Baobab, palczara (Adansonia L.) – rodzaj roślin z rodziny ślazowatych. Obejmuje 8 gatunków[3][4]. Sześć gatunków z tego rodzaju to endemity Madagaskaru. Jeden – baobab afrykański A. digitata rośnie w Afryce kontynentalnej z wyjątkiem jej północnych i południowych krańców. Także jeden gatunek – baobab australijski – występuje w północno-zachodniej Australii[4][3]. Drzewa długowieczne (osiągają wiek 4–5 tys. lat), o olbrzymich pniach gromadzących wodę (jedno drzewo może zmagazynować w pniu wodę w ilości 120 tys. l[5]) i zrzucające liście w czasie zimowej suszy[6]. Są charakterystyczne dla sawann[7], ich kwiaty otwierają się o zmierzchu i zapylane są przez nietoperze (zwłaszcza baobab afrykański), ptaki (miodojady są głównym zapylaczem baobabu australijskiego), galagowate i lemurowate (te ostatnie zwłaszcza w przypadku baobabu Grandidiera), ale też owady. Do zwierząt przyczyniających się do rozsiewania się tych drzew należą słonie i pawiany, poza tym nasiona rozprzestrzeniane są przez wodę[4].

Baobab
Ilustracja
Baobab afrykański
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad różowe
Rząd ślazowce
Rodzina ślazowate
Podrodzina wełniakowe
Rodzaj baobab
Nazwa systematyczna
Adansonia L. 1753
Sp.Pl.2:1190, 1753[2]
Typ nomenklatoryczny
A. digitata Linnaeus[2]
Owoce baobabu afrykańskiego

Drzewa te są wszechstronnie wykorzystywane, przy czym akurat ich drewno, mimo ogromnej miąższości ma niewielkie znaczenie – jest miękkie, gąbczaste[6] i ulega szybkiemu rozkładowi[7]. Z tego powodu niebezpiecznie jest przebywać w sąsiedztwie obumarłych drzew – łatwo można wpaść w puste przestrzenie powstające po szybko rozkładanych korzeniach[7]. Pnie baobabu australijskiego są ważnym źródłem wody dla aborygenów i ptaków[4]. Ogromne pnie po wydrążeniu lub suche bywają wykorzystywane jako domostwa, spichlerze, zbiorniki wody lub grobowce[6]. Z łyka baobabu afrykańskiego wytwarza się liny, sieci rybackie i tkaniny[7][6]. Jadalne są młode liście spożywane jak warzywo (bogate w witaminę C), korzenie siewek, owoce i nasiona. Z tych ostatnich wyrabia się olej. Słodki miąższ owoców ma smak cytrynowy i służy do wyrobu orzeźwiających napojów[7][6]. Drzewa te są także wszechstronnie wykorzystywane w lecznictwie[6]. Z kory uzyskuje się alkaloid adansoninę wykorzystywany jako odtrutka dla toksyn z roślin z rodzaju Strophantus, którymi truje się strzały[7].

MorfologiaEdit

Pokrój
Drzewa o specyficznym wyglądzie – z silnie zgrubiałym pniem (u babobabu afrykańskiego do 40 m obwodu[7]) i charakterystycznej koronie przypominającej system korzeniowy (wyglądają jak drzewa „rosnące do góry nogami”)[6].
Liście
Dłoniasto złożone z 3–9 całobrzegich listków[3].
Kwiaty
Okazałe, wyrastają zwykle pojedynczo w kątach liści, na szypułce z dwoma podkwiatkami. Działki kielicha w liczbie 5 są głęboko podzielone i od wewnątrz owłosione. Płatków korony jest 5 i mają one kolor białawy, żółty do czerwonego. Pręciki o nitkach w górze wolnych, w dole zrośniętych w rurkę, z pojedynczymi pylnikami. Zalążnia z 5–10 komorami, w każdej z licznymi zalążkami[3][8].
Owoce
Okazałe (u baobabu afrykańskiego do 20 cm długości[7]) kulistawe do walcowatych, z drewniejącym, twardym i omszonym egzokarpem[3][8] otaczającym wewnątrz miąższ, który w miarę dojrzewania zmienia się w ciągliwą pulpę, w której pogrążone są grubościenne nasiona[7].

SystematykaEdit

Pozycja systematyczna

Rodzaj z podrodziny wełniakowych Bombacoideae w obrębie ślazowatych Malvaceae[1][9]. Dawniej w wielu systemach klasyfikacyjnych podrodzina Bombacoideae podnoszona była do rangi rodziny wałniakowatych Bombacaceae[10].

Wykaz gatunków[3]

PrzypisyEdit

  1. a b Stevens P.F: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-02-24].
  2. a b Adansonia. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-01-27].
  3. a b c d e f Adansonia L.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-01-27].
  4. a b c d David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 14. ISBN 978-1-107-11502-6.
  5. The Baobab tree in Senegal. [dostęp 2008-10-01].
  6. a b c d e f g Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 62. ISBN 83-214-1305-6.
  7. a b c d e f g h i Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 143-144. ISBN 83-7079-779-2.
  8. a b K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. V. Flowering Plants. Dicotyledons. Berlin, Heidelberg, New York: Springer, 2003, s. 272. ISBN 3-540-42873-9.
  9. Genus: Durio (ang.). Germplasm Resources Information Network (GRIN), United States Department of Agriculture, Agricultural Research Service. [dostęp 2010-02-24].
  10. Crescent Bloom, Adansonia, The Compleat Botanica [dostęp 2010-02-24] [zarchiwizowane z adresu 2004-11-16] (ang.).