Otwórz menu główne

Beskid Sądecki (słow. Ľubovnianska vrchovina; 513.54) – pasmo górskie w Karpatach Zachodnich, należące do Beskidów Zachodnich. W granicach Polski rozciąga się na powierzchni ok. 670 km², pomiędzy Dunajcem na zachodzie a dolinami Kamienicy, Mochnaczki, Muszynki i Przełęczą Tylicką (688 m) na wschodzie. Najwyższym szczytem jest Radziejowa (1266 m). Góry zbudowane są z fliszu płaszczowiny magurskiej[1].

Beskid Sądecki
Ľubovnianska vrchovina
513.54 Beskid Sądecki.png
Zasięg regionu w obrębie Polski
Megaregion Region karpacki
Prowincja Karpaty Zachodnie
Podprowincja Zewnętrzne Karpaty Zachodnie
Makroregion Beskidy Zachodnie
Mezoregion Beskid Sądecki
Zajmowane
jednostki
administracyjne
Polska:
woj. małopolskie
Słowacja:
kraj preszowski
Pasmo Radziejowej
Panorama Beskidu Sądeckiego z Zamku w Rytrze
Widok z Chatki pod Niemcową na Pasmo Jaworzyny
Jesień w Beskidzie Sądeckim (Przełom Dunajca w Tylmanowej)
Masyw Radziejowej
Beskid Sądecki widziany z Małych Pienin. W dole Szczawnica
Kolej gondolowa na Jaworzynę
Dolina Popradu i fragment Pasma Jaworzyny
Opuszczony dom na Hali Skotarka
Kapliczka pod Jaworzynką

Spis treści

NazewnictwoEdytuj

Do około 1918 r. funkcjonowała nazwa Beskid Nadpopradzki. Po wytyczeniu granic między Polską a Czechosłowacją w Polsce zaczęto używać nazwy Beskid Sądecki, a w Czechosłowacji Ľubovnianska vrchovina[2]. Według niektórych przywrócenie nazwy Beskid Nadpopradzki byłoby najlepszym rozwiązaniem, nazwa ta jest bowiem politycznie neutralna, a nowe nazewnictwo rodzi wiele niejasności[3]. Według geografów słowackich Beskid Sądecki (ale w nieco innych granicach) to Ľubovnianska vrchovina[4]. Pogląd ten podzielany jest też przez polskich autorów, m.in. w regionalizacji fizycznogeograficznej Kondrackiego Ľubovnianska vrchovina traktowana jest jako słowacka nazwa całego Beskidu Sądeckiego[5]. Niektórzy polscy autorzy wschodnią, słowacką część Pasma Radziejowej nazywają Górami Lubowelskimi[1][3], spotyka się też nazwę Pogórze Lubowelskie[6]. Według tychże polskich autorów nazwy „Pasmo Radziejowej” i „Góry Lubowelskie” związane są tylko z granicą państwową, a faktycznie jest to jedno pasmo górskie. Pogląd ten nie jest podzielany przez innych polskich autorów, którzy słowackie pasmo traktują jako osobny region fizycznogeograficzny[7].

TopografiaEdytuj

Do Beskidu Sądeckiego zalicza się trzy pasma górskie[1]:

Przełomowa dolina Popradu dzieli je na dwie grupy. Po północno-wschodniej i wschodniej stronie Popradu znajduje się Pasmo Jaworzyny i Góry Leluchowskie, po południowo-zachodniej i zachodniej leżące w granicach Polski Pasmo Radziejowej oraz pasmo słowackie. Pasmo słowackie przez część polskich autorów nazywane jest Górami Lubowelskimi od słowackiej nazwy Ľubovnianska vrchovina, która to nazwa według geografów słowackich odnosi się jednak do innego obszaru[4] niż wyznaczanego przez niektórych polskich autorów. Według tychże polskich autorów nazwy „Pasmo Radziejowej” i „Góry Lubowelskie” związane są tylko z granicą państwową, a faktycznie jest to jedno pasmo[3]. Pogląd ten nie jest podzielany przez innych polskich autorów[7]. Ponadto w regionalizacji fizycznogeograficznej Kondrackiego Ľubovnianska vrchovina traktowana jest jako słowacka nazwa całego Beskidu Sądeckiego[5]. Umowną granicę między Pasmem Radziejowej a pasmem słowackim prowadzi się od Popradu doliną Czercza, przez Gromadzką Przełęcz i dolinę potoku Wielki Lipnik[3].

W Paśmie Radziejowej znajduje się najwyższy szczyt całego Beskidu Sądeckiego – Radziejowa oraz wszystkie pozostałe w regionie szczyty przekraczające 1200 m. W Paśmie Jaworzyny tylko Jaworzyna Krynicka (1114 m) oraz Wielka Bukowa (1104 m) mają wysokość większą niż 1100 m[8].

Obydwie części Beskidu Sądeckiego mają charakter podłużnych pasm górskich złożonych z grzbietu głównego oraz odbiegających od niego grzbietów bocznych. Są one dosyć wyrównane, toteż szczyty, z wyjątkiem Radziejowej i Jaworzyny, charakteryzują się niewielką wybitnością. Oprócz tego, region cechuje duża lesistość. Z wyjątkiem niżej położonych terenów sąsiadujących z miejscowościami, raczej mało jest polan i łąk w porównaniu z okolicznymi pasmami gór[3].

GraniceEdytuj

Według opracowanej przez Jerzego Kondrackiego regionalizacji fizycznogeograficznej Polski od zachodu Beskid Sądecki ograniczony jest doliną Dunajca, która oddziela go od Gorców, a na północnym zachodzie – od Beskidu Wyspowego. Od północy sąsiaduje z Kotliną Sądecką. Na północnym wschodzie i wschodzie dolina Kamienicy Nawojowskiej, Przełęcz Krzyżówka, Mochnaczka, górna część Muszynki oraz Przełęcz Tylicka są granicą z Beskidem Niskim (Góry Grybowskie). Południowo-zachodnią granicę z Pieninami tworzy Dunajec, dolina Grajcarka, Białej Wody i przełęcz Rozdziela, jednakże wapienne skały po północnej stronie koryta Białej Wody mimo, że topograficznie znajdują się na terenie Beskidu Sądeckiego, strukturalnie i geologicznie przynależą do Małych Pienin. Po słowackiej stronie z przełęczy Rozdziela granica biegnie doliną potoku Rozdziel i Wielki Lipnik, dalej południowo-wschodnie stoki Gór Lubowelskich opadają do Spišsko-šarišskiego medzihoria. Południową granicę pomiędzy Górami Leluchowskimi a Górami Czerchowskimi tworzy potok Smereczek, a dalej grzbiet wododziałowy między zlewnią Topľi a zlewnią Popradu[1].

Sieć wodnaEdytuj

Obszar Beskidu Sądeckiego należy do dorzecza Dunajca w zlewisku Morza Bałtyckiego. Jedyną większą rzeką przepływającej przez region jest Poprad, natomiast Dunajec opływa go od zachodu i północy, będąc jego granicą. Większość cieków wodnych stanowią spływające z gór liczne potoki, płynące dolinami usytuowanymi najczęściej pomiędzy bocznymi grzbietami górskimi. Uchodzą one bezpośrednio do Dunajca lub Popradu bądź za pośrednictwem mniejszych rzek znajdujących się na granicy regionu, takich jak Grajcarek, Kamienica, czy Muszynka[1]. W Beskidzie Sądeckim jest niewiele zbiorników wodnych – są to niewielkie jeziora osuwiskowe, których przykładem jest Młaka w rezerwacie przyrody Baniska[9].

PrzyrodaEdytuj

Pierwotnie, przed osadzeniem się tutaj ludzi cały Beskid Sądecki porastały lasy. W górach głównie była to buczyna karpacka, w której dominował buk zwyczajny, domieszkę tworzyła jodła pospolita i jawor. Tylko w niektórych miejscach ostały się fragmenty tej niezmienionej przez działalność człowieka pierwotnej puszczy. Jawory są już rzadkie, jednak dawniej musiały występować znacznie częściej. Świadczą o tym pochodzące od jawora liczne nazwy geograficzne, nawet w takich miejscach, gdzie obecnie w ogóle już nie ma tego gatunku. Buka jednak ostało się jeszcze sporo, dawniej bowiem uważano go za drzewo nieprzydatne do celów budowlanych. Fragmenty buczyny karpackiej chronione są w kilku rezerwatach. Wycięte lasy zalesiano potem drzewami iglastymi, głównie świerkiem, który w reglu dolnym jest gatunkiem wprowadzonym przez człowieka. Za naturalne drzewostany świerkowe uważa się tylko świerkowe lasy w szczytowych partiach Radziejowej, Złomistego Wierchu i Wielkiego Rogacza. Nad potokami i rzekami występują łęgi, a na stromych skarpach nad Popradem i Dunajcem niewielkie grądy. Wielką rzadkością jest zachowany naturalny fragment lasu lipowego, chroniony w rezerwacie przyrody Las Lipowy Obrożyska[3].

Pomimo wielowiekowego osadnictwa region cechuje stosunkowa duża lesistość. Z wyjątkiem niżej położonych terenów sąsiadujących z miejscowościami, raczej mało jest tutaj polan i łąk w porównaniu z okolicznymi pasmami gór. Duże zasługi w ochronie lasów ma hrabia Adam Stadnicki – dawny właściciel tych terenów[3].

Różnorodność gatunkowa roślin jest dość duża. Ciekawostką jest występowanie większej liczby gatunków górskich, niż w sąsiednim i położonym bardziej na północ Beskidzie Wyspowym[10]. Z rzadkich w Polsce roślin stwierdzono występowanie m.in. takich gatunków, jak: dwulistnik muszy, głodek żółty, goździk pyszny, irga czarna, kokorycz żółtawa, koniczyna pannońska, kręczynka jesienna, oman plamisty, ostrożeń dwubarwny, ostrożeń głowacz, pierwiosnek omączony, podejźrzon rutolistny, prosienicznik plamisty, przetacznik pokrzywolistny, przewiercień długolistny, turzyca zgrzebłowata, wiechlina styryjska, wyblin jednolistny, zaraza macierzankowa[11].

TurystykaEdytuj

AtrakcjeEdytuj

Region jest bardzo atrakcyjny pod względem turystycznym, głównie ze względu na piękne krajobrazy (przełom rzeczny Popradu), liczne uzdrowiska (wody mineralne), bogate dziedzictwo kulturowe regionu (np. Szlak Architektury Drewnianej), folklor[3].

Największymi ośrodkami turystycznymi są powstałe w pobliżu źródeł i ujęć wód mineralnych miasta i wsie uzdrowiskowe, takie jak: Krynica-Zdrój, Muszyna, Piwniczna-Zdrój, Rytro, Żegiestów-Zdrój, a także położona na granicy Pasma Radziejowej i Małych Pienin Szczawnica. W Krynicy, Muszynie, Wierchomli Małej oraz należącej do Piwnicznej Suchej Dolinie znajdują się kompleksy wyciągów i stoków narciarskich. Jednym z najpopularniejszych jest Jaworzyna Krynicka, na którą z doliny Czarnego Potoku w Krynicy wjeżdża linowa kolej gondolowa. Działa ona również latem, wwożąc turystów na bezleśny, widokowy wierzchołek[3].

W górach poprowadzono wiele szlaków turystyki pieszej, z których najważniejszy i najdłuższy jest przebiegający głównymi grzbietami Pasm Radziejowej i Jaworzyny Główny Szlak Beskidzki, znakowany na czerwono. Wytyczone są także szlaki rowerowe, a nawet przebiega tędy Transbeskidzki Szlak Konny. W porównaniu z sąsiednimi pasmami górskimi, jest tu niewiele punktów widokowych. Najważniejsze i najbardziej znane to: Przehyba, wieża na Radziejowej, Wielki Rogacz oraz Jaworzyna Krynicka. Są to zarazem najbardziej popularne wśród turystów szczyty w regionie.

Do innych obiektów atrakcyjnych turystycznie należą skałki (np. Diabelski Kamień na stoku Jaworzyny, Kamień Świętej Kingi pod Skałką) czy niewielkie wodospady na potokach, jak na przykład Zaskalnik czy Wodospad Wielki. Występują tu również zabytki – ruiny zamku w Rytrze i zamku w Muszynie, kościół w Jazowsku oraz obiekty Szlaku Architektury Drewnianej, do których należą: drewniana zabudowa Krynicy, cerkwie m.in. w Powroźniku, Szczawniku, Wierchomli Wielkiej, Miliku oraz Złockiem, a także kościół w Tyliczu[3].

W przełomie Popradu, pomiędzy Piwniczną a Rytrem, organizowany jest spływ tratwami flisackimi.

SchroniskaEdytuj

Przemierzający szlaki turyści mogą nocować w pięciu schroniskach PTTK oraz w obiektach prywatnych:

Szlaki turystyczneEdytuj

Szlaki w Paśmie Radziejowej
  Główny Szlak Beskidzki na odcinku: Krościenko nad DunajcemGrońDzwonkówkaPrzełęcz PrzysłopSkałkaSchronisko PTTK na PrzehybieZłomisty WierchPrzełęcz DługaRadziejowaPrzełęcz ŻłobkiWielki RogaczNiemcowaKordowiecRytro
  SzczawnicaBryjarkaSchronisko PTTK pod Bereśnikiem – Dzwonkówka – JaworzynkaOkrąglica Północna – przeprawa promowa przez DunajecŁącko
  Szczawnica – Czeremcha – Schronisko PTTK na Przehybie – Wietrzne DziuryWdżary Niżne – dolina Wielkiej Roztoki – Rytro
  Szczawnica – Kuni Wierch – Czeremcha – Schronisko PTTK na Przehybie – BędzikówkaJazowsko
  JaworkiPokrywiskoPrzełęcz ObidzaPrzełęcz GromadzkaKosarzyskaPiwniczna-Zdrój
  Jaworki – dolina Białej WodyPrzełęcz Rozdziela
  Przełęcz Rozdziela – Szczob – Przełęcz Gromadzka – Przełęcz Obidza – Wielki Rogacz
  Przełęcz Gromadzka – Eliaszówka – Piwniczna-Zdrój
  Piwniczna-Zdrój – Kamienny Groń – Niemcowa
  Barcice – Wdżary Niżne
  Stary SączMoszczenica WyżnaRozdroże pod Wielką Przehybą
  Tylmanowa-Rzeka – Jaworzynka
Szlaki w Paśmie Jaworzyny Krynickiej
  Główny Szlak Beskidzki na odcinku: Rytro – Schronisko CyrlaJaworzyna KokuszczańskaPrzełęcz BukowinaHala PisanaWierch nad KamieniemSchronisko PTTK na Hali ŁabowskiejHolaRunekCzubakowskaJaworzyna Krynicka – dolina Czarnego PotokuKrynica-Zdrój
  Barcice – Wola KroguleckaMakowica – węzeł szlaków (czerwony i zielony)
  Nowy SączPoręba MałaŻeleźnikowa MałaNad GarbemWilcze Doły – węzeł szlaków (czerwony i niebieski)
  Nawojowa – dojście do   pod Wilczymi Dołami
  FrycowaWielki GrońSokołowska Góra – Hala Pisana – Przełęcz Bukowina – Groń – Piwniczna-Zdrój
  ŁabowaŁabowiec – Schronisko PTTK na Hali Łabowskiej – Łomnica-ZdrójBucznik – Piwniczna-Zdrój
  Schronisko PTTK na Hali Łabowskiej – Wargulszańskie GórySiodło pod ParchowatkąŁomnica-Zdrój st. kol.
  Krynica-Zdrój – Przełęcz KrzyżowaDrabiakówka – Czubakowska – Runek – Bacówka PTTK nad WierchomląPusta WielkaŻegiestów-Zdrój
  Kopciowa PKS – JaworzynkaPrzełęcz Biała – Drabiakówka – Przełęcz Krzyżowa – Krzyżowa – Krynica-Zdrój
  Krynica-Zdrój – Przełęcz Kryżowa – Schronisko PTTK na Jaworzynie Krynickiej – Jaworzyna Krynicka – ZłockieMuszyna
  Muszyna – SzczawnikCzertezy – kapliczka pod Jaworzynką – Pusta Wielka – Żegiestów
  Żegiestów – Pusta Wielka
  Wierchomla WielkaWierchomla Mała – Bacówka PTTK nad Wierchomlą

Istnieją odznaki turystyczne za zdobycie szczytów Beskidu Sądeckiego. Pierwszą z nich, Koronę Beskidu Sądeckiego, przyznawaną za zdobycie 35 szczytów, ustanowił w roku 2014 Oddział PTTK „Beskid” w Nowym Sączu[12]. Druga odznaka, Zdobywca Korony Beskidu Sądeckiego, za zdobycie 20 szczytów, ustanowiona została w roku 2015 przez Klub Zdobywców Koron Górskich RP[13].

Ochrona przyrodyEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
  2. Michał Parwa, Królestwo za hale, w: NMP. Magazyn Turystyki Górskiej, nr 1(142)/2013, s.50, ISSN 1641-8050
  3. a b c d e f g h i j Bogdan Mościcki: Beskid Sądecki i Małe Pieniny. Pruszków: Oficyna Wyd. „Rewasz”, 2007. ISBN 978-83-89188-65-6.
  4. a b 16. Geomorfologicke jednotky. W: Atlas Slovenskej socialistickej republiky. Bratislava: Slovenská akadémia vied, Slovenský úrad geodézie a kartografie, 1980. ISBN 79-625-80.
  5. a b Jerzy Kondracki, Andrzej Rychling: 53.3 Regiony Fizycznogeograficzne. W: Atlas Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Główny Geodeta Kraju, 1994.
  6. Daniel Kollár, Jan Lacika: Pieniny. Spisz północny i Szarysz. Bratislava: Dajama, 2007. ISBN 978-80-89226-19-1.
  7. a b Jarosław Balon, Miłosz Jodłowski: Regionalizacja fizycznogeograficzna pogranicza polsko-słowackiego. W: Perspektywy rozwoju regionu w świetle badań krajobrazowych. Kielce: 2004. ISBN 83-919881-7-1.
  8. Beskid Sądecki. Mapa 1:50 000. Piwniczna: Agencja Wyd. „Wit” s.c. ISBN 83-915737-3-7.
  9. Geologia Beskidu Sądeckiego.
  10. K. Towpesz. Rośliny naczyniowe południowo-wschodniej części Beskidu Wyspowego. „Monographiae Botanica”. 46, 1974. Polskie Towarzystwo Botaniczne. 
  11. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  12. Regulamin odznaki Korona Beskidu Sądeckiego | PTTK Oddział "Beskid" w Nowym Sączu [dostęp 2019-01-29] (pol.).
  13. Koronygor.pl, www.koronygor.pl [dostęp 2019-01-29].
  14. Województwo małopolskie – przyroda. [dostęp 2009-10-27].

Linki zewnętrzneEdytuj


Panorama Radziejowej w kierunku zachodnim, północnym i wschodnim (na Pasmo Radziejowej, Jaworzyny, dolinę Popradu i Kotlinę Sadecką)