Berberysowate

rodzina roślin okrytonasiennych

Berberysowate (Berberidaceae Juss.) – rodzina roślin okrytonasiennych. W szerokim ujęciu (APG IV z 2016, APweb) zaliczanych jest tu 14 rodzajów z 701 gatunkami[2]. Są to rośliny zielne i krzewy wyróżniające się zwykle żółtym zabarwieniem tkanek wtórnych (zwłaszcza w korzeniach). Kwiaty są najczęściej trzykrotne. Pod względem filogenetycznymsiostrzane jaskrowatym[2]. Występują na półkuli północnej w strefie klimatu umiarkowanego i na obszarach górskich w strefie subtropikalnej[3]. Owoce berberysu i mahonii są jadalne[4]. Oba te rodzaje, podobnie jak i epimedium, są często uprawiane jako rośliny ozdobne. Liczne gatunki wykorzystywane są w ziołolecznictwie[5].

Berberysowate
Ilustracja
Berberys zwyczajny
Systematyka[1][2]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo rośliny zielone
Nadgromada rośliny telomowe
Gromada rośliny naczyniowe
Podgromada rośliny nasienne
Nadklasa okrytonasienne
Klasa Magnoliopsida
Nadrząd jaskropodobne
Rząd jaskrowce
Rodzina berberysowate
Nazwa systematyczna
Berberidaceae Juss.
Gen. Pl.: 286. 4 Aug 1789
Diphylleia grayi
Nandina domestica
Mahonia fortunei

MorfologiaEdytuj

Pokrój
Byliny i krzewy, rzadko niskie drzewa. U niektórych gatunków obecne kłącza i bulwy. Część gatunków krzewów z cierniami[3].
Liście
Zimozielone lub zrzucane podczas zimy. Skrętoległe, naprzeciwległe lub odziomkowe. Liście pojedyncze lub złożone (1–3-krotnie pierzaste lub 2–3-krotnie trójdzielne)[3]. U niektórych gatunków zmodyfikowane w ciernie. Blaszka liściowa u części gatunków skórzasta, całobrzega lub na brzegu ząbkowana, czasem z kolczastymi ząbkami[4]. Liścienie zrastają się często w jeden[6].
Kwiaty
Promieniste, obupłciowe, drobne lub średnich rozmiarów. Pojedyncze lub zebrane w kątowe lub szczytowe kwiatostany (grona, kłosy, baldachy, wierzchotki i wiechy). Kwiaty siedzące lub szypułkowe. Kielich okazały (często trudny do odróżnienia od korony), z 6–9 działek, w dwóch lub trzech okółkach. Działki odpadają podczas przekwitania. Płatków korony jest 6–12, zwykle mają kolor biały i kremowy (Podophylloideae i Nandinoideae), żółty lub pomarańczowy (Berberidoideae)[3]. U rodzaju Achlys okwiatu brak. Charakterystyczne dla wielu przedstawicieli rodziny jest wykształcanie 4–8 listków miodnikowych[5]. Pręcików 6 w dwóch okółkach (3+3)[3]. Pyłek uwalniany jest dwoma klapkami, tylko u Nandina podłużnym pęknięciem[5]. Słupek z górną zalążnią jednokomorową, powstającą z pojedynczego owocolistka (dawniej sądzono, że zalążnia jest tylko pozornie pojedyncza i powstaje w istocie z dwóch lub trzech owocolistków)[3][7][5]. Szyjka słupka krótka, często znamię siedzące, często podzielone na trzy łatki[7]. W zalążni zalążki liczne, rzadko pojedynczy. Szyjka czasem jest trwała, zachowuje się na owocu jako dzióbek[3].
Owoce
Zwykle mięsiste jagody, rzadziej suche torebki i mieszki[3][7], rzadko orzeszek[5]. Owoc zawiera jedno lub wiele nasion[3]. Nasiona często z elajosomem, z drobnym zarodkiem i obfitym bielmem[7]. Mrówki wabione bogatym w tłuszcze elajosomem przyczyniają się do rozsiewania nasion[5].

SystematykaEdytuj

 
Mahonia lomariifolia
Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)

W systemie APG IV rodzina berberysowatych zaliczona jest do rzędu jaskrowców (Ranunculales), kladu dwuliściennych właściwych (eudicots). Berberysowate są grupą siostrzaną dla rodziny jaskrowatych[2].

jaskrowce

olszankowate Eupteleaceae




makowate Papaveraceae





krępieniowate Lardizabalaceae



Circaeasteraceae





miesięcznikowate Menispermaceae




berberysowate Berberidaceae



jaskrowate Ranunculaceae







Podział rodziny

W obrębie rodziny wyróżnia się kilka linii rozwojowych w randze podrodzin[2], w niektórych systemach (np. w systemie Reveala z lat 1994–1999) podnoszone do rangi rodzin (wówczas wszystkie opisane tu rośliny razem włączane są do rzędu berberysowców Berberidales Dumort.).

berberysowate

Podophylloideae Eaton




Nandinoideae Heintze



Berberidoideae Kosteletzky




  • Podrodzina Podophylloideae Eaton w systemie Takhtajana ujmowana była w randze rodziny Podophyllaceae A.P. de Candolle, 1821. Należą tu 4 rodzaje. Centrum różnicowania i występowania tych roślin to Chiny. Najbardziej prymitywnym przedstawicielem jest rodzaj Diphylleia, pozostałe tworzą dwie linie rozwojowe. W jednej wyewoluowały rośliny autogamiczne z siostrzanych rodzajów Dysosma i Sinopodophyllum, w drugiej wykształciły się rośliny allogamiczne zaliczane do rodzaju Podophyllum[8].
Pozycja w systemie Reveala (1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Ranunculopsida Brongn., podklasa jaskrowe Takht. ex Reveal, nadrząd Ranunculanae Takht. ex Reveal, rząd berberysowce Dumort., rodzina berberysowate (Berberidaceae Juss.)[12].

Pozycja w systemie Takhtajana (1997, 2009)

W systemie Armena Tachtadżiana zarówno z 1997, jak i z 2009, rodzina berberysowatych jest wąsko ujmowana – obejmuje tylko rodzaje mahonia Mahonia i berberys Berberis. Pozostałe rodzaje zaliczane do niej w systemach APG tworzą osobne rodziny: Nandinaceae (monotypowa z rodzajem nandina), Ranzaniaceae (także tylko z jednym rodzajem – Ranzania), Podophyllaceae dzielone na podrodziny Leonticoideae, Epimedioideae i Podophylloideae. Wszystkie te taksony łączone są w rząd berberysowców Berberidales[13][7].

PrzypisyEdytuj

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. a b c d e Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2017-02-09] (ang.).
  3. a b c d e f g h i Junsheng Ying, David E. Boufford & Anthony R. Brach: Berberidaceae. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-01-16].
  4. a b L. Watson, M. J. Dallwitz: Berberidaceae Juss.. W: The families of flowering plants [on-line]. [dostęp 2016-01-16].
  5. a b c d e f Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 1. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 73-75. ISBN 83-7079-778-4.
  6. Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Botanika. Systematyka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 367. ISBN 978-83-01-13945-2.
  7. a b c d e Armen Takhtajan: Flowering Plants. 978-1-4020-9608-2: Springer, 2009, s. 81-83.
  8. Ma Shaobin, Hu Zhihao: A contribution to the geographical distribution and phylogeny of Podophylloideae (ang.). Acta Botanica Yunnanica 1 (1): 48-56, 1997. [dostęp 2009-06-05].
  9. Family: Nandinaceae Horan. (ang.). Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2009-06-05].
  10. List of genera in family BERBERIDACEAE (ang.). Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2009-06-05].
  11. Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008. ISBN 978-83-925110-5-2.
  12. Crescent Bloom: Berberidaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-06-06].
  13. Armen Takhtajan: Diversity and classification of flowering plants. New York: Columbia University Press, 1997, s. 90-91. ISBN 0-231-10098-1.