Bambrzy

Bambrzy poznańscy

Bambrzy, Bambry (niem. Posener Bamberger, potocznie też Gelbfuss, w gwarze dolnoniemieckiej Jeiafout[1]) – Polacy pochodzenia niemieckiego, potomkowie osadników przybyłych z okolic Bambergu (Frankonia), którzy w latach 1719–1753 zostali sprowadzeni przez władze Poznania, aby zasiedlić opuszczone wsie, które zostały zniszczone podczas wojny północnej i będącej jej skutkiem epidemii cholery. Z ideą tą wystąpił najprawdopodobniej biskup Krzysztof Antoni Szembek lub jego poprzednik – Michał Bartłomiej Tarło. Oni to, w czasie pobytu w południowej Frankonii, zauważyli, że pomimo wysoko postawionej kultury rolnej wielu tamtejszych chłopów żyje w ubóstwie. Był to wynik zakazu podziału gospodarstw pomiędzy dzieci. Jedynym warunkiem dla osadników było (zgodnie z nakazem króla, Augusta II Mocnego z 1710 dotyczącego wszystkich cudzoziemców osiedlających się w Polsce) wyznanie rzymskokatolickie.

Bambrzy
Nazwa polska Bambrzy
Bambry
Rejon Wielkopolska
Państwo Polska
Język polski
Religia rzymski katolicyzm
Grupa Polacy

HistoriaEdytuj

 
W rzeczywistości strój „Bamberki” to suknia z okolic Czarnkowa
 
Bamberki podczas procesji Bożego Ciała na Jeżycach
 
Bamberka w stroju odświętnym

Osadnicy przybywali w kilku falach osiedlając się:

Osadnicy przybyli nie tylko z okolic samego Bambergu, ale także z innych regionów Starej Rzeszy. W początkowym okresie, ze względu na język i warunki zasiedlenia, wszystkich osadników zwano bambrami. W wieku XIX mianem tym określano wszystkich, niezależnie od pochodzenia, mieszkańców wsi, w okresie międzywojennym „bamber” oznaczał dobrego, bogatego gospodarza. Po II wojnie światowej słowo to zmieniło swój wydźwięk na pejoratywny.

Ogółem liczba osadników wynosiła ok. 450-500 osób – na podstawie zachowanych kontraktów, natomiast późniejsze dokumenty sugerują przybycie osadników niemieckich między czterema falami, stąd dokładniejsza liczba przybyłych szacowana jest na 900 osób.

Oskar Kolberg tak pisał o bambrach:

"Wsie zatem Winiary, Wilda, Dębiec, rataje, Zegrze, zamieszkuje lud zwany Bambrami; lud w większości niemiecki, w mniejszej (np. na Żegrzu) polski lub wpół-polski, w Poznaniu dobrze znany, bo zaopatrujący miasto to (podobnie jak w Krakowie Ogrodnicy) w potrzebne mu wiktuały w dzień targowy (na wiosnę nawet codziennie), jakkolwiek na targach tych i czysto-polska, z dalszych wsi przybyła, ukazuje się ludność. [...] Nastrzępiony ów ubiór, zwłaszcza kobiet (Bamberek) na pierwszy rzut oka wyróżnia Bambrów od innej ludności. Bambry [...] przybyli tutaj sprowadzeni jako osadnicy w różnych epokach, w części po spustoszeniu kraju przez Szwedów (1656) i grassującem w r. 1710 powietrzu, a głównie (bo całemi rodzinami) około roku 1740-90. Przynieśli ze sobą obyczaj i język południowo-niemiecki"[2].

Nowi przybysze uzyskali od miasta bardzo korzystne warunki: gospodarkę czynszową (polskich chłopów obowiązywała w tym czasie pańszczyzna), drewno na budowę domów, ziarno na zasiew i kilkuletnie zwolnienie z czynszu. Te same warunki, kilkanaście lat później, rozszerzono na nielicznych polskich rolników.

Stosunkowo szybkiej polonizacji sprzyjała wspólna z rdzennymi mieszkańcami wiara i małżeństwa mieszane. O tym zjawisku najlepiej świadczy fakt, że w końcu XIX wieku wśród katolickich mieszkańców wsi należących do miasta Poznania nie było ani jednej osoby deklarującej narodowość niemiecką.

Decyzją Rady Miasta Poznania ustanowiono Rok Bambrów Poznańskich w 2019 roku[3].

Strój bamberskiEdytuj

Kobiecy strój bamberski ukształtował się w okresie XIX wieku w Poznaniu ze skrzyżowania cech strojów frankońskich, łużyckich, lubuskich, wielkopolskich, a także biedermeieru.

Towarzystwo Bambrów PoznańskichEdytuj

W 1993 roku powstało Koło Bambrów Poznańskich przy Towarzystwie Miłośników Miasta Poznania. W 1996 roku powołano osobne Towarzystwo[4].

Muzeum Bambrów PoznańskichEdytuj

Muzeum otwarto w listopadzie 2003 r. dzięki staraniom prof. dr hab. Marii Paradowskiej i Towarzystwa Bambrów Poznańskich[5].

Badaczki tematyki bamberskiejEdytuj

dr hab. prof. UAM Anna Weronika Brzezińska

prof. dr hab. Maria Paradowska

dr Magdalena Mrugalska-Banaszak

dr hab. Joanna Minksztym

dr Agnieszka Szczepaniak-Kroll

LiteraturaEdytuj

  • Bambrzy, "Kronika Miasta Poznania", nr 2/2019.
  • Florian Jan Zygmunt Jernas, Przygody koziołka i bamberki. Ucieszna opowieść o koziołku z Ratusza poznańskiego do czytania i kolorowania, il. Urszula Taraszka, Poznań: Muzeum Narodowe w Poznaniu, 2019.
  • Joanna Minksztym, Strój bamberski, red. nauk. zesz. A. W. Brzezińska, seria: „Atlas Polskich Strojów Ludowych”, t. 47, cz. II Wielkopolska, z. 6, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2015
  • Magdalena Mrugalska-Banaszak, 300 lat razem. Poznańscy Bambrzy, Poznań: Wydawnictwo Miejskie Posnania, 2019.
  • Maria Paradowska, Poznań. Zabytki bamberskie, Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 2002.
  • Maria Paradowska, O historii Bambrów inaczej, Wydawnictwo Miejskie, Poznań: staraniem Towarzystwa Bambrów Poznańskich, 2003, ​ISBN 83-89525-00-3​.
  • Maria Paradowska, Poznań. Bamberger Spuren. Stadtführer, Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 2002, ​ISBN 83-87847-77-1​.
  • Maja Rausch, Przez zmierzchy i świty. Saga bamberska, Poznań: Muzeum Narodowe w Poznaniu, 2019.
  • Aneta Skibińska (red.), Ty Bambrze!, Poznań: Muzeum Narodowe w Poznaniu, 2019.
  • Agnieszka Szczepaniak-Kroll, Tożsamość poznańskich rodzin pochodzenia niemieckiego. Losy Bajerleinów i Dittrichów (XVIII-XX w.), Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2010.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Albert Koerth 1904. „Sprachliche Eigenarten des Posener Plattdeutsch”, Historische Monatsblätter für die Provinz Posen V: 65-73.
  2. Oskar Kolberg, Wielkie Księstwo Poznańskie, t. 9, seria Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga, Wrocław-Poznań: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1963, s. 45.
  3. Uchwała nr V/44/VIII/2/2019 Rady Miasta Poznania z dnia 08-01-2019.
  4. Marcin Starzyński, Spis dochodów i wydatków miasta Poznania z 1462 roku, „Roczniki Historyczne”, 80, 2014, s. 185, DOI10.12775/rh.2014.10, ISSN 0324-8585 [dostęp 2019-10-08].1 stycznia
  5. O Muzeum, www.bambrzy.poznan.pl [dostęp 2019-10-08] (pol.).

Linki zewnętrzneEdytuj