Bełk (województwo śląskie)

wieś w województwie śląskim

Bełk (niem. Belk[1]) – wieś w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie rybnickim, w gminie Czerwionka-Leszczyny. W latach 1945-54 i 1973-77 siedziba gminy Bełk.

Artykuł 50°7′50″N 18°42′54″E
- błąd 39 m
WD 50°7'51"N, 18°42'36"E, 50°7'49.73"N, 18°43'0.01"E
- błąd 39 m
Odległość 378 m
Bełk
wieś
Ilustracja
Kościół św. Marii Magdaleny
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat rybnicki
Gmina Czerwionka-Leszczyny
Liczba ludności (2008) 3 353
Strefa numeracyjna 32
Kod pocztowy 44-230
Tablice rejestracyjne SRB
SIMC 0213925
Położenie na mapie gminy Czerwionka-Leszczyny
Mapa lokalizacyjna gminy Czerwionka-Leszczyny
Bełk
Bełk
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bełk
Bełk
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Bełk
Bełk
Położenie na mapie powiatu rybnickiego
Mapa lokalizacyjna powiatu rybnickiego
Bełk
Bełk
Ziemia50°07′50″N 18°42′54″E/50,130556 18,715000
Nieoficjalny herb wsi Bełk

Położenie i transportEdytuj

Przez miejscowość przebiega autostrada A1, która przecina wieś oraz droga wojewódzka nr 925. Obie drogi łączą się ze sobą na węźle Bełk (od czerwca 2011 węzeł nosi nazwę Rybnik).

NazwaEdytuj

Według niemieckiego językoznawcy nazwa miejscowości należy do grupy nazw patronomicznych i pochodzi od imienia założyciela miejscowości Białka[2] wywodzącego się od staropolskiego określenia barwy białej. W swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia on jako najstarszą zanotowaną nazwę miejscowości Belkow podając jej znaczenie "Dorf des Bialek" czyli po polsku "Wieś Białka"[2].

W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie miejscowość występuje pod nazwą niemiecką Ober Belk oraz polską Gurny Belk[3].

Historia miejscowościEdytuj

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z ok. 1280 r. i znajduje się w Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (Księdze fundacyjnej biskupstwa wrocławskiego). Pierwszym wzmiankowanym właścicielem wsi był niejaki Bielick, od którego też ma pochodzić nazwa miejscowości. Parafia powstała w pierwszej połowie XIV wieku Wieś dzieliła się na dwa działy: Bełk Dolny (Nieder Belk) i Bełk Górny (Ober Belk). W 1784 roku w Bełku Dolnym należącym do szlachcica von Twardawa mieszkało 14 kmieci, 7 zagrodników, łącznie 111 osób. Na terenie Bełku Dolnego znajdował się kościół, szkoła oraz folwark. Natomiast w Bełku Górnym, należącym także do von Twardawa, mieszkało 13 kmieci, 7 zagrodników oraz 2 chałupników, łącznie 112 osób. Na terenie Bełku Górnego znajdował się folwark oraz dwa młyny.

W XIX wieku właścicielem miejscowości był pionier górnośląskiego hutnictwa, Szkot John Baildon. W I poł. XIX w. następuje uwłaszczenie chłopów, w wyniku którego w rękach właścicieli wsi pozostały jedynie pola folwarczne.

Koniec XVIII wieku i początek XIX wieku to okres zubożenia miejscowej ludności. Obrazują to statystyki z roku 1818, w których widać spadek liczby bogatych chłopów – kmieci, a wzrost liczby uboższych – zagrodników i chałupników. W 1818 roku w Bełku Dolnym było już tylko 4 kmieci, 5 zagrodników i 7 chałupników, łącznie 90 osób. Natomiast w Bełku Górnym było 5 kmieci, 10 zagrodników oraz 6 chałupników, łącznie 180 osób. Następnym właścicielem miejscowości został syn Johna Baildona – Artur, który odsprzedał w 1852 roku swoje dobra Antoniemu Gemander, głównemu zarządcy Karola Goduli.

Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 roku notuje stosunki ludnościowe na terenie wsi - "In Nieder Belk leben in 115 Haushaltungen 487 polnisch Sprechende(...)." czyli w tłumaczeniu na język polski "W Dolnym Bełku w 115 gospodarstwach domowych żyje 487 mieszkańców mówiących po polsku(...)" oraz na terenie Bełku Górnego - "In Ober Belk befinden sich 162 Haushaltungenmit 745 polnisch Sprechenden(...)." czyli w tłumaczeniu "W Górnym Bełku jest 162 gospodarstw domowych z 745 mieszkańcami mówiącymi po polsku(...)"[4].

 
Pocztówka z Bełku z początku XX w
 
Zabudowania byłego folwarku

Pod koniec XIX wieku i na początku XX wieku nastąpił wzmożony rozwój wsi – powstała m.in. Ochotnicza Straż Pożarna (1909), szpital (1908) oraz nowy budynek szkoły elementarnej. W 1910 gmina liczyła 1132 mieszkańców, natomiast obszar dworski 321 (dane dla połączonych obszarów dworskich Bełku Dolnego i Górnego)[1]. Po plebiscycie (440 głosów za Polską, 230 za Niemcami[5]) oraz powstaniach śląskich Bełk został włączony do Polski. Wtedy właścicielem folwarku został Bronisław Jastrzębiec-Albinowski.

W przewodniku po województwie śląskim, wydanym w 1937 r., Bełk opisano następująco: (...) gmina powiatu rybnickiego, 2032 mieszkańców; stacja kolejowa Jaśkowice (3 km) na linii Orzesze - Rybnik; do Rybnika szosą 13 km; szkoła powszechna. Drewniany kościół parafialny św. Marii Magdaleny z wieku XVII . W zakrystii na belce data 1753, rok dobudowania jej do kościoła, kropielnica kamienna z datą 1657. W barokowym ołtarzu głównym gotyckie płaskorzeźby, przedstawiające św. Katarzynę i Barbarę. Ołtarz ten bardzo charakterystyczny dla kościołów śląskich posiada skrzydła boczne ażurowe, złożone ze splotów roślinnych. Ambona barokowa, w przedsionku okuta skrzynia[6].

W 1939 r. jak cały polski Śląsk wieś znalazła się na powrót w Rzeszy Niemieckiej — pierwsze wojska niemieckie wkroczyły na teren wsi już o godzinie 7 rano. Ostatni polski naczelnik wsi o nazwisku Szymocha, zbiegł na teren Polski centralnej, gdzie później go aresztowano. W okresie rządów hitlerowskich przewodniczącym NSDAP w Bełku był miejscowy Niemiec Josef Grzybek, natomiast folwarkiem administrował wtedy von Flachnowitz. W okresie wojny wielu mieszkańców (z pierwszych trzech grup Volkslista) służyło w mundurach Wehrmachtu, a jedną z pierwszych ofiar był bełkowski leśniczy Buchalik, rozstrzelany przez Niemców w lesie nazywanym Pasterniok[1]. Wyzwolenie w 1945 roku było połączone z terrorem oraz wywózkami niektórych mieszkańców wsi do ZSRR.

Do 1977 r. Bełk stanowił samodzielną gminę, która została włączona do gminy Czerwonka-Leszczyny, w której pozostaje do dziś. Od 1996 roku w miejscowości budowany był nowy kościół parafialny pw. św. Jana Sarkandra, oddany wiernym w 2007 roku. Jego budowa i, planowane w związku z jej ukończeniem, przeniesienie starej drewnianej świątyni do Wodzisławia Śląskiego, spowodowała protesty części mieszkańców[7]. Ostatecznie kościół pozostał w Bełku, ale pozostaje zamknięty.

W grudniu 2009 w Bełku otwarto węzeł mieszący się na autostradzie A1.

ZabytkiEdytuj

Do rejestru zabytków wpisane są[8]:

 
Dawny szpital z 1908 roku - widok obecny po remoncie
  • Kościół św. Marii Magdaleny w Bełku z drugiej połowy XVIII wieku, wpisany do rejestru zabytków pod numerem A/665/2020[9] (decyzją z 15 listopada 2019 do rejestru zabytków – nr rej. A/577/2019 – wpisano także mur z kamienia polnego, nakryty dwuspadowym daszkiem podbitym gontem, zlokalizowany wokół drewnianego kościoła parafialnego[10]).
  • kopiec, będący pozostałością średniowiecznego grodziska. Na jego szczycie znajduje się neogotycka, XIX-na kaplica, wybudowana przez ówczesnego właściciela wsi, Antoniego Gemandera, obecnie mocno zniszczona. Pod kaplicą pochowano 4 członków rodziny Lukas. Obiekt wpisano do rejestru zabytków jako kaplicę wraz z otoczeniem, tzw. Wzgórzem Lukasów (nr rej. A/576/2019 z 15 listopada 2019)[10]

Poza nimi, istnieją także inne obiekty o znaczeniu historycznym, nie wpisane do rejestru zabytków:

  • Pozostałości XIX-wiecznych zabudowań dworskich, zbudowanych częściowo z polnego kamienia (młyn, obory, kamienno-ceglane czworaki.
  • Budynek dawnej karczmy, obecnie bar, najprawdopodobniej XIX-wieczny, rozbudowany w początkach XX w. oraz znacznie przekształcony w czasach współczesnych, obecnie bez cech stylowych.
  • Budynek dawnej szkoły. Pierwsza murowana budowla powstała w I poł. XIX w., na przestrzeni XIX i XX w. była wielokrotnie przekształcana. Obecnie większa część budynku pochodzi z końca XIX w. Do 1963 r. szkoła, obecnie przedszkole w stanie nieaktywności.
  • Wczesnomodernistyczny budynek dawnego szpitala wzniesiony w 1908 r. z fundacji Alfonsa Lucasa, w okresie PRL-u upaństwowiony (funkcjonował w nim szpital chorób zakaźnych). Obecnie przywrócony siostrom zakonnych mieści Dom Spokojnej Starości.
  • Okazy dendrologiczne: dęby o obwodach 450, 460 i 480 cm. – pomniki przyrody, stary platan klonolistny oraz wiązy szypułkowe i stosunkowo rzadkie sosny wejmutki w parku dworskim. Ponadto liczne stare aleje śródpolne złożone głównie z dębu szypułkowego i kasztanowca.

TurystykaEdytuj

Przez miejscowość przebiega   niebieska trasa rowerowa nr 291 – OrnontowiceWoszczyce (18,5 km)

Znane osoby związane z BełkiemEdytuj

  • John Baildon – pochodzący ze Szkocji pionier hutnictwa na Górnym Śląsku, właściciel Bełku.
  • Richard Holtze – urodzony w Bełku niemiecki lekarz, jeden z założycieli miasta Katowice, bardzo zasłużony dla jego rozwoju.
  • Bjorg Lambrecht - belgijski kolarz, zginął podczas 3. etapu Tour de Pologne w wyniku wypadku w Bełku.
  • prof. dr hab. Franciszek Marek (ur. 1930 w Bełku) – polski historyk, pedagog, specjalizujący się w historii literatury i historii oświaty.
  • Johan (Jan) von Muszkowski (ur. 1875 w Bełku, zm. 1947) - śląski architekt, bogaty szlachcic z tytułem hrabiego.

SportEdytuj

  • KS Bełk - klub sportowy, założony w 1921 roku. W sezonie 2015/2016 zespół piłkarski seniorów gra w III lidze opolsko-śląskiej.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Landkreiss Rybnik
  2. a b Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 13.
  3. Johann Knie 1830 ↓, s. 28.
  4. Felix Triest 1865 ↓, s. 801.
  5. Wyniki dla powiatu rybnickiego, Historia Bełku
  6. Michał Stokłosa: Historia Bełku (pol.). [dostęp 2010-12-13].
  7. Tomasz Małkowski, Iwona Sobczyk: Bełk nie chce oddać Marii Magdaleny (pol.). Gazeta Wyborcza, 2008-06. [dostęp 2010-12-13].
  8. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie. 2019-12-31.
  9. Wykaz wpisanych obiektów do rejestru zabytków w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 3 lipca 2020 r. (pol.) wkz.katowice.pl [dostęp 2020-07-03]
  10. a b Wykaz wpisanych obiektów do rejestru zabytków w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 1 stycznia 2020 r. (pol.) wkz.katowice.pl [dostęp 2019-12-24]

BibliografiaEdytuj

  • Johann Knie: Alpabetisch, Statistisch, Topographische Uebersicht aller Dorfer, Flecken, Stadt und andern Orte der Konigl. Preus. Provinz Schlesien.... Breslau: Barth und Comp., 1830.
  • Felix Triest: Topographisches handbuch von Oberschliesen. Breslau: Verlag von Wilh. Gottl. Korn, 1865.
  • Musioł Ludwik, Parafia Bełk, monografia historyczna (maszynopis w posiadaniu parafii), 1953.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. VI z. 11, Warszawa 1964.
  • Czapla Grzegorz, Bełk. Zarys Dziejów Wsi, Bełk 2003.
  • Polak Henryk, Dzieje Bełku, Czerwionka-Leszczyny 2003.
  • Żukowski Aleksander, Okazałe Drzewa Gminy i Miasta Czerwionka-Leszczyny, Czerwionka-Leszczyny 2004.

Linki zewnętrzneEdytuj