburn Ferrer wspominał: „pamiętam szkołę. Egzaminy, które przeżywała gorzej ode mnie. Przepytywała mnie wieczorem i z samego rana, jeszcze z zaspaną miną. Pamiętam jak się cieszyła z moich dobrych stopni i z jakim zrozumieniem przyjmowała «te gorsze»”[264]. Dużo czasu spędzała na rozmowach z synami na różne tematy. „Rozmawialiśmy o naszych planach i uczuciach, o ludziach… o wszystkim, ale w ten szczególny, refleksyjny sposób, w jaki można rozmawiać jedynie po ciemku”[264]. Zapewniała im czułość, opiekuńczość i wsparcie[264].

We wczesnej młodości trenowała balet. Jej marzeniem było zostanie primabaleriną[61]. Z uwagi na wojenne niedożywienie, które powstrzymało rozwój niektórych grup mięśniowych, i zbyt wysoki wzrost, musiała zrezygnować z tańca[61]. Do jej zamiłowań należało między innymi gotowanie. Lubiła kuchnię włoską, w szczególności makaron z sałatką, który jadała raz dziennie[264], oraz spaghetti „al pomidoro” z sosem wedle własnego przepisu[265]. Z biegiem lat ograniczała ilość mięsa, ale nigdy nie była wegetarianką. Ze względów humanitarnych zrezygnowała z cielęciny, lecz została przy rybach, drobiu i wołowinie[264]. Do jej ulubionych deserów należały lody waniliowe z syropem klonowym oraz czekolada, która według niej odpędzała wszelkie smutki[266]. W wolnych chwilach lubiła czytać[262] i spędzać czas w ogrodzie[267][268]. Po wielu godzinach pracy na planie, popołudniami najczęściej drzemała[266]. Interesowała się modą. Do najbardziej cenionych przez nią marek należały Givenchy i Valentino[269]. Była miłośniczką zwierząt, zwłaszcza psów rasy yorkshire terrier[270]. Na początku lat 80. kupiła parę russelli[270]. Mieszkając w Rzymie (w dzielnicy Parioli)[271], do którego przeprowadziła się po ślubie z Dottim, codziennie chodziła na spacery. Gdy wróciła do Szwajcarii, kontynuowała aktywne spędzanie czasu na powietrzu. Po kolacji wychodziła z psami i biegała z nimi po winnicy, znajdującej się za domem[264]. Do końca życia uskarżała się na słabe płuca. Przebyty w dzieciństwie krztusiec i okres wojennej głodówki spowodowały u niej astmę[266]. Była nałogową palaczką[268], choć lekarze przestrzegali ją przed odmą opłucnową[266].

Aktorka chętnie utrzymywała kontakty towarzyskie. Bliska więź przyjacielska łączyła ją między innymi z reżyserami Billym Wilderem (który powiedział o niej: „Bóg cmoknął ją w policzek i tak już zostało”)[259] i Terencem Youngiem, z którym wspominała czasy wojenne[272], kompozytorem Henrym Mancinim[273], aktorami Carym Grantem[173], Elizabeth Taylor[274], Fredem Astaire’em (w 1957 zatańczyli razem w filmie Zabawna buzia, co było jej marzeniem)[275], Gregorym Peckiem[274] (prasa sugerowała, że pomiędzy odtwórcami głównych ról doszło na planie Rzymskich wakacji w 1952 do romansu, co okazało się być nieprawdą)[98][276], Sophią Loren[277], kostiumografami Edith Head[278] i Hubertem de Givenchy[106] oraz instruktorką tańca Marie Rambert[61].

Małżeństwa i dzieciEdytuj

 
Mel Ferrer i Audrey Hepburn w Holandii (1966)
 
Andrea Dotti i Audrey Hepburn podczas ślubu (1969)

W lipcu 1953, podczas przyjęcia wystawionego w Londynie z okazji premiery Rzymskich wakacji, Hepburn, za pośrednictwem Pecka, poznała Mela Ferrera[279], z którym zagrała w sztuce Ondyna (1954)[v][281]. 24 września 1954 wzięli ślub cywilny w ratuszu w szwajcarskim Bürgenstock[282]. Dzień później odbyła się protestancka ceremonia kościelna w prywatnej, XIII-wiecznej kaplicy[282][283]. Do ślubu aktorka ubrała białą suknię z organdyny[282]. Z uwagi na napięty harmonogram pracy Ferrera, miesiąc miodowy ograniczyli do trzech dni spędzonych w domku letniskowym[284]. W 1965 para przeniosła się do wiejskiego domu nieopodal Morges, zwanym La Paisible[285]. W trakcie małżeństwa Hepburn trzykrotnie (1955, 1965 i 1967) poroniła[286]. W 1959 urodziła martwe dziecko, przez co popadła w głęboką depresję; wypalała ponad trzy paczki papierosów dziennie, obgryzała paznokcie do krwi i ważyła nieco ponad 36 kilogramów[20]. Kiedy po raz trzeci zaszła w ciążę, zrobiła roczną przerwę w pracy aktorskiej. Sean Hepburn Ferrer urodził się 17 lipca 1960 w Lozannie[287]. Latem 1967 zdecydowała się wystąpić o rozwód[268], który sfinalizowano 5 grudnia 1968[288]. Utrzymywała z Ferrerem zdawkowe kontakty[289].

Jej drugie małżeństwo zostało zawarte 5 stycznia 1969 w ratuszu w szwajcarskim Morges z włoskim psychiatrą i członkiem rady dydaktycznej Uniwersytetu Rzymskiego Andreą Dottim[290]. Para spotkała się po raz pierwszy w czerwcu 1968, gdy Hepburn wraz z przyjaciółmi udała się statkiem wycieczkowym w rejs po Morzu Śródziemnym[291]. Po ślubie zamieszkali w Rzymie[292]. Ich syn Luca Dotti urodził się 8 stycznia 1970 w Lozannie przy pomocy cięcia cesarskiego[293]. Aktorka pragnęła mieć trzecie dziecko, jednak poroniła w 1974[294]. Rok później zakupiła małą willę w Gstaad[212]. W trakcie trwania małżeństwa Dotti wykazywał się niewiernością, często goszcząc w rozmaitych nocnych klubach w otoczeniu innych kobiet[295]. Ich związek zakończył się wiosną 1978[296], lecz rozwód uzyskali dopiero w 1982, po trzynastu latach trwania małżeństwa[297]. Utrzymywali ciepłe i przyjacielskie relacje, głównie z uwagi na dziecko[289]. Aktorka przyznawała, że „Dotti wcale nie był lepszy od Ferrera”[298]. W ocenie Spoto po rozwodzie Hepburn popadła w głęboką depresję i po raz pierwszy rozważała popełnienie samobójstwa[299].

RomanseEdytuj

 
Audrey Hepburn i Albert Finney w filmie Dwoje na drodze (1967)

W latach 1949–1950 Hepburn związana była z francuskim piosenkarzem i autorem tekstów Marcelem Le Bonem[300]. Od 1951 (niektóre źródła informowały, że od 1952) aktorka była w związku ze starszym o siedem lat angielskim przemysłowcem Jamesem Hansonem, który w przeszłości miewał romanse z Avą Gardner, Jean Simmons i Joan Collins[301]. Określała go mianem „miłości od pierwszego wejrzenia”[302]. Mężczyzna, mimo sprzeciwu Hepburn, często ingerował w harmonogram jej pracy, między innymi naciskając na przedstawicieli Paramountu, by jak najszybciej skończyli zdjęcia do Rzymskich wakacji[303]. Para planowała ślub, lecz w 1952 aktorka zdecydowała się na zerwanie zaręczyn, uznając że z uwagi na pracę nie będzie miała wystarczająco dużo czasu dla rodziny[302][304]. Wydała specjalne oświadczenie, w którym przyznała: „Kiedy wychodzę za mąż, chcę być prawdziwą mężatką”[302]. We wczesnych latach 50. związana była z producentem teatralnym Michaelem Butlerem[305].

W trakcie zdjęć do Sabriny Hepburn miała romans z będącym w związku małżeńskim Williamem Holdenem, spędzając z nim większość czasu poza planem. Gdy po zakończeniu zdjęć aktor przyznał się do swojej bezpłodności, Hepburn zakończyła związek[306]. Podczas realizacji Historii zakonnicy (1959) aktorka nawiązała bliższą relację ze scenarzystą Robertem Andersonem[307]. Opublikowana w 1973 powieść After autorstwa Andersona jest historią jego romansu z Hepburn[308]. Aktorka zakończyła związek, gdy Anderson, podobnie jak Holden, przyznał się do wrodzonej bezpłodności[134]. Na planie filmu Dwoje na drodze (1967) Hepburn miała romans z odtwórcą głównej roli męskiej Albertem Finneyem. Wspólnie odbywali próby na osobności, chodzili na plażę i jadali w samotności. W późniejszych latach aktor przyznawał, że jego związek z Hepburn był „jednym z najintymniejszych, jakie kiedykolwiek zdarzyły się w moim życiu”. Zdaniem Spoto para rozstała się po tym, gdy Ferrer zagroził aktorce, że wniesie o rozwód i oskarży ją o zdradę, co oznaczałoby czasową separację z synem[309].

Po rozstaniu z Ferrerem Hepburn przez krótki czas spotykała się z matadorem Antonio Ordóñezem i młodszym od niej o siedem lat księciem Alfonsem Bourbonem (1968)[310]. Na planie dreszczowca Krwawa linia (1979) nawiązała zażyłą znajomość z partnerem ekranowym Benem Gazzarą, który nie odwzajemniał uczucia aktorki. Według Spoto mężczyzna potraktował całą relację jako „krótkotrwałą przygodę bez dalszych zobowiązań”[311]. Od 1980 do śmierci Hepburn związana była z holenderskim aktorem Robertem Woldersem, wdowcem po Merle Oberon, którego poznała podczas bożonarodzeniowego przyjęcia w 1979[312]. Wiedli spokojne życie w Szwajcarii[313] i wspólnie działali na rzecz UNICEF-u[314]. Lata spędzone z nim określała „najszczęśliwszymi swojego życia”[315].

FilmografiaEdytuj

Osobny artykuł: Filmografia Audrey Hepburn.

W trwającej 33 lata karierze Hepburn występowała w filmach, telewizji i na scenie. Pojawiła się w 28 produkcjach fabularnych na ekranie[316].

Trzy filmy z jej udziałem zestawiane były w pierwszej dziesiątce podsumowań roku w amerykańskim box offisie. Dwanaście filmów, w których Hepburn wzięła udział, nominowanych było przynajmniej do jednego Oscara w różnych kategoriach, a pięć z nich zdobyło jedną statuetkę w dowolnej kategorii. Dziesięć produkcji z udziałem Hepburn, po uwzględnieniu inflacji, przekroczyło sumę stu milionów dolarów dochodu z biletów na rynku krajowym[317].

Cztery z jej filmów: Rzymskie wakacje (1953), Sabrina (1954), Śniadanie u Tiffany’ego (1961) i My Fair Lady (1964) wpisano do National Film Registry[318].

SpuściznaEdytuj

 
Gwiazda Audrey Hepburn na Hollywoodzkiej Alei Gwiazd (2005)
 
Gwiazda Audrey Hepburn w meksykańskim Durango (2018)
 
Odciski dłoni Hepburn przed The Great Movie Ride na terenie parku rozrywki Disney’s Hollywood Studios
 
Oscar Audrey Hepburn w muzeum w Hollywood (2009)
 
Plac imienia Audrey Hepburn w Arnhem (2016)
 
Pamiątkowa tablica w miejscu narodzin aktorki w Ixelles (2017)
 
Pomnik aktorki w Tolochenaz (2016)
 
Pomnik aktorki w Arnhem (2017)
 
Figura woskowa Audrey Hepburn w Wiedniu (2013)

Spuścizna Hepburn jako aktorki i osobowości przetrwała długo po jej śmierci. Współcześnie uznawana jest za jedną z najwybitniejszych aktorek w historii amerykańskiego kina[319]. W czerwcu 1999 American Film Institute sklasyfikował ją na 3. miejscu w opublikowanym przez siebie rankingu „największych aktorek wszech czasów”, jedynie za Katharine Hepburn i Bette Davis[1]. Wizerunek Hepburn związany był z kampaniami reklamowymi i produktami wielu firm, w tym z Givenchy (1967), Exlan (1971)[320], Varié (1971)[w][211] i Revlon (1988)[x][321]. Jej wykonanie „Moon River” w Śniadaniu u Tiffany’ego (1961), zostało zamieszczone w 2004 przez AFI na 4. miejscu w zestawieniu „100 najlepszych piosenek filmowych[322]. Kompozytor Henry Mancini, twórca muzyki filmowej do kilku produkcji z udziałem aktorki, przyznał: „Rzadko się zdarza, aby kompozytor czerpał inspirację z konkretnej osoby, z twarzy albo zachowania. Ale Audrey Hepburn jest dla mnie taką inspiracją. Dzięki niej napisałem nie tylko «Moon River» ale jeszcze «Charade» i «Two For the Road». Gdy się dobrze wsłuchać, to we wszystkich trzech wymienionych przeze mnie piosenkach można znaleźć coś z Audrey. Jej zadumę, tęsknotę… jakby lekki smutek”[273].

8 lutego 1960, za wkład w przemysł filmowy, Hepburn otrzymała gwiazdę na Hollywoodzkiej Alei Gwiazd, która znajduje się przy 1652 Vine Street[323]. W 1987, w uznaniu za „znaczący wkład w sztukę”, została odznaczona przez ministra kultury Francji Orderem Sztuki i Literatury[175]. 22 kwietnia 1991 organizacja Film Society of Lincoln Center przeprowadziła w Nowym Jorku krótką retrospekcję filmów z udziałem aktorki, a ekranowi partnerzy i reżyserzy wygłaszali mowy pochwalne[319]. Jej życie było tematem zrealizowanego dla stacji ABC filmu biograficznego Historia Audrey Hepburn (reż. Steve Robman), którego premiera odbyła się 27 marca 2000. W główną rolę wcieliły się Emmy Rossum, Jennifer Love Hewitt i Sarah Hyland[324]. 11 czerwca 2003 poczta USA wydała limitowaną serię znaczków pocztowych z jej podobizną, autorstwa Michaela J. Deasa, w związku z edycją „Legendy Hollywoodu[325]. W maju 2012 Hepburn znalazła się wśród brytyjskich ikon kulturowych, wybranych przez Petera Blake’a, które pojawiły się w jego nowej wersji najsłynniejszego dzieła − na okładce albumu Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band − aby uczcić w ten sposób najważniejsze osobistości kultury brytyjskiej, które autor podziwiał[326].

Jej imieniem nazwano planetoidę (4238) Audrey[327], jedną z odmian uprawnych róży[328] i białego tulipana[329]. Figura woskowa ukazująca aktorkę w roli Holly Golightly znajduje się w kilkunastu filiach Madame Tussauds, między innymi w Hongkongu[330], Londynie[331] i Wiedniu[332]. Zaprezentowany w 2015 robot Sophia wizualnie wzorowany był na Hepburn[333]. Aktorka pozostaje jedną z 15 osób w historii, które zdobyły EGOT, czyli Emmy, Grammy, statuetkę Oscara i Tony[334].

Ikona styluEdytuj

 
Hepburn w Bürgenstock (1954)

Aktorka postrzegana jest jako ikona stylu i elegancji[163]. Zwróciła na siebie uwagę stylem ubioru i wyróżniającym się wyglądem. Dziennikarz Mark Tungate uważał go za rozpoznawalną markę aktorki[335]. Po premierze filmu Rzymskie wakacje (1953) wiele kobiet, zwłaszcza w Japonii, wzorując się na fryzurze Hepburn, zdecydowało się na podcięcie swoich włosów w stylu „pixie” (krótkie włosy z tyłu, dłuższe z przodu)[336]. Aktorka zaczęła być uważana za alternatywny kobiecy ideał, który bardziej podobał się płci żeńskiej niż męskiej, w porównaniu z krępymi i bardziej seksualnymi Elizabeth Taylor i Grace Kelly[337]. Miała krótkie, ciemne włosy, grube brwi i szczupłą sylwetkę, co było łatwiejsze do naśladowania przez młodsze kobiety[338]. 1 listopada 1954 fotograf mody Cecil Beaton opisał Hepburn na łamach „Vogue’a” jako „publiczne ucieleśnienie naszego nowego kobiecego ideału”, dodając że „miała, o ile można tak powiedzieć, swój prototyp we Francji − Damię, Édith Piaf lub Juliette Gréco. Ale potrzeba było gruzów Belgii, angielskiego akcentu i amerykańskiej sławy, żeby powstała tak uderzająca osobowość jak nasz nowy zeitgeist. Przed wojną żadna z pań nie wyglądała tak jak ona (…) Z drugiej strony jest to zaspokojeniem naszych historycznych potrzeb. Na dowód niech posłużą tysiące imitacji”[339]. Brytyjska edycja „Vogue’a” wielokrotnie informowała o jej stylu przez następną dekadę[335]. Wraz z modelką Twiggy Hepburn została wymieniona jako jedna z kluczowych osób życia publicznego, które sprawiły, że odchudzanie było modne[338]. Aktorka z dużym dystansem podchodziła do opinii na temat swojej urody, twierdząc, że jest za chuda, ma krzywy nos i za duże stopy do swojego rozmiaru[260]. „Nigdy nie uważałam się za piękną. Wolałabym mieć większy biust i węższe ramiona” – przyznawała[319].

 
Audrey Hepburn w stylizacji Huberta Givenchy’ego przygotowanej do filmu Szarada (1963)

W 1961 aktorka została dodana do Międzynarodowej Listy Najlepiej Ubranych, utworzonej przez Eleanor Lambert[185][340]. Rok później, trzeci raz z rzędu, wybrano ją do Fashion Hall of Fame[179]. Hepburn kojarzona jest z minimalistycznym stylem, który charakteryzowały ubrania o prostym kroju, podkreślające szczupłą sylwetkę, monochromatyczne kolory i wyraziste, niekiedy nietypowe dodatki[341].

Aktorka znana była także z wieloletniej współpracy z francuskim kostiumografem Hubertem de Givenchy, który w latach 50. i 60. projektował dla niej kostiumy do kilkunastu filmów, w tym do Sabriny (1954), Miłości po południu (1957), Śniadania u Tiffany’ego (1961), Szarady (1963) i Jak ukraść milion dolarów (1966)[342]. Rozpoczęli współpracę w czasach, gdy Hepburn zaczynała karierę, a on zakładał pierwszy dom mody Givenchy w Paryżu[y][342]. Obydwoje połączyła trwała przyjaźń, a aktorka stała się jego muzą[342]. Hubert de Givenchy stworzył dla Hepburn osobistą linię perfum L’Interdit, o delikatnym, kwiatowo-pudrowym zapachu z nutami róży i jaśminu, które trafiły do sprzedaży w 1957[344]. Według Rachel Moseley elegancja odegrała wyjątkowo istotną rolę w kilku filmach Hepburn. „Kostium nie jest związany z postacią, funkcjonuje «bezgłośnie» w mise-en-scène, ale jako moda staje się atrakcją estetyczną samą w sobie”[345]. Oprócz partnerstwa z Givenchy aktorce przypisuje się zwiększenie sprzedaży trenczy Burberry, które nosiła w filmie Śniadanie u Tiffany’ego[335]. Związana była także z włoską marką Tod’s[335]. W trakcie swojej kariery współpracowała z takimi fotografami jak Antony Beauchamp[346], Gene Moore[347], Richard Avedon[348] i Yousuf Karsh[349].

Wpływ Hepburn jako ikony stylu trwał przez kilka dekad, po progresie jej kariery aktorskiej w latach 50. i 60. Biografka Rachel Moseley zauważa, że zwłaszcza po jej śmierci w 1993 była coraz bardziej podziwiana, magazyny częstokrotnie doradzały czytelniczkom, jak uzyskać jej wygląd, a dla projektantów mody pozostaje ciągłą inspiracją[345].

Nagrody i nominacjeEdytuj

 
Audrey Hepburn ze statuetką Oscara, otrzymaną za rolę w filmie Rzymskie wakacje, 25 marca 1954

Audrey Hepburn była laureatką wielu nagród i wyróżnień w trakcie swojej 33-letniej kariery[350]. Wygrywała lub nominowana była do nich za pracę w filmach, teatrze i działalność humanitarną. Pięciokrotnie uzyskiwała nominacje do nagrody Akademii Filmowej[351], z czego zdobyła jedną statuetkę, za kreację księżniczki Anny w komedii romantycznej Rzymskie wakacje (1953)[115]. Spośród dziewięciu nominacji do Złotego Globu raz była laureatką[350]. Pośmiertnie została uhonorowana specjalnym Oscarem za działalność humanitarną (nagroda im. Jeana Hersholta)[257]. Hepburn była także trzykrotną zdobywczynią włoskiej nagrody David di Donatello dla najlepszej aktorki zagranicznej i BAFTY dla najlepszej brytyjskiej aktorki[352].

Wielokrotnie nagradzana za działalność artystyczną i wkład w rozwój i kulturę sztuki filmowej. Była laureatką między innymi: Henrietta Award (1955), nagrody im. Cecila B. DeMille’a (1990), Gildii Aktorów Ekranowych (1992), honorowej BAFTY (1992) i Tony (1968) oraz pośmiertnie Grammy (1994) i Primetime Emmy Award (1993)[350].

Rok Nagroda Kategoria Nominacja za Wynik Źródło
1954 Nagroda Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych Najlepsza aktorka Rzymskie wakacje Wygrana [350]
1954 Nagroda Akademii Filmowej Najlepsza aktorka pierwszoplanowa Wygrana
1954 Złoty Glob Najlepsza aktorka w filmie dramatycznym Wygrana
1954 BAFTA Najlepsza aktorka brytyjska Wygrana
1954 Nagroda Tony Najlepsza aktorka dramatyczna Ondyna Wygrana
1955 Nagroda Akademii Filmowej Najlepsza aktorka pierwszoplanowa Sabrina Nominacja
1955 BAFTA Najlepsza aktorka brytyjska Nominacja
1957 Wojna i pokój Nominacja
1957 Złoty Glob Najlepsza aktorka w filmie dramatycznym Nominacja
1958 Najlepsza aktorka w filmie komediowym lub musicalu Miłość po południu Nominacja
1960 Nagroda Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych Najlepsza aktorka Historia zakonnicy Wygrana
1960 Nagroda Akademii Filmowej Najlepsza aktorka pierwszoplanowa Nominacja
1960 BAFTA Najlepsza aktorka brytyjska Wygrana
1960 David di Donatello Najlepsza aktorka zagraniczna Wygrana
1960 Złoty Glob Najlepsza aktorka w filmie dramatycznym Nominacja
1962 Nagroda Akademii Filmowej Najlepsza aktorka pierwszoplanowa Śniadanie u Tiffany’ego Nominacja
1962 David di Donatello Najlepsza aktorka zagraniczna Wygrana
1962 Złoty Glob Najlepsza aktorka w filmie komediowym lub musicalu Nominacja
1964 Szarada Nominacja
1965 BAFTA Najlepsza aktorka brytyjska Wygrana
1965 David di Donatello Najlepsza aktorka zagraniczna My Fair Lady Wygrana
1965 Złoty Glob Najlepsza aktorka w filmie komediowym lub musicalu Nominacja
1968 Nagroda Akademii Filmowej Najlepsza aktorka pierwszoplanowa Doczekać zmroku Nominacja
1968 Złoty Glob Najlepsza aktorka w filmie dramatycznym Nominacja
Najlepsza aktorka w filmie komediowym lub musicalu Dwoje na drodze Nominacja

UwagiEdytuj

  1. Największym aktorem, w tym samym rankingu, ogłoszono Humphreya Bogarta, a aktorką Katharine Hepburn (osobno aktorki i aktorzy)[1].
  2. Niespełna miesiąc po narodzinach Hepburn ciężko zachorowała na krztusiec. Ella van Heemstra, będąca ówcześnie wyznania scjentologicznego, nie wezwała lekarza, wskutek czego stan zdrowia Hepburn pogarszał się. Po jednym z napadów kaszlu przestała oddychać. Matka obracała, oklepywała i ogrzewała dziecko[3]. Intuicyjnie uderzyła je plecy, przywracając dzięki temu oddech[5].
  3. W późniejszych latach Ruston dodał do nazwiska człon Hepburn, błędnie myśląc, że jest dalekim krewnym Jamesa Hepburna, trzeciego męża królowej Szkocji Mari I Stuart[10].
  4. Po zakończeniu wojny aktorka, wraz z ówczesnym mężem Melem Ferrerem, za pośrednictwem Czerwonego Krzyża odnalazła swojego ojca w Dublinie. Spotkała się z nim w 1959 w westybulu Shelbourne Hotel[19][20], choć niektóre źródła informowały o maleńkim apartamencie[21]. Joseph Victor Anthony Ruston ożenił się ponownie z kobietą (Fidelmą Walshe) w wieku zbliżonym do swojej córki. Pomimo wieloletniej rozłąki, śledził on karierę filmową Hepburn[22]. W latach 60. odwiedził córkę w Szwajcarii[23]. Aktorka do końca życia wspierała go finansowo[23], oraz odwiedziła ojca niedługo przed jego śmiercią[20].
  5. Zdaniem brytyjskiego historyka Davida Turnera Ruston był współpracownikiem swojego przyjaciela Arthura Testera, który po przeprowadzce do Brukseli kierował przepływem nazistowskiej propagandy z Niemiec do kwatery głównej Mosleya w Anglii[29].
  6. Bojąc się aresztowania córki, Ella van Heemstra stworzyła „Eddę” z własnego imienia, przerabiając dwie literki[36].
  7. Po wojnie Young został reżyserem, który zrealizował pierwsze filmy o przygodach Jamesa Bonda[50]. W latach 60. i 70. współpracował z Hepburn przy dwóch produkcjach[51].
  8. Słabo rozwinięte i zniszczone mięśnie były efektem niedożywienia z czasów wojny, które na trwale pozostawiło ślady w jej organizmie[61].
  9. Musical wystawiono łącznie 291 razy[63]. Hepburn otrzymywała za swoją pracę wynagrodzenie w wysokości 8 funtów tygodniowo[64].
  10. Musical wystawiono łącznie 433 razy[65].
  11. Prócz odegrania sceny, w której znudzona sztucznymi formalnościami i sztywnym protokołem wynikającym z jej statusu księżna kładzie się spać w asyście damy dworu[90], na prośbę Paramountu i Wylera przeprowadzono wywiad z Brytyjką, w trakcie którego opowiadała o swoich doświadczeniach i przeżyciach wojennych oraz o tańcu w balecie. Aktorka myśląc, że kamera jest wyłączona, wskoczyła na łóżko i zapytała: „Jak było? Wypadło dobrze?”, po czym zorientowała się, że wszyscy wokół niej są cicho, światła były zapalone, a kamera rejestrowała[91].
  12. Była to pierwsza profesjonalna sesja aktorki. Zdjęcia wykonał Irving Penn[102].
  13. Hepburn z dużym szacunkiem i uznaniem wyrażała się o Cooperze. Gdy aktor zmarł w 1961, wdowa Veronica Cooper przesłała Hepburn w prezencie jego zapalniczkę zippo wykonaną z 24-karatowego złota[124].
  14. 23 marca, w trakcie zdjęć do filmu w Rzymie, Hepburn zemdlała w studiu Cinecittà. Po przewiezieniu do szpitala zdiagnozowano u niej ostry atak kamieni nerkowych. By złagodzić ból, Hepburn podawano morfinę. Po kilku dniach przerwy aktorka powróciła do pracy[134].
  15. W przeddzień rozpoczęcia zdjęć do Zielonych domostw (14 lipca), Hepburn miała wypadek samochodowy. Dojeżdżając do studia została zmuszona przez inny z samochodów, który wyjechał jej z lewej strony, do wykonania manewru przyspieszenia na skrzyżowaniu. Aktorka uderzyła w tył auta Joan Lory. Dwa lata później sprawa trafiła do sądu (prawnik Lory wniósł pozew przeciwko Hepburn, twierdząc, że jego klientka doznała urazu szyi i pleców), lecz powództwo zostało oddalone. Od tego momentu Hepburn nigdy więcej nie prowadziła samochodu (poza filmem)[142].
  16. Przez wiele lat Hepburn chciała wystąpić w filmie reżyserowanym przez Alfreda Hitchcocka. Po obejrzeniu kilku produkcji Anglika (między innymi Okna na podwórze; 1954 i Północy, północnego zachodu; 1959), aktorka wyraziła chęć udziału w produkcji No Bail for the Judge, podpisując kontrakt w lutym 1959. Mimo że większość źródeł podaje, iż główną decyzją wycofania się przez Hepburn z projektu była ciąża, faktycznym powodem była scena, w której jej bohaterka miała być duszona krawatem. Aktorka odmówiła, stanowczo sprzeciwiając się jakiejkolwiek formie przemocy[149].
  17. Twórca piosenki Henry Mancini napisał ją specjalnie dla Hepburn. Jak przyznał, nikt nie rozumiał jej lepiej od aktorki[156]. „Potem powstało może z tysiąc różnych wersji, ale wykonanie Audrey jest do tej pory dla mnie najlepsze”[157]. Aktorka przez kilka tygodni ćwiczyła z instruktorem śpiewu i gry na gitarze[155].
  18. Wiele źródeł podaje jakoby obydwie aktorki popadły w konflikt z powodu roli Elizy Doolittle. W rzeczywistości Hepburn i Andrews darzyły się wzajemnym szacunkiem i żyły w zgodzie. Twórcy filmu zdecydowali się powierzyć rolę Hepburn, ponieważ Andrews w owym czasie była aktorką teatralną, nie mającą doświadczenia filmowego[183].
  19. Hepburn intensywnie ćwiczyła śpiew i przez większą część trwania zdjęć nie miała świadomości, że w tajemnicy przed nią zatrudniono Nixon. Gdy się dowiedziała, w opinii Spoto była „zawiedziona, lecz nie okazywała przygnębienia ani urazy”. Do czasów współczesnych zachowały się dwie ścieżki nagrane przez aktorkę – „Wouldn’t It Be Loverly” i „Show Me” (w 1994 ukazały się one na zrekonstruowanej wersji My Fair Lady na DVD)[186].
  20. W wyniku ciężkiej pracy i wymagającej roli Hepburn straciła na wadze 15 funtów[200].
  21. Zamknięcie nastąpiło w wyniku konfliktu mieszańców z dwoma synami aktorki, którzy przekazali na rzecz muzeum wiele pamiątek po matce, w tym Oscara, plakaty filmowe, zdjęcia. Po upływie pięciu lat zabrali ofiarowane rzeczy, co doprowadziło do nieporozumień z lokalną społecznością, czego skutkiem było zamknięcie placówki[246].
  22. Przed związaniem się z Hepburn, Ferrer był trzykrotnie żonaty; w 1937 poślubił Frances Gunby Pilchard (mieli dwójkę dzieci), następnie ożenił się z Barbarą C. Tripp, z którą również miał dwoje dzieci. W 1942 ponownie poślubił Pilchard[280].
  23. W trakcie czterominutowego pokazu w Japonii Hepburn otrzymała 30 tys. funtów[211].
  24. Za udział w reklamie Hepburn otrzymała 50 tys. dolarów. Aktorka z prywatnych pieniędzy dołożyła 10 tys. i całą kwotę przekazała dla ofiar trzęsienia ziemi w Armenii (1988)[321].
  25. Po raz pierwszy spotkali się w Paryżu w atelier projektanta. Hubert de Givenchy był przekonany, że jest umówiony z Katharine Hepburn. „Aż go zamurowało ze zdumienia gdy w drzwiach pracowni ujrzał nie Katharine, ale chłopczycę w stroju gondoliera. Potem wybuchnął śmiechem. Od razu ją pokochał” – wspominał Sean Hepburn Ferrer[343].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c American Film Institute: Afi’s 50 Greatest American Screen Legends (ang.). American Film Institute. [dostęp 2018-01-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-26)].
  2. a b Ferrer 2005 ↓, s. 14.
  3. a b c d e Spoto 2006 ↓, s. 13.
  4. Walker 1997 ↓, s. 9.
  5. Ferrer 2005 ↓, s. 29.
  6. Spoto 2006 ↓, s. 10, 13.
  7. a b c Woodward 1993 ↓, s. 18.
  8. a b c Spoto 2006 ↓, s. 10.
  9. a b c Spoto 2006 ↓, s. 11.
  10. a b Walker 1997 ↓, s. 6.
  11. Walker 1997 ↓, s. 7−8.
  12. Woodward 1993 ↓, s. 19.
  13. Spoto 2006 ↓, s. 12.
  14. Paris 2001 ↓, s. 6.
  15. Woodward 1993 ↓, s. 22.
  16. Paris 2001 ↓, s. 7.
  17. Woodward 1993 ↓, s. 22−24; Walker 1997 ↓, s. 15−16; Spoto 2006 ↓, s. 15.
  18. Spoto 2006 ↓, s. 15.
  19. a b c Ferrer 2005 ↓, s. 34.
  20. a b c Spoto 2006 ↓, s. 156.
  21. Paris 2001 ↓, s. 292.
  22. Hofstede 1994 ↓, s. 3.
  23. a b Ferrer 2005 ↓, s. 36.
  24. Walker 1997 ↓, s. 15−16.
  25. Woodward 1993 ↓, s. 25; Walker 1997 ↓, s. 14; Paris 2001 ↓, s. 9; Spoto 2006 ↓, s. 16.
  26. a b c Spoto 2006 ↓, s. 17.
  27. Woodward 1993 ↓, s. 26.
  28. Walker 1997 ↓, s. 17−19; Paris 2001 ↓, s. 8.
  29. Spoto 2006 ↓, s. 18.
  30. Spoto 2006 ↓, s. 17−18.
  31. a b Spoto 2006 ↓, s. 22.
  32. a b Spoto 2006 ↓, s. 19.
  33. Woodward 1993 ↓, s. 29.
  34. Spoto 2006 ↓, s. 14. 19−20.
  35. Woodward 1993 ↓, s. 29; Paris 2001 ↓, s. 13.
  36. a b Ferrer 2005 ↓, s. 15.
  37. Paris 2001 ↓, s. 13; Spoto 2006 ↓, s. 23−24.
  38. Spoto 2006 ↓, s. 24.
  39. Spoto 2006 ↓, s. 24−25.
  40. a b Spoto 2006 ↓, s. 25.
  41. Spoto 2006 ↓, s. 26.
  42. Spoto 2006 ↓, s. 23.
  43. Heatley 2017 ↓, s. 22.
  44. Woodward 1993 ↓, s. 32; Paris 2001 ↓, s. 21.
  45. a b c Spoto 2006 ↓, s. 28.
  46. Paris 2001 ↓, s. 26−27.
  47. a b Woodward 1993 ↓, s. 45−46.
  48. Paris 2001 ↓, s. 32.
  49. Spoto 2006 ↓, s. 29.
  50. Hofstede 1994 ↓, s. 138.
  51. Spoto 2006 ↓, s. 197, 215.
  52. Spoto 2006 ↓, s. 29−30.
  53. Woodward 1993 ↓, s. 52.
  54. Woodward 1993 ↓, s. 53−54; Paris 2001 ↓, s. 34.
  55. a b Spoto 2006 ↓, s. 30.
  56. Woodward 1993 ↓, s. 54; Paris 2001 ↓, s. 42−43.
  57. Spoto 2006 ↓, s. 32.
  58. a b Spoto 2006 ↓, s. 34.
  59. Woodward 1993 ↓, s. 55.
  60. Spoto 2006 ↓, s. 34−35.
  61. a b c d e f Ferrer 2005 ↓, s. 63.
  62. a b c Spoto 2006 ↓, s. 35.
  63. Hofstede 1994 ↓, s. 39.
  64. a b Spoto 2006 ↓, s. 36.
  65. a b Spoto 2006 ↓, s. 39.
  66. Spoto 2006 ↓, s. 36−37.
  67. Woodward 1993 ↓, s. 63−66; Paris 2001 ↓, s. 44−45.
  68. Spoto 2006 ↓, s. 41−42.
  69. Woodward 1993 ↓, s. 78; Walker 1997 ↓, s. 55; Spoto 2006 ↓, s. 21.
  70. a b c Spoto 2006 ↓, s. 42.
  71. Spoto 2006 ↓, s. 42−43.
  72. a b c d Spoto 2006 ↓, s. 43.
  73. Woodward 1993 ↓, s. 84.
  74. Spoto 2006 ↓, s. 43−44.
  75. Spoto 2006 ↓, s. 44.
  76. Spoto 2006 ↓, s. 44−45.
  77. Spoto 2006 ↓, s. 47.
  78. Woodward 1993 ↓, s. 103.
  79. a b c Spoto 2006 ↓, s. 51.
  80. a b Spoto 2006 ↓, s. 54.
  81. Spoto 2006 ↓, s. 51−52.
  82. Spoto 2006 ↓, s. 52.
  83. Woodward 1993 ↓, s. 104−105; Spoto 2006 ↓, s. 53.
  84. Spoto 2006 ↓, s. 53—54.
  85. Woodward 1993 ↓, s. 115−117; Spoto 2006 ↓, s. 59.
  86. a b Spoto 2006 ↓, s. 59.
  87. Gitlin 2008 ↓, s. 38.
  88. Woodward 1993 ↓, s. 115−117.
  89. Woodward 1993 ↓, s. 116.
  90. a b Spoto 2006 ↓, s. 55.
  91. Paris 2001 ↓, s. 62; Spoto 2006 ↓, s. 55−56.
  92. Paris 2001 ↓, s. 72.
  93. Spoto 2006 ↓, s. 56.
  94. Spoto 2006 ↓, s. 70−71.
  95. Neil Sinyard: A Wonderful Heart: The Films of William Wyler. McFarland, 2013, s. 151. ISBN 978-0786435739. (ang.)
  96. Spoto 2006 ↓, s. 66.
  97. Spoto 2006 ↓, s. 67.
  98. a b Spoto 2006 ↓, s. 68.
  99. Woodward 1993 ↓, s. 139.
  100. Spoto 2006 ↓, s. 76.
  101. a b c Heatley 2017 ↓, s. 12.
  102. a b Heatley 2017 ↓, s. 11.
  103. Spoto 2006 ↓, s. 82.
  104. Hofstede 1994 ↓, s. 69.
  105. Woodward 1993 ↓, s. 141−142; Hofstede 1994 ↓, s. 223.
  106. a b Spoto 2006 ↓, s. 81.
  107. Woodward 1993 ↓, s. 144.
  108. a b Spoto 2006 ↓, s. 84−85.
  109. Spoto 2006 ↓, s. 88.
  110. Ferrer 2005 ↓, s. 93.
  111. a b c Spoto 2006 ↓, s. 90.
  112. Hofstede 1994 ↓, s. 73.
  113. a b Hofstede 1994 ↓, s. 224.
  114. a b c d Spoto 2006 ↓, s. 94.
  115. a b Spoto 2006 ↓, s. 95.
  116. Woodward 1993 ↓, s. 158.
  117. Spoto 2006 ↓, s. 96.
  118. Woodward 1993 ↓, s. 174.
  119. a b c Spoto 2006 ↓, s. 102−104.
  120. Spoto 2006 ↓, s. 106.
  121. Spoto 2006 ↓, s. 111.
  122. Woodward 1993 ↓, s. 181.
  123. Spoto 2006 ↓, s. 123.
  124. Ferrer 2005 ↓, s. 94.
  125. a b Spoto 2006 ↓, s. 115.
  126. Spoto 2006 ↓, s. 116−117.
  127. a b c d Heatley 2017 ↓, s. 13.
  128. a b c Spoto 2006 ↓, s. 122.
  129. Spoto 2006 ↓, s. 123−124, 129–130.
  130. Spoto 2006 ↓, s. 132.
  131. Spoto 2006 ↓, s. 133.
  132. Spoto 2006 ↓, s. 136–137.
  133. a b Woodward 1993 ↓, s. 203.
  134. a b Spoto 2006 ↓, s. 139.
  135. Spoto 2006 ↓, s. 138.
  136. Spoto 2006 ↓, s. 135, 141.
  137. Spoto 2006 ↓, s. 143.
  138. Hofstede 1994 ↓, s. 90.
  139. a b c Spoto 2006 ↓, s. 145.
  140. Heatley 2017 ↓, s. 187.
  141. Gitlin 2008 ↓, s. 66.
  142. Spoto 2006 ↓, s. 151.
  143. Hofstede 1994 ↓, s. 93.
  144. Spoto 2006 ↓, s. 150–151.
  145. a b Woodward 1993 ↓, s. 219.
  146. a b Spoto 2006 ↓, s. 153.
  147. Spoto 2006 ↓, s. 153–154.
  148. Spoto 2006 ↓, s. 154.
  149. Spoto 2006 ↓, s. 154–155.
  150. Hofstede 1994 ↓, s. 95.
  151. Spoto 2006 ↓, s. 158–159.
  152. a b Woodward 1993 ↓, s. 233.
  153. a b Spoto 2006 ↓, s. 161.
  154. Heatley 2017 ↓, s. 122.
  155. a b Spoto 2006 ↓, s. 159.
  156. Ferrer 2005 ↓, s. 109−110.
  157. Ferrer 2005 ↓, s. 110.
  158. Hofstede 1994 ↓, s. 97.
  159. Spoto 2006 ↓, s. 160.
  160. Spoto 2006 ↓, s. 164.
  161. Hofstede 1994 ↓, s. 98.
  162. Valerie Steele: The Berg Companion to Fashion. Berg Publishers, 2010, s. 57−58. ISBN 978-1-84788-592-0. (ang.)
  163. a b Spoto 2006 ↓, s. 158.
  164. Hofstede 1994 ↓, s. 225.
  165. a b c Woodward 1993 ↓, s. 239.
  166. a b Spoto 2006 ↓, s. 165.
  167. Spoto 2006 ↓, s. 166.
  168. Spoto 2006 ↓, s. 167.
  169. Gitlin 2008 ↓, s. 72.
  170. Spoto 2006 ↓, s. 168.
  171. a b c d Spoto 2006 ↓, s. 174.
  172. Hofstede 1994 ↓, s. 171.
  173. a b c Spoto 2006 ↓, s. 176.
  174. a b Hofstede 1994 ↓, s. 104.
  175. a b c d e f Heatley 2017 ↓, s. 188.
  176. a b c Hofstede 1994 ↓, s. 107.
  177. a b Spoto 2006 ↓, s. 170.
  178. a b Spoto 2006 ↓, s. 171.
  179. a b c Spoto 2006 ↓, s. 172.
  180. Spoto 2006 ↓, s. 173.
  181. Spoto 2006 ↓, s. 177–179.
  182. Spoto 2006 ↓, s. 178.
  183. Ferrer 2005 ↓, s. 116.
  184. a b c d Gitlin 2008 ↓, s. 78.
  185. a b Spoto 2006 ↓, s. 177.
  186. Spoto 2006 ↓, s. 180–183.
  187. Woodward 1993 ↓, s. 259; Spoto 2006 ↓, s. 180–181.
  188. Spoto 2006 ↓, s. 188.
  189. Hofstede 1994 ↓, s. 110.
  190. Spoto 2006 ↓, s. 186.
  191. Gitlin 2008 ↓, s. 78−79.
  192. Woodward 1993 ↓, s. 274.
  193. a b c d Spoto 2006 ↓, s. 189.
  194. Woodward 1993 ↓, s. 275–276.
  195. Gitlin 2008 ↓, s. 79.
  196. Woodward 1993 ↓, s. 280.
  197. Spoto 2006 ↓, s. 192.
  198. Gitlin 2008 ↓, s. 80−81.
  199. a b Spoto 2006 ↓, s. 197.
  200. Gitlin 2008 ↓, s. 81.
  201. a b Woodward 1993 ↓, s. 286.
  202. Spoto 2006 ↓, s. 190, 197.
  203. Heatley 2017 ↓, s. 138.
  204. Spoto 2006 ↓, s. 197–198.
  205. a b c d Spoto 2006 ↓, s. 198.
  206. Gitlin 2008 ↓, s. 82.
  207. Woodward 1993 ↓, s. 309−310; Ferrer 2005 ↓, s. 164.
  208. a b Gitlin 2008 ↓, s. 87.
  209. Hofstede 1994 ↓, s. 31.
  210. a b Spoto 2006 ↓, s. 212.
  211. a b c Heatley 2017 ↓, s. 15.
  212. a b Spoto 2006 ↓, s. 211.
  213. Gitlin 2008 ↓, s. 88.
  214. a b c d Spoto 2006 ↓, s. 215.
  215. Spoto 2006 ↓, s. 216.
  216. Woodward 1993 ↓, s. 333.
  217. a b Spoto 2006 ↓, s. 217.
  218. Spoto 2006 ↓, s. 218–219.
  219. Spoto 2006 ↓, s. 220–221.
  220. a b c Woodward 1993 ↓, s. 352.
  221. Spoto 2006 ↓, s. 221.
  222. a b Woodward 1993 ↓, s. 361.
  223. Spoto 2006 ↓, s. 233.
  224. Spoto 2006 ↓, s. 234.
  225. a b Spoto 2006 ↓, s. 235.
  226. a b c Barbara Saltzman. Tulips, Roses on View in Debut of ‘Gardens’. „Los Angeles Times”. ISSN 0742-4817 (ang.). [dostęp 2018-01-18]. [zarchiwizowane z adresu 2018-01-14]. 
  227. a b c Paris 2001 ↓, s. 361.
  228. a b Spoto 2006 ↓, s. 240.
  229. Ferrer 2005 ↓, s. 173.
  230. Spoto 2006 ↓, s. 240–241.
  231. Ferrer 2005 ↓, s. 174.
  232. a b Ferrer 2005 ↓, s. 175.
  233. a b c Spoto 2006 ↓, s. 241.
  234. Ferrer 2005 ↓, s. 177.
  235. Ferrer 2005 ↓, s. 233; Gitlin 2008 ↓, s. 106.
  236. a b Ferrer 2005 ↓, s. 234.
  237. Spoto 2006 ↓, s. 242.
  238. Hofstede 1994 ↓, s. 43.
  239. Warren G. Harris: Audrey Hepburn: A Biography. Wheeler, 1994, s. 289. ISBN 978-1-56895-156-0. (ang.)
  240. Ray Martin: Ray Martin’s Favourites: The Stories Behind the Legends. Melbourne University Publishing, 2013, s. 15. ISBN 978-0522861860. (ang.)
  241. Charles Champlin. Audrey Hepburn: Good Night, Sweet Princess: Movies: Though Her Filmography is Short, Her Choices Were as Tasteful as Her Enchanting Persona. „Los Angeles Times”. ISSN 0742-4817 (ang.). [dostęp 2018-01-18]. [zarchiwizowane z adresu 2018-01-16]. 
  242. a b Hofstede 1994 ↓, s. 36.
  243. Heatley 2017 ↓, s. 161.
  244. a b c David Binder. Hepburn’s Role as Ambassador is Paid Tribute. „The New York Times”. ISSN 0362-4331 (ang.). [dostęp 2018-01-18]. [zarchiwizowane z adresu 2012-09-05]. 
  245. A Gentle Goodbye. „People”. ISSN 0093-7673 (ang.). [dostęp 2018-01-18]. [zarchiwizowane z adresu 2018-01-14]. 
  246. a b c Helena Bachmann. Memories of Audrey Hepburn Still Alive in Swiss Town Where She’s Buried. „USA Today”. ISSN 0734-7456 (ang.). [dostęp 2018-01-18]. [zarchiwizowane z adresu 2018-01-14]. 
  247. Ferrer 2005 ↓, s. 32−33.
  248. Woodward 1993 ↓, s. 353; Spoto 2006 ↓, s. 224–225.
  249. Audrey Hepburn UNICEF People (ang.). UNICEF. [dostęp 2018-01-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-07)].
  250. Spoto 2006 ↓, s. 225–226.
  251. Spoto 2006 ↓, s. 231.
  252. Woodward 1993 ↓, s. 355.
  253. Woodward 1993 ↓, s. 354; Paris 2001 ↓, s. 337.
  254. Paris 2001 ↓, s. 337.
  255. a b c d e Heatley 2017 ↓, s. 189.
  256. Hofstede 1994 ↓, s. 35; Gitlin 2008 ↓, s. 104.
  257. a b Hofstede 1994 ↓, s. 227.
  258. Audrey Hepburn Society (ang.). UNICEF. [dostęp 2018-01-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-15)].
  259. a b Ferrer 2005 ↓, s. 24.
  260. a b c d e f Ferrer 2005 ↓, s. 13.
  261. a b Ferrer 2005 ↓, s. 84.
  262. a b c d Ferrer 2005 ↓, s. 40.
  263. Ferrer 2005 ↓, s. 20–23, 29.
  264. a b c d e f Ferrer 2005 ↓, s. 58.
  265. Ferrer 2005 ↓, s. 59.
  266. a b c d Ferrer 2005 ↓, s. 60.
  267. Gitlin 2008 ↓, s. 53.
  268. a b c Spoto 2006 ↓, s. 199.
  269. Ferrer 2005 ↓, s. 56.
  270. a b Ferrer 2005 ↓, s. 240.
  271. Ferrer 2005 ↓, s. 165.
  272. Ferrer 2005 ↓, s. 31−33.
  273. a b Ferrer 2005 ↓, s. 109.
  274. a b Gitlin 2008 ↓, s. 106.
  275. Ferrer 2005 ↓, s. 82−83.
  276. Paris 2001 ↓, s. 82.
  277. Gitlin 2008 ↓, s. 71.
  278. Gitlin 2008 ↓, s. 40.
  279. Spoto 2006 ↓, s. 79.
  280. Spoto 2006 ↓, s. 79–80.
  281. Woodward 1993 ↓, s. 134.
  282. a b c Spoto 2006 ↓, s. 97.
  283. Woodward 1993 ↓, s. 167.
  284. Spoto 2006 ↓, s. 98.
  285. Spoto 2006 ↓, s. 188–189.
  286. Woodward 1993 ↓, s. 177, 227, 290; Spoto 2006 ↓, s. 101, 190; Gitlin 2008 ↓, s. 56, 68, 80–81.
  287. Spoto 2006 ↓, s. 157–158.
  288. Gitlin 2008 ↓, s. xvi.
  289. a b Ferrer 2005 ↓, s. 39.
  290. Woodward 1993 ↓, s. 303, 308; Spoto 2006 ↓, s. 204.
  291. Woodward 1993 ↓, s. 300.
  292. Ferrer 2005 ↓, s. 38.
  293. Spoto 2006 ↓, s. 205.
  294. Spoto 2006 ↓, s. 210.
  295. Spoto 2006 ↓, s. 212–213.
  296. Spoto 2006 ↓, s. 214.
  297. Woodward 1993 ↓, s. 345.
  298. Spoto 2006 ↓, s. 213.
  299. Spoto 2006 ↓, s. 215–216.
  300. Spoto 2006 ↓, s. 37–40.
  301. Spoto 2006 ↓, s. 48.
  302. a b c Woodward 1993 ↓, s. 131−132.
  303. Spoto 2006 ↓, s. 73.
  304. Spoto 2006 ↓, s. 74.
  305. Rick Kogan. The Again of Aquarius. „Chicago Tribune”. ISSN 1085-6706 (ang.). [dostęp 2018-06-18]. [zarchiwizowane z adresu 2013-01-04]. 
  306. Spoto 2006 ↓, s. 85–87.
  307. Spoto 2006 ↓, s. 130.
  308. Spoto 2006 ↓, s. 130–131.
  309. Spoto 2006 ↓, s. 195–196.
  310. Spoto 2006 ↓, s. 202.
  311. Spoto 2006 ↓, s. 216–218.
  312. Spoto 2006 ↓, s. 218.
  313. Spoto 2006 ↓, s. 219–220.
  314. Spoto 2006 ↓, s. 230.
  315. Heatley 2017 ↓, s. 166.
  316. Gitlin 2008 ↓, s. 115–116; Heatley 2017 ↓, s. 115–119.
  317. Audrey Hepburn Movies (ang.). [dostęp 2018-01-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-15)].
  318. Complete National Film Registry Listing (ang.). Biblioteka Kongresu. [dostęp 2018-01-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-15)].
  319. a b c Spoto 2006 ↓, s. 237.
  320. Spoto 2006 ↓, s. 209.
  321. a b Spoto 2006 ↓, s. 230–231.
  322. Afi’s 100 Greatest American Movie Music (ang.). American Film Institute. [dostęp 2018-01-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-18)].
  323. Audrey Hepburn – Hollywood Star Walk. „Los Angeles Times”. ISSN 0742-4817 (ang.). [dostęp 2018-03-18]. [zarchiwizowane z adresu 2017-09-07]. 
  324. Patricia Brennan. Audrey’s Story. „The Washington Post”. ISSN 0190-8286 (ang.). [dostęp 2018-03-18]. [zarchiwizowane z adresu 2018-03-18]. 
  325. Audrey Hepburn by Michael Deas (ang.). [dostęp 2018-03-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-03-18)].
  326. Caroline Davies. New Faces on Sgt Pepper Album Cover for Artist Peter Blake’s 80th Birthday. „The Guardian”. ISSN 0261-3077 (ang.). [dostęp 2018-01-18]. [zarchiwizowane z adresu 2018-01-16]. 
  327. Paul Murdin: Rock Legends: The Asteroids and Their Discoverers. Springer, 2016, s. 111. ISBN 978-3319318356. (ang.)
  328. Rose (Rosa ‘Audrey Hepburn’) (ang.). [dostęp 2018-01-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-16)].
  329. Paris 2001 ↓, s. 323.
  330. Heatley 2017 ↓, s. 185.
  331. Madame Tussauds London − Audrey Hepburn (ang.). [dostęp 2018-04-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-04-05)].
  332. Madame Tussauds Vienna − Audrey Hepburn (ang.). [dostęp 2018-01-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-16)].
  333. Taylor Hatmaker: Saudi Arabia Bestows Citizenship on a Robot Named Sophia (ang.). [dostęp 2018-01-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-10-28)].
  334. Christopher Rosa. All 15 EGOT Winners, from Audrey Hepburn to John Legend. „Glamour”. ISSN 0017-0747 (ang.). [dostęp 2019-06-07]. [zarchiwizowane z adresu 2019-06-07]. 
  335. a b c d Jayne Sheridan: Fashion, Media, Promotion: The New Black Magic. Wiley-Blackwell, 2007, s. 92−95. ISBN 978-1-4051-9421-1. (ang.)
  336. Victoria Sherrow: Encyclopedia of Hair: A Cultural History. Greenwood, 2006, s. 224. ISBN 978-0313331459. (ang.)
  337. Daniel Delis Hill: As Seen in Vogue: A Century of American Fashion in Advertising. Texas Tech University Press, 2007, s. 78. ISBN 978-0896726161. (ang.)
  338. a b Rachel Moseley. Audrey Hepburn − Rverybody’s Dream Girl. „The Guardian”. ISSN 0261-3077 (ang.). [dostęp 2018-01-18]. [zarchiwizowane z adresu 2016-05-08]. 
  339. Ferrer 2005 ↓, s. 110−112.
  340. Rebecca Rissman: Women in Fashion. ABDO, 2016, s. 41. ISBN 978-1680782912. (ang.)
  341. Megan Lane: Audrey Hepburn: Why the Fuss? (ang.). BBC News. [dostęp 2018-01-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-10)].
  342. a b c Alison Behnke: The Little Black Dress and Zoot Suits: Depression and Wartime Fashions from the 1930s to 1950s. Twenty-First Century Books, 2012, s. 51. ISBN 978-0761358923. (ang.)
  343. Ferrer 2005 ↓, s. 181.
  344. Spoto 2006 ↓, s. 121; Heatley 2017 ↓, s. 94.
  345. a b Rachel Moseley: Growing Up with Audrey Hepburn: Text, Audience. Manchester University Press, 2002, s. 1−10, 39. ISBN 978-0719063114. (ang.)
  346. Spoto 2006 ↓, s. 37.
  347. Ferrer 2005 ↓, s. 76−77.
  348. Ferrer 2005 ↓, s. 70−71; Spoto 2006 ↓, s. 157.
  349. Ferrer 2005 ↓, s. 103−104.
  350. a b c d Heatley 2017 ↓, s. 186–189.
  351. Hofstede 1994 ↓, s. 27.
  352. Hofstede 1994 ↓, s. 223–225.

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj