Otwórz menu główne

Barokowy zespół pojezuicki w Grudziądzu

Barokowy zespół pojezuicki w Grudziądzu – kościół św. Franciszka Ksawerego i dawne kolegium jezuickie, obecnie ratusz – siedziba Urzędu Miejskiego. Zbudowane w XVII-XVIII w., znajdują się w centrum miasta, na północny zachód od Rynku, w sąsiedztwie kościoła farnego.

Kościół św. Franciszka Ksawerego
kościół klasztorny
kościół garnizonowy
Ilustracja
Kościół św. Franciszka Ksawerego
Państwo  Polska
Miejscowość POL Grudziądz COA.svg Grudziądz
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Wezwanie Franciszek Ksawery
Wspomnienie liturgiczne 3 grudnia
Położenie na mapie Grudziądza
Mapa lokalizacyjna Grudziądza
Kościół św. Franciszka Ksawerego
Kościół św. Franciszka Ksawerego
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kościół św. Franciszka Ksawerego
Kościół św. Franciszka Ksawerego
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Kościół św. Franciszka Ksawerego
Kościół św. Franciszka Ksawerego
Ziemia53°29′36,44″N 18°44′57,02″E/53,493456 18,749172
Wnętrze kościoła św. Franciszka Ksawerego
Dawne kolegium jezuickie, obecnie ratusz

HistoriaEdytuj

Jezuici zostali sprowadzeni do Grudziądza w 1622 r. staraniem Jana Działyńskiego, starosty pokrzywieńskiego i biskupa chełmińskiego Jana Kuczborskiego. Początkowo prowadzili działalność w rodowej kaplicy grobowej Działyńskich przy farze, później mieli dzielić z proboszczem cały kościół. Posiadali również majątki ziemskie, m.in. Jabłonowo. Przywilej z prawem zakupu gruntu pod budowę kościoła i kolegium wydał król Zygmunt III Waza 13 listopada 1630 r. Grudziądz był wówczas miastem zamieszkanym w większości przez ewangelików, przeciwko którym była wymierzona kontrreformacyjna działalność Towarzystwa Jezusowego, zatem dopiero w 1647 r. fundatorom udało się nabyć stosowną parcelę budowlaną. Obszerny teren obejmował większość kwartału pomiędzy obecnymi ulicami Ratuszową, Kościelną, Tkacką i Spichrzową. W 1647 r. poświęcono kamień węgielny pod budowę kościoła i kolegium. Już wówczas uruchomiono małe kolegium w prowizorycznej siedzibie (inne źródła mówią o roku 1651). Prace zostały przerwane w latach szwedzkiego potopu (1655–1659), gdy jezuici zostali wygnani z miasta. Budowa kolegium została wznowiona w 1680 r. z fundacji Tomasza Działyńskiego, wojewody chełmińskiego i zasadnicze prace zakończono w roku 1684. Kolegium wspierał także Marcin Kazimierz Borowski starosta grudziądzki. Budowa kościoła, rozpoczęta pod koniec XVII w. wskutek kolejnych wojen, została ostatecznie ukończona dopiero w 1723 r. (konsekracja miała miejsce wcześniej, 3 grudnia 1721 r.). W latach 1722–1725 wzniesiono wieżę kolegium oraz skrzydło zachodnie połączone przejściem nad ulicą z jednym ze spichrzów. Pierwsza połowa XVIII w. to zarazem okres największego rozkwitu szkoły, słynnej m.in. z wystawianych w języku polskim przez uczniów sztuk teatralnych (teksty zachowane w dawnych zbiorach Biblioteki Baworowskich we Lwowie). Naukę zdobywało około 200–300 uczniów z terenu całych Prus Królewskich, a szkołę zwano Grudziądzkim Ateneum lub Kolegium Działyńskich. Kasata zakonu w Prusach nastąpiła w 1781 r. Od tego czasu z gmachu korzystało gimnazjum, w latach 1816–1891 seminarium nauczycielskie i od 1897 r. jest siedzibą władz miejskich. W 1919 r. spłonęła wieża i dach. Wieżę odbudowano w 1929 r. w bardziej okazałej neobarokowej formie, a dach otrzymał formę mansardowego z wbudowanym piętrem. Kościół służył potrzebom seminarium, następnie był filialnym fary. W 1935 r. ponownie objęli go jezuici, którzy zostali wymordowani przez hitlerowców podczas okupacji niemieckiej 5 października 1939 r. Podczas walk o miasto w 1945 r. spłonął dach kościoła i zniszczeniu uległy organy. Od 1949 r. administrację sprawują Księża Marianie, ponadto od 1993 r. korzysta z niego parafia wojskowa św. Stanisława Kostki.

Kościół pw. św. Franciszka KsaweregoEdytuj

  • Kościół, stosownie do sytuacji urbanistycznej, jest obrócony prezbiterium ku zachodowi, a fasada zamykała perspektywę ul. Starorynkowej (obecnie, po zniszczeniach wojennych, bezpośrednio przed kościołem roztacza się pl. Miłośników Astronomii). Jest budowlą barokową, jednonawową, z prostokątnym węższym prezbiterium, do którego od północy dobudowano zakrystię z lożą na piętrze. Prezbiterium kryte jest sklepieniem krzyżowym, nawa kolebkowym z lunetami. Wnętrze obiega profilowany gzyms wsparty na zdwojonych pilastrach. Monumentalna, dwukondygnacyjna fasada ze skromnym portalem jest dzielona pilastrami, pomiędzy którymi umieszczono blendy, 3 najwyższe mieszczące posągi świętych. Fasadę wieńczy niska attyka, dawniej ozdobiona wazonami i trójkątny fronton. Na fasadzie umieszczono datę 1715 – oznaczającą zapewne rok jej ukończenia. Elewacje boczne, wzmocnione przyporami, z 3 kondygnacjami okien, są rozwiązane bardzo skromnie.
  • Jednolite, regencyjne wyposażenie wnętrza powstało w latach 1715–1740 jako dzieło Józefa Antoniego Krausego, wystrój malarski wykonał jezuita Ignacy Steiner (Szteiner) (żyjący w latach 1691-1752). We wnętrzu znajdują się trzy bogato rzeźbione ołtarze, z których monumentalny ołtarz główny jest fundacją Jana Ansgarego Czapskiego, wojewody chełmińskiego. Obraz św. Franciszka Ksawerego przeniesiono w 1722 r. z Jabłonowa Pomorskiego, gdzie był czczony jako cudowny. Obeliskowe ołtarze boczne Niepokalanego Poczęcia NMP i św. Ignacego Loyoli posłużyły jako wzór m.in. dla wyposażenia kościoła bernardynów w Toruniu. Ambona i chór muzyczny zostały ozdobione motywami chińskimi (tzw. chinoiserie), które z jednej strony odpowiadały ówczesnej modzie, z drugiej wskazują na misyjną działalność patrona świątyni. Ponadto zachowały się 4 konfesjonały, ławy i barokowy obraz przedstawiający Zwiastowanie NMP. W połowie XIX w. dwa dalsze ołtarze zostały przekazane do wzniesionego wówczas kościoła katolickiego w Kwidzynie.

Ratusz – dawne kolegiumEdytuj

Jest to budynek barokowy, piętrowy, o wysokim użytkowym przyziemiu, z dodanym II piętrem w mansardowym dachu. Pierwotnie był dwuskrzydłowy – główne skrzydło wznosi się na zachód od kościoła, wzdłuż ul. Ratuszowej, tylne od ul. Zamkowej. Na początku XX w. dodano w podwórzu krótkie trzecie skrzydło zamykające dziedziniec od strony północnej. Jedenastoosiowa fasada od strony ul. Ratuszowej w przyziemiu jest boniowana, wyższe partie dzielone są pilastrami, a płaszczyzny ożywiają zróżnicowane obramienia okien. Do wejścia głównego znajdującego się w środkowej osi fasady prowadzą nowsze dwubiegowe schody, powyżej wznosi się monumentalna wieża. Układ wnętrz jest jednotraktowy, z korytarzem od strony dziedzińca, w pomieszczeniach znajdują się sklepienia kolebkowo-krzyżowe. Na osi znajduje się sień sklepiona żaglasto, z iluzjonistyczną dekoracją malarska w formie kopuły. Na parterze w skrzydle zachodnim mieści się dawny refektarz, mający sklepienia zwierciadlane z lunetami o bogatej dekoracji stiukowej i malarskiej z lat około 1720–1730 z wyobrażeniami emblematycznymi i wizerunkami świętych jezuitów. Osiemnastowieczne barokowe wizerunki dobroczyńców kolegium, usunięte w XIX w., dziś znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Poznaniu, Muzeum Narodowego w Krakowie i Zamku w Kórniku.

RozmaitościEdytuj

  • Jedną z atrakcji turystycznych Grudziądza jest zabytkowy kościół pod wezwaniem św. Franciszka Ksawerego oraz poklasztorny refektarz w ratuszu. Późnobarokowy wystrój wnętrz zawiera wiele ciekawych szczegółów, a przede wszystkim wizerunki świętych, wywodzących się z Towarzystwa Jezusowego. Co ciekawe, podobizny tych samych świętych są przedstawione na obrazach ołtarzowych w kościele, jak i na dużych czterech medalionach w refektarzu, obramowanych stiukowymi zielonymi wieńcami laurowymi. Porównując fotografie dzieł można wysnuć wniosek, że obrazy zostały wykonane przez tego samego malarza.
  • Z wieży ratuszowej grany jest hejnał grudziądzki, skomponowany przez Stanisława Szpuleckiego, kapelmistrza 64 pułku piechoty. W latach 1936–1939 grany był z wieży zamkowej zwanej Klimek.
  • Badania fundamentów kościoła, przeprowadzone w latach 2006-2008 wskazują, że w XVII wieku kościół wzniesiono na fundamentach dużej budowli (z wieżą) z wieku XIII, a możliwe, że stanowił on przebudowę większego założenia (być może klasztornego, obejmującego również obecny kościół farny)[1].

PrzypisyEdytuj

  1. Marek Szajerka: Oszkarpowanie wewnętrzne ścian kościoła pojezuickiego w Grudziądzu - unikalne rozwiązanie architektoniczne ze średniowiecza na terenie województwa kujawsko-pomorskiego. Koło Miłosników Dziejków Grudziądza, 2015-05-27. [dostęp 2015-05-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-05-27)].

BibliografiaEdytuj

  1. Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 11, Województwo bydgoskie, pod. red. Tadeusza Chrzanowskiego i Mariana Korneckiego, z. 7, Powiat grudziądzki, Warszawa, Instytut Sztuki PAN, 1974.
  2. Janina Kruszelnicka, Portret na Ziemi Chełmińskiej, cz. 1-2, Toruń, Muzeum Okręgowe, 1982-1983.
  3. Dzieje Grudziądza, praca zbior. pod red. Jerzego Danielewicza, t. 1, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 1992.
  4. Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564-1995, oprac. Ludwik Grzebień [i in.], Kraków, Wydz. Filozoficzny Tow. Jezusowego, Wydaw. WAM, 1996, ​ISBN 83-905004-4-2​, ​ISBN 83-7097-293-4​.
  5. Diecezja toruńska. Historia i teraźniejszość, praca zbior. pod red. Stanisława Kardasza, t. 8, Dekanat grudziądzki, Toruń, Toruńskie Wydaw. Diecezjalne, 1997, ​ISBN 83-86471-35-2​.
  6. Eugeniusz Chmielewski, Teatr jezuicki, "Kalendarz Grudziądzki" ISSN 1427-700X, t. 2, 1998.
  7. Jerzy Krzyś, Przedsionek Ratusza, "Kalendarz Grudziądzki", ISSN 1427-700X, t. 5, 2001.
  8. Grudziądz. Miniprzewodnik, tekst Tadeusz Rauchfleisz, Henryk Stopikowski, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2004, ​ISBN 83-910048-5-6​.
  9. Sławomir Milczewski, Ołtarz z głębokim przesłaniem, "Kalendarz Grudziądzki", ISSN 1427-700X, t. 8, 2004.
  10. Gerard Szukay, Co wykrył obiektyw?, "Kalendarz Grudziądzki", ISSN 1427-700X, t. 11, 2007.

Zobacz teżEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj