Otwórz menu główne

Błąd językowy

niezamierzone odstępstwo od prawideł systemu językowego
Dwa błędy w zapisie nazwy ulicy Gaudíego

Błąd językowy – pojęcie lingwistyczne oznaczające niezamierzone odejście od prawideł systemu językowego[1].

Funkcjonują dwa precyzyjniejsze rozumienia tego terminu:

  • W tradycji normatywistycznej, charakterystycznej dla wschodnioeuropejskich kręgów lingwistycznych[2], mianem błędu językowego określa się odstępstwo od usankcjonowanej postaci normy danego języka[3]. Kodyfikacja normy obejmuje zwykle uformowanie gramatyki normatywnej, standaryzację zasad ortografii i ortofonii oraz uregulowanie tych konwencji w źródłach preskryptywnych[4]. W ujęciu tym do błędów językowych zalicza się, ze względów praktycznych, również odstępstwa od przepisów ortograficznych, choć ortografia stanowi formalnie element zewnętrzny wobec systemu językowego[5].
  • W językoznawstwie stosowanym, w badaniach z zakresu akwizycji języka drugiego, pojęcie błędu (ang. error; błąd sensu stricto) rezerwuje się dla stałych uchybień językowych występujących wśród nierodzimych użytkowników danej mowy, wynikających z niedostatecznego jej opanowania[6]. Natomiast mianem pomyłek (ang. mistakes; błędy sensu largo) określa się w lingwistyce niesystematyczne, doraźne odstępstwa od przyswojonych wzorców i reguł (np. omyłki słowne, w tym malapropizmy), spotykane również u kompetentnych użytkowników danej odmiany językowej, ale zwykle przez nich uświadamiane i korygowane[7][8].

Spis treści

Pojęcie błędu a językoznawstwoEdytuj

Za jedno z podstawowych założeń współczesnego językoznawstwa uznaje się zarzucenie podejścia preskryptywnego i przyjęcie stanowiska deskryptywnego, oznaczającego ścisłe skoncentrowanie badań lingwistycznych na analizie faktycznej postaci języka. Podejście preskryptywne stało się przedmiotem krytyki ze względu na zarzut, że jego proponenci formułują sądy i przepisy poprawnościowe w oparciu o niejasne naukowo kryteria. Niektórzy lingwiści, a w szczególności przedstawiciele amerykańskiej szkoły strukturalistycznej, poszli o krok dalej i przyjęli stanowisko, że w języku nie istnieje pojęcie błędu. Pogląd ten stracił na znaczeniu wraz z pojawieniem się gramatyki transformacyjno-generatywnej. Zaczęto wówczas czynić rozróżnienie między kompetencją a performancją językową, czyli znajomością języka i realizacją aktu mowy[9].

Performancja językowa jest ściśle uzależniona od posiadanej kompetencji, lecz wpływają na nią również czynniki zewnętrzne, takie jak ograniczenia pamięci i stan psychologiczny mówiącego. Czynniki te mogą niekiedy wywoływać różnego rodzaju lapsusy językowe, choć nie wpływają one na faktyczną znajomość języka[10]. Należy zatem odróżniać wypowiedzi dewiacyjne od niedewiacyjnych, przy czym rozróżnienie to powinno się opierać na poczuciu rodzimego użytkownika[9]. W językoznawstwie zakłada się, że rodzimych użytkowników z definicji cechuje zdolność do generowania sformułowań idiomatycznych, sensownych i poprawnych gramatycznie, a także umiejętność oceniania wypowiedzi innych osób w oparciu o przyswojoną wiedzę. Zgodnie z tym punktem widzenia dorośli native speakerzy nie popełniają z zasady systematycznych błędów w swojej mowie ojczystej[11], choć mogą od czasu do czasu generować omyłki słowne, mające z założenia charakter doraźny[12].

Koncepcja błędu odmienna od przedstawionej powyżej funkcjonuje natomiast na gruncie tradycji preskryptywnej, zgodnie z którą ocena form i wypowiedzi językowych opiera się na odwołaniu do usankcjonowanego zbioru zasad, za który przyjmuje się z reguły skodyfikowaną normę języka standardowego[3]. Współcześnie podejście to przypisuje się zwykle osobom spoza akademickich kręgów językoznawczych; wyjątek stanowią środowiska lingwistyczne w krajach byłego bloku wschodniego, gdzie do dziś można znaleźć językoznawców będących zwolennikami normatywizmu, kultywujących idee wypracowane przez Praskie Koło Lingwistyczne[13]. W innych kręgach lingwistycznych panuje natomiast dążność do określania odstępstw od standardu nie jako błędy, lecz jako formy niestandardowe[14]. Na gruncie polskiej literatury w podobnej roli występuje pojęcie form nienormatywnych[15] lub substandardowych[16].

Brytyjski językoznawca John Lyons pisze, że w kontekście mowy nieobcokrajowców również można mówić o systematycznych błędach; wydawanie sądów tego rodzaju ma się jednak wiązać z koniecznością przyjęcia założenia, że dana osoba, popełniająca domniemany błąd, usiłowała w danym momencie operować językiem standardowym[17]. Lyons twierdzi bowiem, że nie można mówić o poprawności językowej w kategoriach absolutnych, użycia nienormatywne można zatem, zgodnie z jego spojrzeniem, oceniać jako błędne wyłącznie z perspektywy skodyfikowanego standardu. W podobny sposób pojęcie błędu ujmowała polska lingwistka Alicja Sztuk, krytykując definicje formułowane na gruncie polskiego językoznawstwa jako niedopuszczalne z punktu widzenia antropocentrycznej teorii języków[7].

Przykłady błędów językowychEdytuj

Następujący przykład wyjaśnia zależność normatywnego pojęcia błędu (użycia niestandardowego) od normy językowej.

Gramatyka normatywna polszczyzny standardowej (literackiej) określa na poziomie warstwy wzorcowej regułę, wzór deklinacji zaimka wskazującego ten, ta, to; ci, te, podając paradygmat fleksyjny lub wskazując, że odmienia się według deklinacji przymiotnikowej twardotematowej wylicza formy mianownika rodzaju męskiego (ten), mianownika rodzaju nijakiego (to), biernika rodzaju żeńskiego () jako odbiegające od tego wzorca. Regułę tę da się wyjaśnić tylko z punktu widzenia pewnej tradycji językowej, odczucia użytkowników; jej „prawność” uzasadnia duża liczba tekstów polszczyzny literackiej (sprzed okresu sformułowania reguły), gdzie wystąpiła taka, a nie inna forma. Formy „wyjątkowe” są historycznie umotywowane, ale dla samej normy jest to obojętne. Skądinąd wiadomo, że historycznie umotywowaną formą dopełniacza rodzaju męskiego byłaby forma † togo. W wyniku jednak procesu wyrównywania powstała forma tego (przez analogię do np. otwartego), tę też formę rejestruje skodyfikowana norma.

Z punktu widzenia gramatyki opisowej (deskryptywnej) w formie biernika rodzaju żeńskiego nie ma nic szczególnego – jest ona wyrazem faktu, że proces wyrównywania deklinacji zaimka ten,... do deklinacji przymiotnikowej jeszcze się nie zakończył. W pewnym uproszczeniu można powiedzieć, że norma starannej polszczyzny pisanej rejestruje stan sprzed zakończenia tego procesu. Z punktu widzenia języka jako systemu zmiana tę > tą jest przejawem tendencji do usuwania form wyjątkowych. O żywotności tego procesu świadczą też nowsze rozwiązania normatywne, dopuszczające użycie tej formy w normie użytkowej (swobodnej) polszczyzny standardowej. Formę zamiast spotyka się coraz częściej w tekstach pisanych, np. prasowych, co świadczyć może o tym, że również norma języka starannego, pisanego w niedalekiej przyszłości ulegnie zmianie.

Postać (np. z tą kobietą) występuje również w funkcji narzędnika rodzaju żeńskiego; forma nie powinna być spotykana w tym kontekście, choć może się niekiedy pojawić jako przejaw zjawiska hiperpoprawności (przesady poprawnościowej).

Przykładowe zdania:

1. Widziałem tę piękną kobietę. (Forma zgodna z normą wzorcową – Biernik: Widziałem KOGO? tę piękną kobietę).
2. Widziałem tą piękną kobietę. (Forma zgodna z normą użytkową, niezgodna z normą wzorcową[18][19]).
3. Widziałem go z tą kobietą. (Forma zgodna z normą wzorcową i użytkową – Narzędnik: Widziałem Z KIM? z tą kobietą).

Biernik: tę; Narzędnik: tą

Przykładem często spotykanych odstępstw fleksyjnych w języku polskim (niezgodnych z normą wzorcową i użytkową polszczyzny standardowej) są formy czasu przeszłego: poszłem, wzięłem (powstałe przez analogię do poszłam, wzięłam; normatywnie: poszedłem, wziąłem). Nienormatywna jest również postać bezokolicznika wziąść (powstała przez analogię do siąść; normatywnie: wziąć).

Jednym z często spotykanych uchybień ortograficznych (co widoczne jest w Internecie) jest stosowanie końcówki „ą” w celowniku liczby mnogiej zamiast końcówki „om” (np. tym ładnym kobietą zamiast tym ładnym kobietom).

Klasyfikacja błędów językowychEdytuj

Zgodnie ze starożytną jeszcze klasyfikacją opisaną przez Kwintyliana błędy językowe dzielą się na barbaryzmy i solecyzmy. Barbaryzm to użycie formy wyrazu niepoprawnej normatywnie (np. wzięłem), solecyzm natomiast polega na połączeniu poprawnych formalnie wyrazów w nienormatywną konstrukcję składniową (np. używam długopis)[20].

Podział typologiczny błędów[21]:

  • Błędy gramatyczne
  • Błędy leksykalne
    • Błędy słownikowe (wyrazowe):
    • Błędy frazeologiczne:
      • zmiana formy frazeologizmów wskutek wymiany, redukcji lub uzupełnienia składu związku,
      • zmiana formy frazeologizmu wskutek zmiany postaci gramatycznej jednego ze składników,
      • użycie frazeologizmu w nieugruntowanym znaczeniu,
      • użycie frazeologizmu w niewłaściwym kontekście, powodującym odżycie znaczenia dosłownego.
    • Błędy słowotwórcze:
      • używanie formacji zbudowanej niezgodnie z modelami słowotwórczymi właściwymi dla języka,
      • zastosowanie niewłaściwego formantu,
      • wybór niewłaściwej podstawy słowotwórczej.
  • Błędy fonetyczne
    • niepoprawna wymowa:
      • pojedynczych głosek,
      • grup głoskowych.
    • literowe odczytywanie wyrazów,
    • redukcja głosek i grup głoskowych,
    • niepoprawne akcentowanie wyrazów i form wyrazowych.
  • Błędy stylistyczne (użycia)
    • niewłaściwy dobór środków językowych w określonej wypowiedzi, niedostosowanie ich do jej funkcji:
      • używanie elementów oficjalnych w wypowiedziach potocznych,
      • używanie elementów potocznych w wypowiedziach o charakterze publicznym,
      • stylizacja językowa niemająca uzasadnienia w treści i charakterze stylowym wypowiedzi,
    • naruszenie zasad jasności, prostoty i zwięzłości stylu.
  • Błędy zewnętrznojęzykowe (zapisu)
    • Błędy ortograficzne:
      • używanie niewłaściwych liter i połączeń literowych w zapisie,
      • niewłaściwa pisownia łączna lub rozdzielna; także niewłaściwe użycie dywizu,
      • niewłaściwe używanie dużych i małych liter na początku wyrazów.
    • Błędy interpunkcyjne:
      • brak właściwego znaku interpunkcyjnego,
      • zbędne użycie znaku interpunkcyjnego,
      • użycie niewłaściwego znaku interpunkcyjnego.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Rozprawy Komisji Językowej, t. 33, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006, s. 83.
  2. Miklós Kontra, Language contact in East-Central Europe, „Multilingua”, 19, Mouton Publishers, 2000, s. 193 (ang.).
  3. a b Nebeská 2017 ↓.
  4. M. Victoria Escandell Vidal i inni, Claves del Lenguaje Humano, Editorial Universitaria Ramon Areces, 2014, s. 277–279, ISBN 978-84-9961-159-4 (hiszp.).
  5. błąd językowy [w:] Encyklopedia językoznawstwa ogólnego [online], Encyklopedia ENCENC – Polskie encyklopedie humanistyczne [dostęp 2018-12-16].
  6. Rod Ellis, The Study of Second Language Acquisition, Oxford: Oxford University Press, 1994, s. 700, ISBN 0-19-437189-1 (ang.).
  7. a b Alicja Sztuk, Normalizacja translatoryczna, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Komunikacji Specjalistycznej i Interkulturowej, 2017, s. 91–101, ISBN 978-83-64020-40-7.
  8. Adebola Adebileje, Bukunmi Akinwale, Investigating Syntactic Errors in Yoruba Home Videos subtitled in English, „International Journal of Language and Linguistics”, 4, Ede, Osun 2017, s. 30–31 (ang.).
  9. a b Stig Johansson, Papers in contrastive linguistics and language testing, t. 50–54, Liber-Ľäromedel/Gleerup, 1975, s. 9, ISBN 978-91-40-04007-7 (ang.).
  10. American Ethnological Society, Learning and Culture, University of Washington Press, 1973, s. 52, ISBN 978-0-295-95305-2 (ang.).
  11. Harvey Daniels, Famous last words: the American language crisis reconsidered, Southern Illinois University Press, 1983, s. 93, ISBN 978-0-8093-1055-5 (ang.).
  12. Gaëtanelle Gilquin, Sylvie De Cock, Errors and Disfluencies in Spoken Corpora, John Benjamins Publishing, 2013, s. 2, ISBN 978-90-272-7179-2 (ang.).
  13. Loreta Vaicekauskienė, Lithuanian Language Ideology: A History of Ideas, Power and Standardisation [dostęp 2019-03-22] (ang.).
  14. Mate Kapović, Language, Ideology and Politics in Croatia, „Slavia centralis”, IV/2, 2011, s. 46–48 (ang.).
  15. Milena Hebal-Jezierska, Łukasz Grabowski, O różnych korpusowych metodach badawczych − próba krytycznej refleksji, „Komunikacja Specjalistyczna”, 11, Warszawa 2016, s. 70-71, ISSN 2080-3532.
  16. Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Wrocław: Ossolineum, 1999, s. 24, ISBN 83-04-04445-5.
  17. John Lyons, Language and Linguistics, Cambridge University Press, 1981, s. 52–54, ISBN 978-0-521-29775-2 (ang.).
  18. Grzegorz Dąbkowski, tę czy tą? [w:] Poradnia Językowa PWN [online], sjp.pwn.pl, 5 grudnia 2002 [dostęp 2016-04-01].
  19. Agata Hącia, Kaedwen – kaedweński, tę – tą [w:] Poradnia Językowa PWN [online], sjp.pwn.pl, 6 grudnia 2015 [dostęp 2018-09-08].
  20. Roy Harris, Talbot J. Taylor, Landmarks in Linguistic Thought 1: The Western Tradition from Socrates to Saussure, Psychology Press, 1997, s. 70–71, ISBN 978-0-415-15362-1 (ang.).
  21. Markowski 2010 ↓.

BibliografiaEdytuj