Bagnica torfowa

gatunek rośliny

Bagnica torfowa[6], drążnica, błotnica sitowa (Scheuchzeria palustris (L.) Dulac.) – gatunek rośliny, jedyny przedstawiciel rodzaju bagnica (Scheuchzeria L.), który jest jedynym rodzajem rodziny bagnicowatych (Scheuchzeriaceae F. Rudolphi). Łacińską nazwę temu rodzajowi i gatunkowi nadał szwedzki botanik Karol Linneusz dla uczczenia szwajcarskiego uczonego – Jana Jakuba Scheuchzera[7][8]. Rośliny zawierają szczawian wapnia i związki kwasu cyjanowodorowego[9].

Bagnica torfowa
Ilustracja
Systematyka[1][2]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo rośliny zielone
Nadgromada rośliny telomowe
Gromada rośliny naczyniowe
Podgromada rośliny nasienne
Nadklasa okrytonasienne
Klasa Magnoliopsida
Nadrząd liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd żabieńcowce
Rodzina bagnicowate
Rodzaj bagnica
Gatunek bagnica torfowa
Nazwa systematyczna
Scheuchzeria palustris (L.) Dulac.
 Sp. Pl. 338 1753 [3]
Synonimy
  • Papillaria palustris (Linnaeus) Dulac.[4]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[5]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Pokrój kwitnącej rośliny
Owoce
Pokrój rośliny owocującej

Rozmieszczenie geograficzneEdytuj

Występuje w strefie umiarkowanej i subarktycznej półkuli północnej[9], na terenie Europy, Ameryki Północnej i Azji. W Europie zwarty obszar zasięgu tego gatunku obejmuje południową część Półwyspu Skandynawskiego, wschodnią część Niżu Środkowoeuropejskiego, Alpy i Niż Wschodnioeuropejski. Na rozproszonych, nielicznych stanowiskach rośnie w północnej części Półwyspu Skandynawskiego, w Szkocji, we Francji (po Pireneje), w Karpatach i na Kaukazie[10]. W Azji poprzez Syberię sięga po zachodnie i północne Chiny, Mongolię, Półwysep Koreański i Wyspy Japońskie[10][4]. Rozprzestrzeniony jest także w Ameryce Północnej od południowej Alaski po Nowej Fundlandii, na południu sięgając do północnej Kalifornii, Illinois i Nowego Jorku[10][11].

W Polsce jest dość rzadki. Najliczniej występuje w województwie lubuskim, na Pomorzu, Pojezierzu Mazurskim, Polesiu i Roztoczu. Na pozostałych obszarach niżu i w Sudetach występuje na rozproszonych stanowiskach, brak go zupełnie w środkowej części kraju[12]. W Karpatach jest bardzo rzadki i występuje tylko na kilku stanowiskach w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej i na jednym stanowisku w Tatrach (Toporowy Staw Wyżni)[13].

MorfologiaEdytuj

Pokrój
Roślina o wysokości 10–20 cm. Pionowe łodygi wyrastają z ukośnego kłącza z cienkimi rozłogami[14]. Kłącze osłonięte jest tuniką z trwałych nasad liści[4].
Łodyga
Prosta, wzniesiona, szarozielona, u nasady okryta pochwami obumarłych liści, wyżej wyrastają liście, a w górnej części kilka kwiatów[14].
Liście
Równowąskie, rynienkowate, z długimi[14], uszkowatymi[4] pochwami, czasami dłuższe od łodygi. Końce blaszek z wgłębieniami[14] pełniącymi funkcję hydatod[9]. Odziomkowe osiągają 20–30 cm (rzadko 40 cm) długości. Liście łodygowe są krótsze – osiągają od 2 do 13 cm długości[4]. W obrębie pochew z łuskowatymi włoskami (łuskami śródpochwowymi)[9].
Kwiaty
Niepozorne, obupłciowe, żółtawozielone, długości do 3 mm są zebrane w luźne grono złożone z 3–6(10) kwiatów. Kwiaty wyrastają z kątów przysadek na szypułkach o długości do 10 mm. Podwójny okwiat niezróżnicowany na kielich i koronę. Listki w potrójnych okółkach kwiatu mają długość 2,5–3 mm, są żółtawo zielonawe. Pręcików zazwyczaj 6, rzadziej 7 lub 8, otaczających 3–6 prawie niezrośniętych słupków o bardzo krótkich szyjkach[14]. Na każdym z owocolistków rozwijają się dwa zalążki[9].
Owoce
Powstające z poszczególnych owocolistków, zupełnie rozdzielone pęcherzykowate[9] torebki o długości 5–7 mm, zawierające dwa jajowate nasiona o długości 3–4 mm[14][4]. Nasiona uwalniane są w wyniku pęknięcia szwu brzusznego[9].

Biologia i ekologiaEdytuj

Rozwój
Bylina, geofit. Kwitnie w czerwcu i lipcu[4], przy czym w kwiatach najpierw dojrzewają pręciki (występuje przedprątność)[9]. Kwiaty zapylane są przez wiatr. Nasiona dojrzewają w sierpniu i wrześniu[4], rozsiewane są przy udziale zwierząt (zoochoria) i za pośrednictwem wody (hydrochoria)[9].
Siedlisko
Rośnie na torfowiskach wysokich i przejściowych. Wymaga stanowisk podmokłych i dobrze naświetlonych[13]. Gatunek charakterystyczny związku Rhynchosporion albae i zespołu Caricetum limosae[15].
Genetyka
Liczba chromosomów 2n = 22[13].

Zagrożenia i ochronaEdytuj

W Polsce gatunek rzadko spotykany, narażony na wyginięcie, objęty ochroną ścisłą. W ostatnich dziesięcioleciach obserwuje się spadek liczby stanowisk. Ginie wskutek osuszania i eksploatacji torfowisk[14].

Roślina umieszczona na Czerwonej listy roślin i grzybów Polski (2006)[16] w grupie gatunków wymierających (kategoria zagrożenia E). W wydaniu z 2016 roku otrzymała kategorię VU (narażony)[17].

SystematykaEdytuj

Pozycja systematyczna rodziny według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)

Bagnica i rodzina bagnicowate zaliczane są do rzędu żabieńcowców i zajmują w jego drzewie filogenetycznym następującą pozycję[2]:

żabieńcowce

obrazkowate Araceae




kosatkowate Tofieldiaceae






żabiściekowate Hydrocharitaceae



łączniowate Butomaceae




żabieńcowate Alismataceae





bagnicowate Scheuchzeriaceae




onowodkowate Aponogetonaceae




świbkowate Juncaginaceae




Maundiaceae





posydoniowate Posidoniaceae




rupiowate Ruppiaceae



bałwanicowate Cymodoceaceae






zosterowate Zosteraceae



rdestnicowate Potamogetonaceae











Pozycja w systemie Reveala (1994–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa żabieńcowe (Alismatidae Takht.), nadrząd Alismatanae Takht., rząd świbkowce Juncaginales Hutch., rodzina bagnicowate (Scheuchzeriaceae F. Rudolphi, pub. Syst. Orb. Veg.: 28. 1830.), rodzaj bagnica (Scheuchzeria L. 1753)[18].

PrzypisyEdytuj

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2021-02-28] (ang.).
  2. a b Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-02-28] (ang.).
  3. The Plant List. [dostęp 2017-03-01].
  4. a b c d e f g h Scheuchzeria palustris. W: Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-09-04].
  5. Scheuchzeria palustris, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] (ang.).
  6. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  7. Hertel H.. Gattungseponyme bei Flechten und lichenicolen Pilzen. „Bibliotheca Lichenologica”. 107, 2012. 
  8. Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: 1996, s. 141. ISBN 83-05-12868-7.
  9. a b c d e f g h i Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 347-348. ISBN 83-7079-779-2.
  10. a b c Scheuchzeria palustris. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2020-09-04].
  11. Scheuchzeria palustris. W: Flora of North America [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-09-04].
  12. Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 503. ISBN 83-915161-1-3.
  13. a b c Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  14. a b c d e f g Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
  15. Władysław Matuszkiewicz, Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, ISBN 83-01-13520-4, OCLC 749271059.
  16. Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  17. Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  18. Crescent Bloom: Scheuchzeria (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 27 stycznia 2009].

Linki zewnętrzneEdytuj

  • Organy podziemne: Scheuchzeria palustris. W: Root System Drawings – Wurzelatlas [on-line]. Wageningen University @ Research. [dostęp 2021-01-23].