Otwórz menu główne

Bartąg

wieś w województwie warmińsko-mazurskim
Ten artykuł dotyczy wsi. Zobacz też: inne znaczenia.

Bartągwieś w Polsce na Warmii położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, w gminie Stawiguda[2]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Bartąg
Bartąg
Rodzaj miejscowości wieś
Państwo  Polska
Województwo warmińsko-mazurskie
Powiat olsztyński
Gmina Stawiguda
Liczba ludności (2016) 1603[1]
Strefa numeracyjna (+48) 89
Kod pocztowy 10-687
Tablice rejestracyjne NOL
SIMC 0488830
Położenie na mapie gminy Stawiguda
Mapa lokalizacyjna gminy Stawiguda
Bartąg
Bartąg
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bartąg
Bartąg
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Bartąg
Bartąg
Położenie na mapie powiatu olsztyńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu olsztyńskiego
Bartąg
Bartąg
Ziemia53°43′03″N 20°28′15″E/53,717500 20,470833

Wieś położona jest nad jeziorem Bartąg oraz w pobliżu meandrującej rzeki Łyny.

Spis treści

NazwaEdytuj

Niemiecka nazwa Gross Bertung, a pierwotna nazwa Deutsche Bertung (w odróżnieniu od Pruskiego Bartąga - współczesny Bartążek) lub Bertingshusen, Bering. Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 12 listopada 1946[3].

HistoriaEdytuj

Wieś lokowana na prawie chełmińskim w 1345 r., na 32 włókach przez Henryka Lutra jako wójta, a następnie kapitułę warmińską. Bartąg powstał w miejscu wcześniejszego osadnictwa. W pobliżu odnaleziono ślady ludzkiej bytności z neolitu oraz „skarb” pochodzący z VI-VII w. W 1346 r. biskup Herman potwierdził nadanie. W 1350 zmieniono dokument lokacyjny a w 1552 odnowiono.

W 1718 znajdował się tutaj folwark kapituły z 60 łanami (włókami), częściowo zniszczony w 1807 r. przez wojska napoleońskie. Pierwotnie ludność wsi stanowili głównie Prusowie, w wiekach późniejszych nastąpił napływ ludności polskiej z Mazowsza. W 1861 r. na 447 mieszkańców 385 mówiło po polsku. W plebiscycie (1920 r.) zdecydowaną większością głosów wygrały Niemcy. Po wojnie była to wieś sołecka ze szkołą, biblioteką i pocztą. We wsi funkcjonowała karczma.

Pierwszy kościół zbudowano w 1348 r. (pw. św. Jana Ewangelisty), spalony w 1681 r., odbudowany w XVIII w., konsekrowany w 1724 r., w 1934 r. rozbudowany. Przy kościele funkcjonował szpital i szkoła. Od 1776 r. związany zarówno z kościołem, jak i szkołą był ks. Tomasz Grem, który próbował odbudować zaniedbane szkolnictwo parafialne na Warmii. We wsi można spotkać zabytkowe kapliczki oraz współcześnie postawione krzyże. Przy bramie kościoła pamiątkowe tablice w języku niemieckim, upamiętniające poległych w I wojnie światowej mieszkańców wsi (repliki; oryginały skradzione w 2006 r.).

Wieś utraciła pierwotny charakter rolniczy, większość mieszkańców dojeżdża do pracy do miasta[potrzebny przypis]. W 2010 r. we wsi nadano nazwy ulicom[potrzebny przypis]. W 2000 r. wieś zamieszkiwana była przez 493 osoby, z kolei w 2016 już przez 1603 mieszkańców[4].

 
Wrześniowa Panorama Bartąga

Kościół i parafiaEdytuj

Pierwszym proboszczem był Dietmar (wymieniony w dokumentach w 1348) r. Kościół w Bartągu pw. św. Jana Apostoła powstał w 1363. W 1681 uległ spaleniu. Ponownie konsekrowany w 1724 przez sufragana Jana Franciszka Kurdwanowsiego. Wyposażenie gotyckie, cenny ołtarz główny wykonano w 1695 r. w warsztacie królewieckiego snycerza Izaaka Riga, polichromie stropu pochodzą z 1724. W 1800 r. dostawiono nową wieżę na planie prostokąta, hełm czterospadowo-cebulowy. W połowie XIX w. świątynię regotyzowano, a w 1934 przebudowano i powiększono[5]. W latach 1873-1886 wikariuszem był ks. J. Jabłoński, współzałożyciel i redaktor pisma Warmiak.

Bractwo Opatrzności BożejEdytuj

Już w XVIII w. istniało w Bartągu Bractwo Opatrzności Bożej. Po jego zaniku w latach 1780-1781 erygowano nowe Bractwo, dzięki staraniom ówczesnego proboszcza ks. Tomasza Grema. W 1780 r. papież Pius VI ustanowił szczegółowe przywileje odpustów dla członków tego Bractwa. Biskup warmiński Ignacy Krasicki na główne święto Opatrzności Bożej wyznaczył czternastą niedzielę po Zielonych Świętach (koniec sierpnia lub początek września). Daniel Chodowiecki (słynny artysta gdański, późniejszy dyrektor berlińskiej Akademii Sztuk Pięknych) w 1787 r. wykonał miedzioryt symbolizujący Opatrzność Bożą – oko umieszczone w trójkącie. O rozwój Bractwa najbardziej dbał założyciel – ks. Tomasz Grem. W latach 1781-1797 do Bractwa wstąpiło aż 4758 osób. Z kultem Opatrzności Bożej nierozłącznie związane były pielgrzymki do Bartąga (zob. łosiera). Bractwo Opatrzności Bożej zostało wznowione w 1917 r. przez proboszcza ks. Ottona Langkaua. W ciągu następnych sześciu lat do bractwa zapisało się około 2 tys. osób. Ponownie reaktywowano Bractwo dzięki staraniom proboszcza ks. kanonika Eugeniusza Bartusika w grudniu 2001 r.

SzkołaEdytuj

Około 1772 r. istniała szkoła (druga szkoła w parafii istniała w Tomaszkowie). W tym czasie około 85% parafian było analfabetami. Ks. Grem opracował program nauczania i wychowania w szkołach elementarnych, wzorując się na szkolnictwie śląskim. Szkołę wiejską wyobrażał sobie jako miejsce, w którym nauczyciel odnosi się przyjaźnie do dzieci i dba o swój autorytet. Jednakże poziom w szkole był bardzo niski. Przygodni nauczyciele nie potrafili nauczyć dzieci czytać i pisać.

Komunikacja i transportEdytuj

Transport kolejowyEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Koncepcja rozwoju komunikacji publicznej na terenie Gminy Stawiguda.
  2. Główny Urząd Statystyczny: Rejestr TERYT. [dostęp 2014-02-23].
  3. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262)
  4. Koncepcja rozwoju komunikacji publicznej na terenie Gminy Stawiguda.
  5. Piotr Skurzyński "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna" Wyd. Sport i Turystyka - Muza S.A. Warszawa 2004 ​​​ISBN 83-7200-631-8​ s. 135-136

BibliografiaEdytuj

  • Paweł Turowski: Sto siedemdziesiąt trzy lata walki o mowę ojczystą jednej wsi warmińskiej. Wstęp i opracowanie Danuta i Norbert Kasparkowie. Wyd. UWM, Olsztyn 2003, s. 129.
  • Georg Kellmann, Historia parafii Klebark Wielki, jej wiosek i okolic. Parafia p.w. Znalezienia Krzyża Świętego i Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Klebarku Wielkim, Klebark Wielki 2007, ​ISBN 978-83-918968-1-5

Linki zewnętrzneEdytuj