Białobrzegi

miasto w województwie mazowieckim

Białobrzegi (czasem potocznie Białobrzegi Radomskie lub Białobrzegi nad Pilicą) – miasto w Polsce, w województwie mazowieckim, w powiecie białobrzeskim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Białobrzegi. Miasto położone jest nad rzeką Pilicą.

Białobrzegi
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Urząd Miasta i Gminy oraz Starostwo Powiatowe
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 mazowieckie

Powiat

białobrzeski

Gmina

Białobrzegi

Prawa miejskie

15401869 i od 1958

Burmistrz

Adam Bolek

Powierzchnia

7,51 km²

Populacja (31.12.2019)
• liczba ludności
• gęstość


6891[1]
917,6 os./km²

Strefa numeracyjna

48

Kod pocztowy

26-800

Tablice rejestracyjne

WBR

Położenie na mapie gminy Białobrzegi
Mapa konturowa gminy Białobrzegi, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Białobrzegi”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Białobrzegi”
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, na dole znajduje się punkt z opisem „Białobrzegi”
Położenie na mapie powiatu białobrzeskiego
Mapa konturowa powiatu białobrzeskiego, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Białobrzegi”
Ziemia51°38′55″N 20°57′00″E/51,648611 20,950000
TERC (TERYT)

1401014

SIMC

0973286

Urząd miejski
pl. Zygmunta Starego 9
26-800 Białobrzegi
Strona internetowa

Białobrzegi znajdują się na terenie historycznego Zapilicza, regionu należącego do Mazowsza[2]. Etnograficznie zalicza je się do ziemi radomskiej[3].

Lokację miejską uzyskały w 1540 roku, zdegradowane w 1869 roku, ponowne nadanie praw miejskich w 1958 roku[4]. Białobrzegi położone były w drugiej połowie XVI wieku w powiecie wareckim ziemi czerskiej województwa mazowieckiego[5]. Miasto prywatne Królestwa Kongresowego, położone było w 1827 roku w powiecie radomskim, obwodzie radomskim województwa sandomierskiego[6]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. radomskiego, zaś przed 1975 r. do woj. kieleckiego.

Miasto położone jest na pograniczu Doliny Białobrzeskiej i Równiny Radomskiej, ok. 30 km na północny zachód od Radomia. Ośrodek turystyczno-wypoczynkowy; drobny przemysł.

DemografiaEdytuj

  • Piramida wieku mieszkańców Białobrzegów w 2014 roku[7].


 

HistoriaEdytuj

 
Stado białych gęsi na rynku, symbolizujące pochodzenie nazwy miasta.

W 1540 r. król Zygmunt I Stary nadał prawa miejskie miejscowości Brzegi. Zapilicze od XIV w. należało do Mazowsza, jako darowizna Kazimierza Wielkiego dla księcia Siemowita III, zaś lokowane na prawie magdeburskim miasto było własnością Anny Falęckiej, wdowy po Janie z Biejkowa herbu Jastrzębiec. Kolejnymi właścicielami Brzegów (od drugiej połowy XVII w. Białobrzegi) były rodziny: Boglewskich, Boskich, Stokowskich, Kuroszów i Wodzyńskich.

W ciągu pierwszych trzystu lat istnienia Białobrzegi były małym miasteczkiem, którego ludność zajmowała się głównie handlem oraz rolnictwem. W okresie powstania styczniowego w mieście i okolicy działało kilka oddziałów powstańczych, w tym m.in. płk. Dionizego Czachowskiego, Kononowicza, Grabowskiego. 1 stycznia 1870 r. Białobrzegi zostały osadą. W 1910 r. miejscowość zniszczył pożar, a już w cztery lata później zaczęła się I wojna światowa, podczas której dokonały się kolejne zniszczenia. Po wojnie nastąpił powolny rozwój osady.

Od początku XIX w. rozpoczął się wzrost liczby ludności miejscowości. Związane to było ściśle z budową i funkcjonowaniem traktu krakowskiego, zaprojektowanego przez inż. Teodora Urbańskiego i przebiegającego m.in. przez Białobrzegi.

W pierwszej połowie 1936 roku w mieście doszło do ekscesów o podłożu antysemickim[8].

Okres II wojny światowej już we wrześniu 1939 r. przyniósł Białobrzegom wywózki do obozów i rozstrzeliwania ludności cywilnej i wojskowej. W utworzonym w 1941 getcie Niemcy osadzili 4 tys. Żydów z Białobrzegów, Grójca, Nowego Miasta, Mogielnicy i Przytyka[9]. Getto zostało zlikwidowane w październiku 1942, a jego mieszkańcy wywiezieni do obozu zagłady w Treblince[9].

16 stycznia 1945 roku do miasta wkroczyły wojska Armii Czerwonej, kończąc okres okupacji niemieckiej. Od 1956 do 1975 r. funkcjonował powiat białobrzeski. W 1958 roku stolica powiatu – Białobrzegi odzyskały prawa miejskie, wcześniej były wsią stanowiącą stolicę powiatu. 1 stycznia 1999 r. Białobrzegi stały się miastem powiatowym.

Historia Żydów w BiałobrzegachEdytuj

Żydzi pojawili się w Białobrzegach w drugiej połowie XVIII wieku. W 1821 roku miejscowość zamieszkiwało 138 Żydów na 505 mieszkańców[10]. W 1827 roku było ich 332, a w 1862 roku – 549 było wyznania mojżeszowego (58,9% mieszkańców)[11]. W 1861 roku utworzono miejscową gminę żydowską, wcześniej ludność żydowska należała do gminy wyznaniowej w Przytyku. Wybudowano wówczas drewnianą synagogę i powstał cmentarz.

25 sierpnia 1867 roku spłonęła synagoga, mieszcząca również cheder i mykwę. Społeczność zwróciła się do władz carskich o odszkodowanie i zgodę na budowę nowej bożnicy. Władze przekazały 500 rubli i zgodę na budowę nowej synagogi. 23 lutego 1878 roku kolejny pożar zniszczył mykwę i koszerną rzeźnię. Większość Żydów w Białobrzegach nie była zamożna. Tylko 14 z nich zaliczało się do pierwszej klasy podatników, 109 należało do klasy IV (najbiedniejszej) a 35 było zwolnionych z płacenia podatków[10].

W 1910 roku miasto nawiedził pożar. Spłonęło 100 żydowskich domów.

W 1919 roku Białobrzegi zamieszkiwało 3578 osób, z czego 2200 było Żydami (61,4%). Z roku na rok, w skutek migracji do większych ośrodków miejskich liczba Żydów w miejscowości stopniowo się zmniejszała. W 1921 roku zamieszkiwało tu 1418 Żydów[12].

Pierwszy oddział partii żydowskiej powstał dopiero w 1939 roku. Był to Ogólnożydowski Związek Robotniczy Bund w Polsce, skupił około 30 członków. Na czele oddziału stanęli Szlama Szwarckopf i Jorki Forman. Ten ostatni był przywódcą miejscowego Cukunftu, młodzieżówki partii. Dłużej działała w mieście działały nielegalne komórki partii komunistycznej. Przewodzili nimi Mendel Rajchama i Chaim Goldwaser[10]. W mieście działał lokalny oddział Kultur-Ligi. Prowadził on bibliotekę, kółko dramatyczne oraz organizował odczyty i prelekcje naukowe.

Miejscowym rabinem przez cały okres dwudziestolecia wojennego był Szaja Rajewski[10].

W 1932 roku na 228 zakładów rzemieślniczych 101 należało do Żydów. Prawie wszystkie zakłady krawieckie były własnością żydowską. Na cośrodowym targu większość sprzedających należała do tej społeczności. Jednak większość Żydów z Białobrzegów należała do biedoty, trudniącej się drobnym rzemiosłem i handlem obnośnym.

Nusym Rozenberg i Abram Grunbaum w połowie lat 20 XX wieku uruchomiło linię autobusową Radom – Białobrzegi – Warszawa[10].

Po wkroczeniu Niemców, Żydów zmuszono do prac przy odśnieżaniu dróg, budowy mostów oraz pracy w lokalnych majątkach i Zakładach Energetycznych Okręgu Radomsko-Kieleckiego pracujących na rzecz Niemców. W kwietniu bądź maju 1941 roku hitlerowcy zorganizowali w Białobrzegach otwarte getto. W styczniu 1942 roku getto zostało zamknięte, a za opuszczenie jego terenów groziła kara śmierci. Getto zostało zlikwidowane we wrześniu lub październiku 1942 roku. Po wyselekcjonowaniu około 100 młodych mężczyzn, resztę mieszkańców getta (około 3500) pognano pieszo w stronę Dobieszyna. Tych Żydów, którzy nie mogli iść lub opóźniali marsz Niemcy zabijali po drodze. Na stacji kolejowej w Dobieszynie Żydzi zostali załadowani do bydlęcych wagonów i wywiezieni do obozu w Treblince[13].

Około 200 Żydów, część wcześniej wyselekcjonowana i ci którzy pracowali w okolicy, po likwidacji getta została zmuszona do niewolniczej pracy na rzecz okupanta. W grudniu 1942 roku zostali przewiezieni do fabryki amunicji w Skarżysku-Kamiennej, by następnie trafić do obozów koncentracyjnych w Częstochowie i Auschwitz. Nielicznym udało się przeżyć i doczekać wyzwolenia w obozach pracy m.in w Suchej, Pionkach[13].

ZabytkiEdytuj

TransportEdytuj

 
Droga ekspresowa S7 obwodnica Białobrzegów

Węzeł drogowy. W mieście krzyżują się drogi krajowe:

 
Ławeczka Jeremiego Przybory w Białobrzegach

Wspólnoty wyznanioweEdytuj

Miasta partnerskieEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Wyniki badań bieżących – Baza Demografia – Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-09-14].
  2. Remigiusz Matyjas Tradycja Mazowsza. Powiat białobrzeski. Przewodnik subiektywny, s. 19.
  3. Sebastian Piątkowski (red.): Z dziejów Radomia i regionu radomskiego w XVIII i XIX wieku. Radomskie Towarzystwo Naukowe, Radom 1997, s. 7.
  4. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 18–19.
  5. Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku ; Cz.1, Mapa, plany, Warszawa 1973, k. 4.
  6. Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Kommissyi Rządowéy Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 1 : A-Ł, Warszawa 1827, s. 17.
  7. Białobrzegi w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  8. Szymon Rudnicki, Żydzi w parlamencie II Rzeczypospolitej, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2015, s. 464, ISBN 978-83-7666-363-0, ISBN 978-83-7666-412-5.
  9. a b Czesław Pilichowski: Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 98. ISBN 83-01-00065-1.
  10. a b c d e Historia społeczności | Wirtualny Sztetl, sztetl.org.pl [dostęp 2022-05-28].
  11. Adam Penkalla, Żydzi na terenie guberni radomskiej w latach 1815–1862, Radom 1991, s. 138.
  12. Białobrzegi, [w:] Sh. Spector, G. Wigoder, The Encyclopedia of Jewish Life Before and during the Holocaust, Nowy Jork 2001, s. 137.
  13. a b Piątkowski S., Dean M., Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, Białobrzegi, [w:] G.P. Margaree, M. Dean (red.), Encyclopedia of Camps and Ghettos 1933–1945, t. t.2, Bloomington 2012, s. 200.
  14. a b c d Adam Bolek, Powiat Białobrzeski. Przewodnik Turystyczny, 2020.
  15. Cerkiew Greckokatolicka. Eparchia Wrocławsko-Gdańska., www.cerkiew.net.pl [dostęp 2019-04-26].
  16. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2020-08-02].

Linki zewnętrzneEdytuj