Błogosławiona Bronisława

polska norbertanka, błogosławiona

Błogosławiona Bronisława (określana również jako Bronisława Odrowążówna[3][4]; ur. ok. 12001203, zm. 29 sierpnia 1259[a] w Krakowie na górze św. Bronisławy) – polska zakonnica w Zgromadzeniu Sióstr Kanoniczek Regularnych Zakonu Premonstratensów (norbertanek), dziewica, mistyczka[1], ksieni klasztoru norbertanek w Krakowie oraz błogosławiona Kościoła katolickiego[6], według tradycji pochodząca z rodu Odrowążów[7][8][9][10].

Błogosławiona
Bronisława OPraem
dziewica, zakonnica, ksieni, mistyczka
Ilustracja
Obraz Widzenie bł. Bronisławy (1849, mal. Wojciech Eljasz-Radzikowski) pochodzący z bocznego ołtarza kościoła św. Augustyna i św. Jana Chrzciciela w Krakowie
Data urodzenia ok. 1200–1203
Data i miejsce śmierci 1259-08-2929 sierpnia 1259
Kraków
(Góra św. Bronisławy)
Czczona przez Kościół katolicki
Beatyfikacja 1839-08-2323 sierpnia 1839
Rzym
przez Grzegorza XVI (zatwierdzenie kultu)
Wspomnienie 1 września
Atrybuty lilia, krzyż
Patronka Królestwa Polskiego,
diecezji opolskiej,
dobrej sławy,
Krakowa,
Zwierzyńca
Szczególne miejsca kultu Kościół św. Augustyna i św. Jana Chrzciciela w Krakowie,
Kaplica bł. Bronisławy w Krakowie
Ksieni klasztoru sióstr norbertanek w Krakowie
Okres sprawowania przed 1241 – przed 1252[2]
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Inkardynacja Zgromadzenie Sióstr Kanoniczek Regularnych Zakonu Premonstratensów (norbertanki)
Śluby zakonne ok. 1217[1]
Strona internetowa

Źródła historyczneEdytuj

Pierwsza źródłowa informacja o bł. Bronisławie pochodzi z życiorysu św. Jacka OP, który napisał Stanisław z Krakowa, lektor krakowskiego klasztoru dominikanów, w połowie XIV wieku, na potrzeby procesu kanonizacyjnego św. Jacka OP, a znajdujący się w zbiorach Biblioteki Watykańskiej[5] (łac. De vita et miraculis sancti Jacchonis (Hyacinthi) ordinis fratrum praedicatorum auctore Stanislao Lectore Cracoviensi eiusdem ordinis). Drugą źródłowo potwierdzoną informacją o bł. Bronisławie jest zapis w (łac. Liber mortuorum monasterii Sancti Vincentii Ordinis Praemonstratensis) wydaną w 1887 i powtórnie – w nowym opracowaniu – w 1971 jako nekrolog norbertanów wrocławskiego opactwa św. Wincentego, spisany w latach 1253–1289[5][11]. Do naszych czasów nie dochowały się natomiast zapisy klasztorne o niej, gdyż pożar z 18 maja 1528 pochłonął kościół i klasztor sióstr norbertanek[12]. Zniszczeniu uległy wtedy wszystkie księgi, nadania, archiwum i biblioteka[12]. Pamięć o bł. Bronisławie została ponadto utrwalona we wspomnieniach pisarzy średniowiecznych, m.in. Albertusa Leandera (1517), Macieja Miechowity (1521), Mateusza Valerianusa (1537) czy Seweryna z Krakowa (1594)[12].

ŻyciorysEdytuj

Według tradycji z czasów nowożytnych[9] Bronisława miała pochodzić z rodu Odrowążów[7][8][9], co powtarzane jest w wielu popularnych publikacjach opisujących jej życiorys[13][14][15]. Jej dziadkiem miał być Paweł Odrowąż, który miał córkę Gertrudę przyszłą ksienię klasztoru norbertanek w Ibramowicach[15][14] oraz czterech synów: Eustachego; Iwona, późniejszego biskupa krakowskiego; Miłosława i Iwana[13][14]. Eustachy wraz z żoną Beatą był dziedzicem Kamienia Śląskiego, a ojcem św. Jacka[13]. Krewnym jej miał być również dominikanin Czesław Odrowąż, późniejszy błogosławiony[13]. Ze źródeł wynika natomiast, że Bronisława pochodziła ze szlacheckiego rodu[5]. Jednak tradycję o pochodzeniu Bronisławy z Odrowążów w historiografii uznaje się za niepotwierdzoną w źródłach[16], a badacze rodu Odrowążów uznali, że tradycja ta powstała w wyniku błędnej ich interpretacji i Bronisława nie pochodziła z tego rodu[9][17][10].

Data urodzin Bronisławy nie jest znana – prawdopodobnie miało to miejsce w okresie szacowanym na lata pomiędzy 1200–1203[5]. Według tradycji hagiograficznej miała się urodzić na Górnym Śląsku w Kamieniu Śląskim[2] i była najstarszą córką Miłosława (zwanego również Stanisławem) i Anny z domu Gryf, wnuczki Jaksy z Miechowa[13][18], oraz siostrą Szczęsława i Mikuły[13] lub córką Eustachego i siostrą św. Jacka[14][19]. W dzieciństwie oraz młodości otrzymała staranne wychowanie, pielęgnowane przez jej matkę (podstawowe prace domowe, umiejętność pisania i czytania, ziołolecznictwo, ogrodnictwo, dobre obyczaje i wiedza ogólna)[13]. Warto dodać, że na ówczesnych dworach czy zamkach książęcych była kaplica, gdzie zbierano się na wspólną modlitwę, u boku zazwyczaj kapelana rodzinnego[13]. Można więc przypuszczać, że wychowywana była również poprzez pielęgnowanie kultu i wiedzy religijnej[13]. Nieznane są bliższe okoliczności i warunki w jakich spędziła lata młodości, natomiast wiadomo, że mając 16 lat wstąpiła do klasztoru sióstr norbertanek na Zwierzyńcu, wybierając w ten sposób drogę życia konsekrowanego[13].

Na podstawie zachowanych konstytucji zakonnych z 1340 można określić porządek dnia w klasztorze, a tym samym przypuszczalny tryb jej życia klasztornego[20]. Dzień rozpoczynano odmawianiem siedmiu psalmów pokutnych[20]. Cały brewiarz odmawiano na stojąco, jako wyraz pokuty[20]. Poza tym wiele czasu spędzano na inne modlitwy w różnych intencjach[20]. Szczególną czcią otaczano Matkę Bożą[20]. Cele były nieogrzewane[20]. Obowiązywały liczne praktyki postne oraz pokutne[20]. W czasie posiłków w refektarzu odbywało się m.in. czytanie lektury duchowej[21]. Biografowie jej życia stwierdzili, że zaprowadziła ona w klasztorze – z polecenia św. Jacka – praktykę codziennego odmawiania różańca świętego[21]. Cechowało ją ponadto umiłowanie modlitwy indywidualnej, szczególnie do Męki Pańskiej[21]. Chętnie też udzielała pomocy potrzebującym i cierpiącym wskutek najazdu Tatarów[21].

Nieznana jest dokładna data złożenia przez nią ślubów zakonnych, nastąpiło to najpóźniej w 1217[1]. Wiadomo jest natomiast, że po przejściu Tatarów i spaleniu przez nich klasztoru w 1241, była ona wówczas – według przekazanej tradycji – już przełożoną (ksieni) tego klasztoru[21]. Podczas tego najazdu siostry w obawie o swoje życie zmuszone były do opuszczenia klasztoru i udania się do kryjówek w skałach pobliskich lasów, które odtąd noszą nazwę Skał Panieńskich[22]. W tych trudnych czasach nawiązała ona kontakt z Odrowążami, którzy pomogli jej odbudować zniszczony kościół oraz klasztor[21]. Z przekazów źródłowych wiadomo, że pomogła jej wówczas Przybysława, żona Jakuba Odrowąża (ówczesnego właściciela dóbr w Kamieniu Śląskim)[21]. Po odbudowie kościoła i klasztoru, Bronisława przestała być przełożoną, bowiem w 1252 ksienią była już siostra Wiseniega[2].

W najtrudniejszych chwilach udawała się na Górę św. Bronisławy, gdzie oddawała się modlitwie i medytacji[23]. Tam również miała widzenie Chrystusa, który w mistycznym widzeniu stwierdził[23]:

Bronisławo, krzyż Mój jest twoim, lecz i chwała Moja twoją będzie.

Na dwa lata przed śmiercią miała następne szczególne widzenie duchowe, w którym dowiedziała się o śmierci św. Jacka[21]. Podała ona wówczas siostrom treść tego widzenia[12]. Będąc zatopioną w modlitwie ujrzała nad dominikańskim kościołem Świętej Trójcy w Krakowie wielką jasność i postępujący orszak Matki Bożej prowadzącej św. Jacka[21]. Po skierowanym pytaniu do Maryi otrzymała od niej następującą odpowiedź[12]:

Bronisławo, córko moja, jestem matką miłosierdzia, a ten którego widzisz, to brat twój Jacek, którego do wiecznej chwały prowadzę.

Zmarła 29 sierpnia 1259 na wzgórzu Sikornika podczas modlitwy[24][b], nazwanym później górą św. Bronisławy i tam została początkowo pochowana, ponieważ kościół i klasztor nie był jeszcze w pełni odbudowany po zniszczeniach tatarskich[12].

PublikacjeEdytuj

  • Bł. Bronisława (staraniem Karoliny Kuczewskiej): Cześć Boga w błogosławionej Bronisławie zakonnicy świętego Norberta, klasztoru Zwierzynieckiego przy Krakowie profesce, dla wygody pobożnych i pomnożenia chwały Pana Boga. Wyd. 4. Kraków: Stanisław Gieszkowski, 1861. OCLC 831358640.

RelikwieEdytuj

Po zakończeniu odbudowy kościoła i klasztoru ciało bł. Bronisławy zostało przeniesione i umieszczone we wschodniej ścianie kościoła, a następnie miejsce to zamurowano, z uwagi na ewentualność kolejnych niszczycielskich najazdów[25]. Na początku XVII wieku (14 października 1604), kiedy z polecenia ksieni klasztoru s. Doroty Kątskiej powiększono kościół natrafiono na jej zamurowaną trumienkę, a następnie powtórnie ją ukryto w kościelnych murach[26]. W 1656 kościół ten został ograbiony przez wojska szwedzkie podczas ich najazdu[26]. Następnie w 1782 ksieni s. Magdalena Otfinowska odnalazła ukrytą, dębową trumienkę za ołtarzem św. Jacka w prezbiterium[26]. Ówczesny proboszcz ks. Wacław Tworkowski po uzyskaniu zgody władz kościelnych wyjął jej kości oraz przełożył je do nowej cynowej trumienki i umieścił ją w murze kościoła przy ołtarzu św. Anny[26]. W 1840, w związku z jej beatyfikacją otwarto grób, wydobyto dwie trumienki – dębową i cynową, które później przekazano do archiwum klasztornego[11]. Wyjęto z nich jej relikwie i przełożono do nowej trumny fundacji ksieni s. Ewy Stobieckiej, wykonanej z brązu przez artystę Henryka Kossowskiego, zwieńczonej koroną z orłem i herbem Odrowąż oraz medalem papieża Grzegorza XVI, która jest wyeksponowana przy bocznym ołtarzu poświęconym bł. Bronisławie[27].

Można dodać, że 29 sierpnia 2003 dokonano uroczystego wprowadzenia części jej relikwii do Sanktuarium św. Jacka w Legnicy[28]. Następnie 31 sierpnia 2014 część jej relikwii została wprowadzona również do kościoła Wszystkich Świętych w Brzezinach[29].

KultEdytuj

 
Ilustracja bł. Bronisławy z książki „Żywoty Świętych Pańskich na wszystkie dnie roku”

W 1600 ukazał się Katalog świętych i błogosławionych Męczenników, Wyznawców, Panien i Pań Korony Polskiey y Miasta Krakowa, w którym wpisano imiona 70 osób i podano daty ich śmierci[5]. Na 59. miejscu umieszczona jest „Błogosławiona Bronisława Zakonu Premonstrateńskiego za Zwierzencu 1259”[5]. Katalog ten potwierdził Mistrz Pałacu Apostolskiego G. M. Guanzelli w Rzymie[5]. W 1604 wpisano jej imię z tytułem błogosławionej w Poczet Patronów Królestwa Polskiego, na przedstawieniu graficznym z obrazem Orła Białego[5]. W 1650 umieszczono wezwanie Bronisławy (z tytułem beata), w litanii błogosławionych całego zakonu norbertańskiego[5].

Początkowo jej kult koncentrował się na górze św. Bronisławy, gdzie według tradycji zmarła oraz gdzie była pierwotnie pochowana[30]. Informacje z przełomu XVII i XVIII wieku mówią, że na górze tej w miejscu, gdzie znajdowała się jej pustelnia, postawiono krzyż, do którego pielgrzymowano[30]. Do krzyża tego pielgrzymowała m.in.w dniu 3 września 1683 królowa Maria Kazimiera d’Arquien zwana (Marysieńką) z synem królewiczem Aleksandrem[31]. W 1702 w miejscu tym norbertanin, proboszcz ks. Herman Suchodębski wybudował kaplicę pw. bł. Bronisławy[32] oraz umieścił w niej półkolisty obraz z jej podobizną i wystawił księgę pamiątkową dla pielgrzymów[30]. W 1759 ówczesna ksieni s. Petronela Poniatowska, kaplicę tą znacznie powiększyła, która następnie została poświęcona 23 września 1759[33]. Kaplicę tą odwiedził m.in. 23 czerwca 1787 król Polski Stanisław August Poniatowski[31].

W 1786 ułożono hymn, litanię i modlitwy ku jej czci, a w 1789 ukazał się drukiem jej pierwszy żywot napisany przez o. Wawrzyńca Teleszyńskiego OP[22].

Modlitwy do błogosławionej Bronisławy są odmawiane przed jej ołtarzem i relikwiami w klasztorze sióstr norbertanek w każdy wtorek, o godz. 19:00, po wcześniejszym odprawieniu mszy świętej i odmówieniu litanii ku jej czci[34][31]. Ponadto odmawiana jest nieustająca nowenna z licznym udziałem księży i wiernych, w czasie której oddawana jest jej cześć oraz dołączane są prośby i podziękowania wiernych[5].

W Ameryce istnieją kościoły pod jej wezwaniem, budowane są kaplice i kapliczki jej poświęcone[5]. W wielu kościołach znajdują się obrazy z jej podobizną (m.in. takich malarzy jak: Wojciech Eljasz-Radzikowski, Józef Kaczmarczyk, Kasper Pochwalski czy Piotr Stachiewicz[1]), witraże i rzeźby[5].

W ikonografii bł. Bronisława jest przedstawiana w białym habicie, czasami klęcząca przed Chrystusem trzymającym krzyż lub przed Trójcą Przenajświętszą[22]. Jej atrybutem jest lilia lub krzyż[22].

Proces beatyfikacjiEdytuj

W 1838 po ustaniu epidemii cholery w Krakowie, co przypisywano modlitwom wstawienniczym ku s. Bronisławie, ówczesna ksieni klasztoru s. Ewa Stobiecka poczyniła starania w celu wyniesienia jej na ołtarze[35]. Zwróciła się ona wtedy do ks. kanonika Józefa Pawłowskiego z kolegiaty Wszystkich Świętych w Krakowie o zajęcie się tą sprawą, a ten z kolei zwrócił się do biskupa krakowskiego Karola Skórkowskiego, przebywającego wówczas na wygnaniu w Opawie i do sufragana krakowskiego Franciszka Zglenickiego[35]. Następnie ks. Pawłowski już jako postulator udał się do Rzymu, gdzie zdał sprawę papieżowi Grzegorzowi XVI[35][31]. Następnie sprawą zajęli się dominikanin o. Gwalbert Leszczyński OP i franciszkanin o. Franciszek Czekan OFMConv., którzy poczynili starania w celu zbadania jej kultu[36]. Po skompletowaniu dokumentacji i przesłuchaniu wielu osób, które zaświadczyły o jej odwiecznym kulcie, akta te przesłano do Rzymu w celu dalszego postępowania[36]. Na podstawie tej dokumentacji znany rzymski adwokat Francisco Bartoleschi opracował tzw. Positio z prośbą do papieża o zatwierdzenie jej kultu[36]. Na spotkaniu Kongregacji ds. Obrzędów 3 sierpnia 1839 zaaprobowano ten kult i przekazano sprawę 23 sierpnia tegoż roku do akceptacji papieżowi Grzegorzowi XVI, który wyraził zgodę, a tym samym ogłosił ją błogosławioną[36].

Główne uroczystości jej beatyfikacji odbyły się 2 września 1840 w Krakowie[37]. Po nieszporach i odczytaniu dekretu beatyfikacyjnego Stolicy Apostolskiej w kościele dominikanów pw. Świętej Trójcy odbyła się uroczysta procesja z jej relikwiami do kościoła św. Augustyna i św. Jana Chrzciciela w Krakowie z udziałem bp. Franciszka Zglenickiego[37]. Uroczystości beatyfikacyjne zostały zakończone 5 września uroczystą mszą świętą sprawowaną w kaplicy bł. Bronisławy na wzgórzu Sikornik[38]. Obraz do ołtarza bł. Bronisławy namalował krakowski malarz Wojciech Eljasz-Radzikowski[38], natomiast srebrny relikwiarz na czaszkę błogosławionej wykonał Franciszek Kausa[38].

Kongregacja następnie wyraziła zgodę na tekst mszy świętej jej poświęcony jak i na formularz brewiarzowy[37].

W celu zebrania pełnej dokumentacji w sprawie jej kanonizacji powołano następnie 19 czerwca 2002 Komisję Historyczną w archidiecezji krakowskiej przez kard. Franciszka Macharskiego pod przewodnictwem (do 2017) prof. dr hab. Wacławy Szelińskiej[5]. Zgodnie z obowiązującymi przepisami (konstytucją apostolską Divinus perfectionis Magister) do kanonizacji potrzebny jest cud uczyniony za jej wstawiennictwem, który po rozpatrzeniu powinien być zaakceptowany przez Kongregację Spraw Kanonizacyjnych, a następnie zatwierdzony przez papieża. Zgłoszony i potwierdzony przez lekarzy cud to sprawa uzdrowienia z raka skóry Romualdy Unickiej[5].

Do 1855 wspomnienie liturgiczne bł. Bronisławy obchodzono w dniu 3 września, a następnie je przesunięto na 1 września[39].

PatronatEdytuj

Błogosławiona Bronisława została zaliczona do rzędu błogosławionych patronów Polski przez papieża Grzegorza XVI[40]. Ponadto jest patronką diecezji opolskiej oraz dobrej sławy[23]. Błogosławiona Bronisława jest też patronką Zwierzyńca oraz Krakowa[32].

W latach międzywojennych powstały na terenie Polski liczne towarzystwa jej imienia[39]. W 1920 Towarzystwo św. Bronisławy powstało w Chorzowie[41]. W tymże roku podobne towarzystwo powstało również we Lwowie pod nazwą Stowarzyszenie dziewcząt pod patronatem św. Bronisławy[42]. W 1926 podobną inicjatywę utworzenia stowarzyszenia poczyniono w Poznaniu[42] oraz w Paryżu[31].

W Krakowie jedna z ulic od 1912 nosi jej imię[43][1]. Również w katowickiej dzielnicy Ligota-Panewniki znajduje się m.in. ulica Bronisławy[44]. Ponadto w Kamieniu Śląskim[45], Łodzi[46], Szczecinie[47], Gliwicach[48] i Tychach[49] też jedną z ulic nazwano jej imieniem.

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Według nekrologu norbertanów wrocławskiego opactwa św. Wincentego Liber mortuorum monasterii Sancti Vincentii Ordinis Praemonstratensis podawana jest data jej zgonu 5 kwietnia 1259[2][5].
  2. Podawana jest również inna wersja, która według tradycji klasztornej mówi, że zmarła w dormitarzu klasztornym, w otoczeniu zebranych sióstr[2].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e Bronisława Błogosławiona. W: Encyklopedia Krakowa [on-line]. encyklopediakrakowa.pl. [dostęp 2020-01-17].
  2. a b c d e Piotr Stefaniak. Przesławna Patronka miasta Krakowa błogosławiona Bronisława w świetle źródeł i pamiątek (cz. 2 – fragmenty). (PDF). „Tygodnik Salwatorski”. Nr 35 (1236), s. 5–6, 2018-09-02. Kraków. ISSN 1509-720X. [dostęp 2020-01-14]. 
  3. Bronisława Odrowąż. geni.com. [dostęp 2020-01-09].
  4. Janoszanka 1935 ↓.
  5. a b c d e f g h i j k l m n o Wacława Szelińska: Bł. Bronisława z Krakowa. Życie i kult bł. Bronisławy. norbertanka.blogspot.in, 2007-11. [dostęp 2017-04-28].
  6. Bronisława. encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2020-01-09].
  7. a b Kasper Niesiecki: Herb Odrowąż (t. 7 s. 23-45). W: Herbarz Polski [on-line]. wielcy.pl. [dostęp 2020-01-09].
  8. a b Odrowąże. encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2020-01-09].
  9. a b c d Antoni Rybarski. Pochodzenie i początek rodu Odrowążów. Cz. II. (PDF). „Przegląd Historyczny”. T. 18, nr 2, s. 202, 1914. ISSN 0033-2186. OCLC 8091889171. [dostęp 2020-01-08]. 
  10. a b Karol Górski. Ród Odrowążów w wiekach średnich. T. VIII. (PDF). „Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego”, s. 17, 1927. Kraków. OCLC 749441733. [dostęp 2020-01-08]. 
  11. a b Piotr Stefaniak. Przesławna Patronka miasta Krakowa błogosławiona Bronisława w świetle źródeł i pamiątek (fragmenty). (PDF). „Tygodnik Salwatorski”. Nr 34 (1235), s. 4–5, 2018-08-26. Kraków. ISSN 1509-720X. [dostęp 2020-01-14]. 
  12. a b c d e f Ryłko 1983 ↓, s. 16.
  13. a b c d e f g h i j Ryłko 1983 ↓, s. 13.
  14. a b c d Program gromadzenia wiedzy o genealogii rodziny Odrowąż. W: Odrowąż – strona rodzinna [on-line]. genealogia.okiem.pl. [dostęp 2017-04-30].
  15. a b Błogosławiona Bronisława patronka Śląska Opolskiego. regnumchristi.com.pl ↓, s. 1.
  16. Elżbieta Wiater: Wierny pies Pański: Biografia św. Jacka Odrowąża. Kraków: Znak, 2015. ISBN 978-83-240-4053-7. [dostęp 2020-01-11].
  17. Rafał Karpiński. "Polscy święci, 1", red. o. Joachim Roman Bar, Warszawa 1983: recenzja. „Przegląd Hisotryczny”. Tom 75, numer 2, s. 359, 1984. 
  18. Błogosławiona Bronisława patronka Śląska Opolskiego. regnumchristi.com.pl ↓, s. 2.
  19. Bł. Bronisława. W: E-ncyklopedia. Historia Kościoła na Śląsku [on-line]. silesia.edu.pl. [dostęp 2020-01-15].
  20. a b c d e f g Ryłko 1983 ↓, s. 14.
  21. a b c d e f g h i Ryłko 1983 ↓, s. 15.
  22. a b c d 1 września. Błogosławiona Bronisława, dziewica. W: Internetowa Liturgia Godzin [on-line]. brewiarz.pl. [dostęp 2017-04-28].
  23. a b c Bł. Bronisława z Krakowa. Życiorys bł. Bronisławy. norbertanka.blogspot.in. [dostęp 2017-04-28].
  24. Błogosławiona Bronisława patronka Śląska Opolskiego. regnumchristi.com.pl ↓, s. 13.
  25. Ryłko 1983 ↓, s. 16–17.
  26. a b c d Ryłko 1983 ↓, s. 17.
  27. Dorota Jasińska. Ołtarze w kościele śś. Augustyna i Jana Chrzciciela - cz. II. (PDF). „Tygodnik Salwatorski”. Nr 13/14 (1110/1111), s. 11–13, 2016-03-27/2016-04-04. Kraków. ISSN 1509-720X. [dostęp 2020-01-14]. 
  28. Ks. Waldemar Wesołowski: Intronizacja relikwii bł. Bronisławy. W: Tygodnik katolicki „Niedziela” [on-line]. niedziela.pl, 2003. [dostęp 2017-04-28].
  29. Damian Zegadło: Brzeziny: wprowadzenie relikwii bł. Bronisławy. W: Diecezja kielecka [on-line]. diecezja.kielce.pl, 2014-08-31. [dostęp 2017-04-28].
  30. a b c Ryłko 1983 ↓, s. 18.
  31. a b c d e Błogosławiona Bronisława. W: Klasztor Sióstr Norbertanek w Krakowie [on-line]. norbertanki.w.krakow.pl. [dostęp 2020-01-17].
  32. a b Barbara Górecka: Kraków. Kaplica bł. Bronisławy na Sikorniku. W: Otwarty Przewodnik Krajoznawczy [on-line]. krajoznawcy.info.pl, 2012-05-04. [dostęp 2017-04-28].
  33. Ryłko 1983 ↓, s. 19.
  34. Błogosławiona Bronisława patronka Śląska Opolskiego. regnumchristi.com.pl ↓, s. 17.
  35. a b c Ryłko 1983 ↓, s. 20.
  36. a b c d Ryłko 1983 ↓, s. 21.
  37. a b c Ryłko 1983 ↓, s. 22.
  38. a b c Ryłko 1983 ↓, s. 23.
  39. a b Ryłko 1983 ↓, s. 24.
  40. Błogosławiona Bronisława patronka Śląska Opolskiego. regnumchristi.com.pl ↓, s. 4.
  41. Ryłko 1983 ↓, s. 24–25.
  42. a b Ryłko 1983 ↓, s. 25.
  43. Kościół pw. Świętego Augustyna i Świętego Jana Chrzciciela w Krakowie (mapa) 1:3000 (pol. • cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-04-28].
  44. Katowice, Ligota-Panewniki (mapa) 1:6000 (pol. • cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-04-28].
  45. Kamień Śląski (mapa) 1:3000 (pol. • cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-04-29].
  46. Łódź (mapa) 1:6000 (pol. • cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-05-08].
  47. Szczecin (mapa) 1:6000 (pol. • cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-05-08].
  48. Gliwice (mapa) 1:6000 (pol. • cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-05-08].
  49. Tychy (mapa) 1:6000 (pol. • cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-05-08].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj