Otwórz menu główne

Axel Fersen

arystokrata szwedzki, faworyt królowej Marii Antoniny

Hans Axel von Fersen (ur. 4 września 1755 w Sztokholmie, zm. 20 czerwca 1810 w Sztokholmie) – szwedzki arystokrata, faworyt francuskiej królowej Marii Antoniny Austriaczki[1].

Axel Forsen
Hans Axel von Fersen
Ilustracja
Hans Axel von Fersen
Data i miejsce urodzenia 4 września 1755
Sztokholm
Data i miejsce śmierci 20 czerwca 1810
Sztokholm

Spis treści

MłodośćEdytuj

 
Młody Axel von Fersen

Hans Axel Von Fersen urodził się 4 września 1755 roku. Pochodził z arystokratycznego rodu[1][2], największej i najbogatszej szwedzkiej artystokracji[2]. Był synem hrabianki Hedwigi Cathariny De la Gardie i feldmarszałka Fryderyka Axela Fersena[1].

Axel urodził się jako drugie z czwórki dzieci. Miał dwie siostry: Hedvigę Eleonorę i Evę Sophie oraz jednego brata, Fabiana Reinholda[2].

Przodkowie Fersena przybyli do Szwecji z Estonii w czasie wojny trzydziestoletniej, która miała miejsce w latach 1618-1648[2].

Jego ojciec był człowiekiem wpływowym politycznie oraz jednym z najbogatszych ludzi na świecie. Był właścicielem czterech wielkich domów w Szwecji: w Löfstad (odziedziczony przez żonę), Steninge, Ljung i Mälsåker. Posiadał także kopalnię, ziemię, lasy i odlewnie żelaza w Szwecji i Finlandii, a także dużą część szwedzkiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, najbardziej dochodowego przedsięwzięcia tego kraju[2].

Duży wpływ na rozwój Axela miała kultura francuska, głównie ze względu na powiązania jego ojca z Ludwikiem XV. Pod okiem nauczyciela z dzieciństwa, Alex uczył się kilku języków, w tym francuskiego, łaciny, angielskiego, niemieckiego i włoskiego[2].

Podróż po świecieEdytuj

3 lipca 1770 roku von Fersen odbył pierwszą zagraniczną podróż z zamiarem zwiedzenia świata i ukończenia studiów w akademiach wojskowych, w tym w Brunszwiku, Turynie, Strasburgu i Lüneburgu. W październiku 1771 roku będąc w Szwajcarii poznał filozofa Woltera[2].

W listopadzie 1772 roku Axel kontynuował swoją podróż, udając się do Turynu we Włoszech, gdzie złożył wizytę królowi Karolowi Emanuelowi III. W styczniu 1774 roku zawitał we Francji[2].

Po pobycie we Francji von Fersen kontynuował swoją podróż, udając się do Wielkiej Brytanii, gdzie przebywał przez około cztery miesiące. Na początku 1775 roku powrócił do Szwecji, gdzie przebywał przez około trzy lata, służąc pod rządami swojego króla Gustawa III[2].

Maria AntoninaEdytuj

Na francuskim dworze po raz pierwszy pojawił się w grudniu 1774 roku[1][2]. W operze w Paryżu rozpoczął rozmowę z młodą, nieznaną kobietą w masce (zgodnie z obyczajem rodzina królewska nosiła na twarzach maski, by pozostać nierozpoznanym). W Journal Intime ta opisał to spotkanie[3]:

 
Delfina rozmawiała ze mną przez dłuższy czas, a ja nie wiedziałem, z kim mam do czynienia. Kiedy wreszcie została rozpoznana, wszyscy zaczęli się wokół niej gromadzić, a o trzeciej wycofała się do loży. Ja wyszedłem z balu.

Wojna w AmeryceEdytuj

4 maja 1780 roku von Fersen uzyskał stanowisko adiutanta francuskiego generała Rochambeau i wypłynął z portu w miejscowości Brest. Prawie dwa miesiące później jego statek zakotwiczył w Zatoce Narragansett w Newport na Rhode Island, gdzie Francuzi rozbili obóz do czerwca następnego roku. W połowie września 1780 roku von Fersen wyruszył razem z Rochambeau, by spotkać się z amerykańskim generałem George'em Washingtonem w Hartford w stanie Connecticut[2].

W dniu 12 czerwca 1781 roku, po spędzeniu jedenastu miesięcy w Newport na Rhode Island w całkowitej bezczynności, wojska pod przywództwem Rochambeau rozpoczęły marsz by połączyć siły z armią Waszyngtona w Philipsburgu na Hudsonie. Na początku września de Grasse przejął kontrolę nad zatoką Chesapeake, a pod koniec miesiąca Waszyngton otoczył Cornwallis w Yorktown. 19 października Brytyjczycy poddali miasto, przyspieszając koniec wojny[2].

Po zakończeniu działań wojennych Stany Zjednoczone i Szwecja zawarły traktat o przyjaźni i handlu[2].

W 1783 roku von Fersen otrzymał Order Cyncynata[2].

Rewolucja francuskaEdytuj

Pod koniec lutego 1787 roku zwołano Zgromadzenie Notablów. Axel Fersen uczestniczył w zamknięciu ostatniego dnia tego spotkania i całe zgromadzenie opisał zgromadzenie jako "imponujące"[3]. Fersen został potajemnie mianowany przez Gustawa III na specjalnego wysłannika do króla i królowej Francji[1][2]. Niektóre wrażliwe kontakty dyplomatyczne między Szwecją i Francją prowadzone były nie przez ambasadę szwedzką, lecz przez von Fersena. Aby być bliżej Paryża, przeprowadził się do domu w Auteuil. Bardzo szybko został dopuszczony do wąskiego grona osób planujących zorganizowanie ucieczki rodziny królewskiej z Paryża, na ten cel rozpoczął również zbiórkę pieniędzy. Stał się również zaufanym powiernikiem pary królewskiej na dworze. Pomagał Ludwikowi XVI prowadzić tajną dyplomatyczną korespondencję[1].

W lutym 1791 roku Axel powiadomił swojego ojca, że został powiernikiem największych tajemnic Ludwika XVI i Marii Antoniny, jednocześnie sugerując, że istnieje możliwość ich wyjazdu z Paryża. W marcu 1791 roku o planie ucieczki królowej i króla z Francji pisał w liście do Everta Taubego. Następnego dnia, 8 marca 1791 roku o planie powiadomił Gustawa III, radząc mu jak najszybsze zawarcie przymierza z Danią i Rosją. Obawiał się bowiem, że Anglia, Prusy i Holandia mogą przeszkodzić innym mocarstwom w ratowaniu króla Francji[1].

Ucieczka rodziny królewskiejEdytuj

20 czerwca 1791 roku Hans Axel von Fersen przystąpił do realizacji swojego planu. Późnym wieczorem król wraz z rodziną wymknął się z Tuileriów. Ludwik XVI pozostawił po sobie list do Francuzów, w którym rzuca szereg oskarżeń na Konstytutantę oraz rozpacza nad swoim ciężkim losem w trakcie rewolucji francuskiej. Do deklaracji dołączony był zakaz podejmowania decyzji w jego imieniu aż do odwołania, skierowany do ministrów[1].

Już 21 czerwca w nocy rodzina królewska została zatrzymana w Varennes i 22 czerwca wyruszyła pod eskortą w drogę powrotną do Paryża[1].

Próby uratowania rodziny królewskiejEdytuj

Jeszcze zanim rodzina królewska wróciła do Paryża, odkryto, że von Fersen był jedną z osób, które ułatwiały im ucieczkę. Gdy nakaz jego aresztowania został wydany, von Fersen opuścił Francję. W Koblencji nawiązał kontakt z hrabią d'Artois i Charlsem Alexandrem de Calonne. Wspólnie opracowali plan przekonania innych mocarstw europejskich do wypowiedzenia wojny Francji. Będąc w Brukseli Axel von Fersen opracował tajny kod, który pozwalał mu na bezpieczne korespondowanie z generałem Beaumontem oraz Marią Antoniną[1][2].

 
Axel von Fersen w 1793 roku

2 sierpnia von Fersen przybył do Wiednia, by omówić sytuację z Leopoldem II Habsburgiem, bratem Marii Antoniny. 27 sierpnia 1791 roku w Pillnitz Leopold podpisał wspólnie z Fryderykiem Wilhelmem II deklarację, obwieszczając tym samym, że sytuacja w jakiej znajduje się król Francji jest przedmiotem zainteresowania wszystkim europejskich mocarstw. Wspólnie uzgodnili, że swoje armie będą trzymać w interwencji na wypadek, gdyby inne kraje podjęły decyzję o udzieleniu im swojego wsparcia[1][2].

W grudniu 1791 roku von Fersen przedstawił Beaumontowi inną możliwą metodę ucieczki dla rodziny królewskiej. Zakładał on, że król powinien uciekać przez las, a następnie drogą morską, natomiast Maria Antonina z dziećmi powinna być transportowana inną drogą razem z von Fersenem. Ze względu na bezpieczeństwo rodziny królewskiej Axel udaje się do Paryża w przebraniu, podając się za ministra królowej Portugalii. Bez trudu udaje mu się wjechać do Paryża i potajemnie dostać do Marii Antoniny i króla. W rozmowie z nimi przedstawił swój plan ucieczki, jednak Ludwik XVI nie wierzył w jego powodzenie. Tej nocy von Fersen po raz ostatni widział króla i królową żywych. Po spotkaniu z rodziną królewską von Fersen i Beaumont ruszyli z powrotem na północ[1][2].

16 marca 1792 roku Gustaw III został zastrzelony w Operze Królewskiej w Sztokholmie. W Szwecji jego młodszy brat, książę Karol, stał się regentem nieletniego Gustawa IV. 20 kwietnia Francja oficjalnie wypowiedziała wojnę Austrii i najechała na austriackie Niderlandy. 20 czerwca dzielnica Tuileries w której przebywał król z królową została zaatakowana, a wielki tłum zmusił Ludwika XVI do noszenia czerwonej maski wolności i wypicia toastu za zdrowie mieszkańców Paryża i całego kraju[1][2].

21 stycznia 1793 roku Ludwik XVI został stracony na Placu de Grève przy Ratuszu w Paryżu. 1 lutego Francja oficjalnie wypowiedziała wojnę przeciwko Wielkiej Brytanii i Republice Holenderskiej[1][2].

2 sierpnia Maria Antonina została przeniesiona do Conciergerie w oczekiwaniu na proces. W tym czasie Axel von Fersen wciąż usiłował znaleźć sposób by uratować ją i pozostałych członków rodziny królewskiej. Niestety, Maria Antonina została stracona dziesięć dni później. Axel dowiedział się o tym będąc w Brukseli[1][2].

Życie po śmierci królowejEdytuj

Axel von Fersen wrócił z Brukseli do Szwecji, skąd zmuszony był obserwować wciąż rosnącą ekspansję francuskiego imperium rewolucyjnego[2]. W listopadzie 1796 roku Książę Gustaw został królem Gustawem IV Adolfem. Axel i jego najlepszy przyjaciel Baron Taube stali się dwoma najbardziej wpływowymi doradcami młodego króla, wpajając mu "niezłomną opozycję przeciwko rewolucyjnej Francji, bliskie stosunki z Rosją i wrogość wobec Danii, której ostatecznym celem jest zdobycie Norwegii"[4].

Podczas pobytu w Niemczech von Fersen odbył wycieczkę do Karlsruhe, aby zapewnić Gustavowi IV Adolfowi rękę księżniczki Fryderyki Badeńskiej, którą Gustaw IV Adolf ostatecznie poślubił w październiku 1797 roku. W 1799 roku, po powrocie von Fersena do Szwecji, został mianowany jednym z Lordów[2].

W 1801 roku von Fersen został mianowany marszałkiem królestwa. Był teraz najwyższym urzędnikiem na dworze Szwecji. Mniej więcej w tym czasie siostra von Fersena, Zofia, wróciła do Szwecji z Niemiec i przejęła jego domostwo zamiast żony[2].

ŚmierćEdytuj

 
Rysunek przedstawiający morderstwo Axela von Fersena w 1810 roku w Sztokholmie

28 maja 1810 roku podczas rewizji wojsk w Scanii Karol August spadł z konia i umarł z powodu apopleksji. W całym kraju krążyły pogłoski, że został otruty przez partyzantów Gustava IV Adolfa; von Fersen i jego siostra Sophie byli postrzegani jako główni podejrzani[2][5][6]. Axel otrzymywał anonimowe groźby śmierci. 20 czerwca 1810 roku odbył się publiczny pogrzeb Karola Augusta. Axel von Fersen, jako marszałek królestwa oraz inni dygnitarze dworscy, jechali przed trumną, a tył procesji stanowiła kawaleria[2][6].

Procesja jechała powoli przez Hornsgatan i Plac Södermalm, jednak spotkała się z groźbami i zniewagami, gdy tylko wkroczyła do miasta. Tłum zaczął napierać na von Fersena, jeden z łotrów chwycił go, lecz Axelowi udało się go odepchnąć. W tym momencie pojawił się Beaumont z generałem Silfversparre i niewielkim oddziałem żołnierzy. Ta interwencja dodatkowo rozwścieczyła tłum. Axel von Fersen, zdając sobie sprawę, że władze nie planują mu pomóc, odwrócił się i rzucił się na pierwsze drzwi, jakie zdołał znaleźć. Tłum zebrał się w tym miejscu, a kilka osób wbiegło do domu, ścigając go. Wkrótce w oknie pojawił się człowiek, który z triumfalnym okrzykiem i wyrzucił rzucił płaszcz i miecz von Fersena. Axel został wywleczony z powrotem na plac. Jego rękawiczki zostały ściągnięte i rzucone mu w twarz, a jego płaszcz oderwany i zdeptany. Silfversparre, próbując uratować von Fersena, zaproponował aresztowanie go i postawienie go przed sądem za morderstwo księcia. W tej chwili konna eskorta odwróciła się i odjechała. Tłum, który był do tej pory cicho, teraz podniósł wrzask radości i triumfu, i padł na von Fersena[2][6].

Axel von Fersen zmarł tego dnia w Sztokholmie jako najwyższy rangą szwedzki urzędnik obok króla. Jego śmierć wywołała fale protestów w całym kraju. Przyczyna śmierci została określona jako "zmiażdżenie klatki piersiowej", gdy Fin Otto Johan Tandefelt skoczył obiema stopami na pierś Fersena[2][6][5].

GenealogiaEdytuj

 
 
 
 
 
Axel Johan Lillje
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Hedwiga Catharina Lilje
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Agneta Wrede
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Hedwiga Catharina De la Gardie
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Sofia Juliana Arvidsdotter Forbus
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Magnus Julius De la Gardie
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Axel Julius De la Gardie
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Hans Axel von Fersen
 
 
 
 
 
 
Axel Wachtmeister
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Eleonora Margareta Wachtmeister
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Baroness Anna Maria Soop
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Fryderyk Axel Fersen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Reinhold Johan von Fersen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Hans Reinhold von Fersen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Anna Sophia von Ungern-Sternberg
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i j k l m n o Zbigniew Anusik, Hans Axel von Fersen i jego misja dyplomatyczna na dworze cesarskim w 1791 roku, 2008.
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab Hans Axel Fersen, von - Svenskt Biografiskt Lexikon, sok.riksarkivet.se [dostęp 2019-02-12].
  3. a b Axel von Fersen, Diary and Correspondence of Count Axel Fersen: Grand-marshal of Sweden, Relating to the Court of France, 1902.
  4. Hildor Arnold Barton, Scandinavia in the Revolutionary Era: 1760 - 1815, 1986.
  5. a b Axel von Fersen d.y. - Historiesajten, www.historiesajten.se [dostęp 2019-02-12].
  6. a b c d Ludwik Karol Burbon: Delfin w strasznych czasach, www.rp.pl [dostęp 2019-02-12] (pol.).