Otwórz menu główne

Batalion[4], bojownik batalion, bojownik zmienny, biegus bojownik, bojownik odmienny (Calidris pugnax) – gatunek średniego ptaka wędrownego z rodziny bekasowatych (Scolopacidae).

Batalion
Calidris pugnax[1]
(Linnaeus, 1758)
Ilustracja
Tokujące bataliony
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd siewkowe
Podrząd bekasowce
Parvordo Scolopacida
Nadrodzina Scolopacoidea
Rodzina bekasowate
Podrodzina biegusy
Plemię Calidrini
Rodzaj Calidris
Gatunek batalion
Synonimy
  • Tringa Pugnax Linnaeus, 1758[2]
  • Philomachus pugnax (Linnaeus, 1758)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     Letnie terytorium lęgowe

     Zasięg całorocznego występowania

     Zasięg występowania poza sezonem lęgowym

SystematykaEdytuj

Dawniej umieszczany w monotypowym rodzaju Philomachus, jednak na podstawie badań, których wyniki opublikowano w 2012 roku, przeniesiono go do rodzaju Calidris[2]. Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) oraz autorzy Handbook of the Birds of the World nie wyróżniają podgatunków[2][5].

WystępowanieEdytuj

Zamieszkuje północną i północno-wschodnią Europę oraz Syberię po Morze Ochockie i Cieśninę Beringa. Zimuje w Europie Zachodniej, Afryce Północnej i Subsaharyjskiej, na Bliskim Wschodzie, w Indiach i Azji Południowo-Wschodniej aż po Wielkie Wyspy Sundajskie i Filipiny[2]. Czasem skraca wędrówkę i dolatuje tylko do Morza Północnego i Wielkiej Brytanii. Przeloty w marcu-maju i lipcu-październiku. Podczas wędrówek jest jednym z najliczniejszych bekasowców obserwowanych w Polsce. Sporadycznie zalatuje do Ameryki Północnej i Australii[3].

W Polsce skrajnie nielicznie lęgowy[6]. Populacja lęgowa jest na granicy wymarcia – w latach 2008–2013 szacowano, że liczba zakładających gniazda samic w jednym sezonie zawierała się w przedziale 0–20[6], choć jeszcze na początku wieku szacowano ją na 50 do 80 samic, na rozproszonych, nieregularnie zajmowanych stanowiskach głównie w północnej części kraju[7]. Gwałtowny spadek liczebności następował od lat 80. XX wieku; jeszcze na przełomie lat 70. i 80. oceniano ją na 300–400 samic, a w połowie lat 80. – na 150–200 samic. Batalion występuje głównie na Bagnach Biebrzańskich, ale nastąpił tam drastyczny spadek liczebności związany z zarastaniem torfowisk. Poza tym dawniej gniazdował w dolinie Bugu (rejon Drohiczyna i Serocka) oraz nad Zalewem Sulejowskim na Pilicy. Pojedyncze lęgi stwierdzano również na Polesiu Lubelskim, nad jeziorem Jamno i u ujścia rzeki Redy. Z pewnością przestał już gniazdować, ze względu na osuszenie terenu, na Bagnach Kramskich w byłym woj. konińskim, w dolinie Narwi (okolica Suraża i Tykocina) i w dolinie Bzury (rejon Łęczycy). W Polsce, obok Niemiec, Belgii, Holandii i Francji, przebiega jego południowa granica występowania.

Cechy gatunkuEdytuj

Silnie zaznaczony dymorfizm płciowy. Samica wielkości kosa, samiec wyraźnie większy. Typowa sylwetka brodźca, nogi długie, mała głowa, krótka szyja, dziób krótszy od głowy lekko wygięty do dołu. Ogon i kuper tylko po bokach białe. W szacie godowej, od kwietnia do sierpnia, pióra na przodzie szyi tworzą jednobarwną lub prążkowaną kryzę (czarną, czerwonobrązową lub białą). Długie, zakręcone pióra na potylicy tworzą rodzaj uszu. Przód i boki głowy nieopierzone, pokryte brodawkowatą skórą. Kolory „uszu”, kryzy i nagiej skóry silnie zmienne – od bieli, beżu, żółci, pomarańczu, po niebieski, purpurowy, czarny. Zmienny również rysunek – od jednolitego koloru po plamki i prążki. Wszystko to sprawia, że ubarwienie każdego z samców batalionów jest równie niepowtarzalne jak ludzkie linie papilarne. Odnosi się to również do ubarwienia nóg i dzioba. Grzbiet i skrzydła u wszystkich ptaków szarobrązowe z ciemnymi plamkami, brzuch jasnoszary. Pióra płaszcza często odstają. Dziób ciemny, kolor nóg zmienny – od czerni po oliwkowożółty i czerwony. Samice w szacie godowej mają wierzch ciała, szyję i pierś szarobrązową z dużymi czarnymi polami.

Samce w szacie spoczynkowej, samice i osobniki młodociane ubarwione podobnie. Można je pomylić wtedy z innymi bekasowcami. Wierzch ciała szarobrązowy z ciemnymi plamkami, brzuch jasny. Brak kryzy, „uszu”, a cała głowa, również u samców, opierzona. Mimo że samiec jesienią jest podobny do samicy, to jest jednak od niej o 1/3 większy. U młodych szyja i podgardle są rudawe, brązowoszary wierzch z wyraźniejszym łuskowaniem, brzuch beżowy, a nogi od barwy szlamistej do zielonkawej, potem przechodzą w żółtą, a u dorosłych w czerwonopomarańczową.

W locie na skrzydłach widać wąski jasny pas i ciemniejsze przyśrodkowe sterówki ogona, który jest od góry obrzeżony na biało. Zaniepokojone bataliony wydają głuche „ga gag ga”, ale raczej rzadko się odzywają.

Wymiary średnieEdytuj

Długość ciała ok. 29–32 cm (samiec), 22–26 cm (samica).
Rozpiętość skrzydeł wynosi ok. 44–59 cm.
Masa ciała ok. 70–255 g.

BiotopEdytuj

Rozległe, wilgotne, krótko ścięte i słabo użytkowane łąki w pobliżu małych zbiorników wodnych, torfowiskach oraz bagna. Preferuje pas północnoeuropejskiej i azjatyckiej tundry. W czasie przelotów odpoczywa na wilgotnych łąkach i mulistym podłożu.

 
Samiec terytorialny w upierzeniu godowym
 
Samiec satelitarny z białą kryzą

TokiEdytuj

Na lęgowiska samce wracają do Europy Środkowej pod koniec marca i na początku kwietnia, a 2–3 tygodnie później samice. Różnicę w czasie samce wykorzystują na dokończeniu pierzenia, tak, że zwykle samice zastają je już w barwach godowych. Na wiosnę samce podczas toków zbierają się w grupy na suchych miejscach wśród podmokłych łąk i bagien, a następnie rytualnymi walkami starają się zwrócić na siebie uwagę samic. Każdy samiec ma określone terytorium tokowe, z którego przywabia samice, o średnicy 25–40 cm. Broni go agresywnie. Cały ten teren porównywany jest do areny, w której centrum znajduje się samiec o najwyższej randze. Jak tylko zobaczą samice, samce stroszą pióra czubów i kryz, trzęsą głowami, rozkładają pióra ozdobne i ogony, drepczą w miejscu, podskakują w górę, biegają tam i z powrotem. Wdają się też w udawane walki na dzioby i pazury z konkurentami. Samice przechadzają się między nimi i wybierają tego samca, który najokazalej przedstawił swoje upierzenie i barwy. Samiec w tym czasie kłania się im, mając nastroszone pióra. Mimo to zachowania te nie tworzą więzi pomiędzy partnerami. Po zapłodnieniu samce zostawiają samicę i wracają na tokowisko. Takie zachowania godowe powodują jednocześnie, że jeden samiec może zdobyć parę samic (które chętniej wybierają samce o wysokiej randze), a inne – żadnej.

Nie ma tu dłuższego łączenia się w pary, wspólnej budowy gniazda. Warto też wspomnieć o samcach satelitarnych, pozbawionych swojego terytorium. Nie wykazują agresywnego zachowania, więc są tolerowane przez inne samce.

GniazdoEdytuj

Na ziemi, w suchym miejscu. Samica wyszukuje wilgotne miejsca w trawach, gdzie wygrzebuje jamkę, którą wyścieła źdźbłami i liśćmi traw.

JajaEdytuj

 
Jaja

W ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając w maju-czerwcu 4 jaja o różnej barwie, przeważnie są brązowo lub zielonkawo nakrapiane.

Okres lęgowyEdytuj

 
Osobnik młodociany

Jaja wysiadywane są przez okres 21–22 dni tylko przez samicę. Pisklęta usamodzielniają się po około 3 tygodniach. Opiekuje się nimi tylko samica. Od sierpnia bataliony zbierają się w liczne stada dochodzące nawet do tysięcy osobników. Jesienne przeloty trwają do października.

PożywienieEdytuj

Bezkręgowce, głównie dorosłe owady i ich larwy, pająki, skorupiaki wodne oraz ślimaki, uzupełnione pokarmem roślinnym, a podczas przelotów i na zimowiskach zjadają też nasiona. Zbierają je z powierzchni ziemi, wybierają z wody lub chwytają w płytszych wodach. Batalion żeruje spokojnie, chodząc lub brodząc na płytkich głębokościach.

OchronaEdytuj

W Polsce objęty ochroną gatunkową ścisłą; wymaga ochrony czynnej[8]. Zagrożeniami dla tego gatunku jest osuszanie bagien i zarastanie krzewami podmokłych łąk.

FilatelistykaEdytuj

Poczta Polska wyemitowała 28 lutego 1970 r. znaczek pocztowy przedstawiający tokujące bataliony o nominale 1,35 , w serii Ptaki łowne. Druk w technice offsetowej na papierze kredowym. Autorem projektu znaczka był Jerzy Desselberger. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994 r.[9]

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Philomachus pugnax, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 2014-03-01]
  2. a b c d Van Gils, J., Wiersma, P. & Kirwan, G.M.: Ruff (Calidris pugnax). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2019. [dostęp 2019-11-18].
  3. a b Calidris pugnax. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  4. Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek, M. Kuziemko: Podrodzina: Arenariinae Stejneger, 1885 (1840) - biegusy (wersja: 2019-11-06). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2019-11-18].
  5. F. Gill, D. Donsker (red.): Sandpipers, snipes, coursers (ang.). IOC World Bird List: Version 9.2. [dostęp 2019-11-18].
  6. a b T. Chodkiewicz i inni. Ocena liczebności populacji ptaków lęgowych w Polsce w latach 2008–2012. „Ornis Polonica”. 56, s. 149–189, 2015. 
  7. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany, PTPP „pro Natura”, Wrocław 2003, ​ISBN 83-919626-1-X​, s. 273
  8. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2016 r. poz. 2183).
  9. Marek Jedziniak: Ptaki łowne (pol.). www.kzp.pl. [dostęp 2018-07-21].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj