Bezokolicznik w języku polskim

bezosobowa i nieodmienna forma czasownika w języku polskim

Bezokolicznik w języku polskim – bezosobowa i nieodmienna forma polskiego czasownika. Forma ta nie uwzględnia osób, czasów ani trybów[1]. Wykorzystywana jest jako forma hasłowa w słownikach języka polskiego.

Znaczenie bezokolicznika

edytuj

Bezokolicznik zawiera następujące informacje[2]:

  • czy czynność została zakończona, np. robićzrobić, stąd bezokoliczniki dokonane i niedokonane (zob. aspekt)
  • czy została wykonana jednorazowo, czy też się powtarzała, np. czytaćczytywać, stąd bezokoliczniki jednokrotne i wielokrotne (zob. rodzaj czynności)

Powyższe informacje wyrażane są zwykle odpowiednimi przyrostkami i przedrostkami.

Strona bezokolicznika

edytuj

Polski bezokolicznik może występować w stronie czynnej, biernej i zwrotnej[3]:

  • chwalićbyć chwalonymchwalić się
  • kochaćbyć kochanymkochać się
  • czesaćbyć czesanymczesać się

Tworzenie bezokolicznika

edytuj

Bezokolicznik tworzy się dodając sufiks -ć lub -c do tematu czasu przeszłego lub (rzadziej) czasu teraźniejszego[4]. Jeśli temat czasu przeszłego kończy się na samogłoskę, bezokolicznik tworzony jest przez dodanie sufiksu -ć do tematu czasu przeszłego[3]:

  • brałbrać
  • wykonywałwykonywać
  • ciągnąłciągnąć

Jeśli temat czasu przeszłego kończy się na spółgłoskę twardą, w bezokoliczniku występuje głoska miękka[3]:

  • niosęniesieszniósłnieść
  • wiodęwiedzieszwiódłwieść
  • plotęplecieszplótłpleść

Jeśli temat czasownika jest zakończony spółgłoską tylnojęzykową /k/, /g/, bezokolicznik przyjmuje zakończenie -c[5]:

  • strzygęstrzyżeszstrzygłstrzyc
  • piekępieczeszpiekłpiec

Ponieważ czas przeszły czasownika iść zbudowany jest przy pomocy innego rdzenia (szedł), bezokolicznik utworzony jest od tematu czasu teraźniejszego idę, idziesz. Zupełnie inaczej skonstruowany jest bezokolicznik czasownika jadę, który przyjmuje temat czasu przeszłego[5].

Czasowniki trzeciej koniugacji (temat zakończony na -e), mające w pierwszej osobie czasu przeszłego samogłoskę a, a w trzeciej e, tworzą bezokolicznik od formy męskoosobowej z wykorzystaniem sufiksu -ć[5]:

  • jadłjedlijeść
  • umiałumieliumieć
  • ciemniałciemnieliciemnieć

Bezokolicznik a rzeczownik odsłowny

edytuj

Często bezokolicznik w zdaniu pełni funkcję podobną do rzeczownika odczasownikowego, zwłaszcza gdy występuje w zdaniu w funkcji podmiotu lub dopełnienia[3]:

  • Czytać jest przyjemnieCzytanie jest przyjemne.
  • Lubię czytaćLubię czytanie.

W klasyfikacji semantycznej Tadeusza Milewskiego bezokolicznik jest jedyną formą czasownika nadającą się na nazwę[4].

Czasowniki defektywne

edytuj

Istnieje pewna grupa czasowników, które nie dysponują pełną odmianą i oprócz trzeciej osoby liczby pojedynczej występują tylko w bezokoliczniku. Są to np.: dnieć, mdlić, swędzić, brakować, zależeć, powodzić się, grzmieć[6].

Przypisy

edytuj
  1. Bąk 1977 ↓, s. 366.
  2. Bąk 1977 ↓, s. 366–367.
  3. a b c d Bąk 1977 ↓, s. 367.
  4. a b Nagórko 2007 ↓, s. 117.
  5. a b c Bąk 1977 ↓, s. 368.
  6. Nagórko 2007 ↓, s. 280.

Bibliografia

edytuj