Otwórz menu główne

Bielik amerykański

Bielik amerykański (Haliaeetus leucocephalus) – gatunek drapieżnego ptaka z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae), występujący w Ameryce Północnej. Jako symbol narodowy Stanów Zjednoczonych jest najbardziej rozpoznawalnym północnoamerykańskim ptakiem. Zasięg występowania obejmuje Kanadę i Alaskę, 48 „kontynentalnych” stanów USA oraz Meksyk. Jest spotykany nad otwartą wodą w pobliżu dużych zbiorników wodnych (np. jezior) lub nad oceanem. Gniazda zakłada na starych drzewach. Wyróżnia się dwa podgatunki.

Bielik amerykański
Haliaeetus leucocephalus[1]
(Linnaeus, 1766)
Ilustracja
Głowa bielika amerykańskiego
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada neognatyczne
Rząd szponiaste
Rodzina jastrzębiowate
Podrodzina jastrzębie
Rodzaj Haliaeetus
Gatunek bielik amerykański
Synonimy
  • Falco leucocephalus Linnaeus, 1766[2]
Podgatunki
  • H. l. washingtoniensis (Audubon, 1827)
  • H. l. leucocephalus (Linnaeus, 1766)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Pora występowania

     Przebywa stale, rozród

     Odwiedza latem, rozród

     Odwiedza zimą

     Jedynie migruje

Odgłosy wydawane przez bielika amerykańskiego

Problem z odtwarzaniem pliku? Zobacz Pomoc.

Haliaeetus leucocephalus to duży ptak o długości ciała od 71 do 96 cm, z rozpiętością skrzydeł od 168 do 244 cm, oraz wagą od 3 do 6,3 kg. Samice o około 25% większe niż samce. Upierzenie ciała dorosłych osobników jest brązowe, mają białą głowę i ogon, jasnożółte tęczówki i szpony oraz mocno zakrzywiony dziób. Podrostki całkowicie brązowe poza żółtymi stopami. Samce i samice identyczne pod względem upierzenia. Żywią się głównie rybami, ale są konsumentami oportunistycznymi. Polują na ryby, wykorzystując lot opadający i wyciągając je z wody za pomocą szponów. Osiągają dojrzałość płciową w wieku czterech lub pięciu lat. Na wolności dożywają do lat trzydziestu, ale zwykle żyją dłużej w niewoli[4]. Budują największe gniazda ze wszystkich ptaków występujących w Ameryce Północnej. Głębokość konstrukcji dochodzi do 4 metrów, szerokość do 2,5 metra, waga do 1 tony[5].

Pod koniec XX wieku gatunek był na skraju wymarcia na terenie Stanów Zjednoczonych (z wyjątkiem Alaski, gdzie jego populacja rosła, podobnie jak i w Kanadzie), ale obecnie liczebność utrzymuje się na stabilnym poziomie. 12 lipca 1995 bielik amerykański został oficjalnie przeklasyfikowany przez „United States Fish and Wildlife Service” z kategorii „Endangered” (zagrożony wyginięciem) na „Threatened” (narażony na wyginięcie). 6 lipca 1999 zapoczątkowano inicjatywę To Remove the Bald Eagle in the Lower 48 States From the List of Endangered and Threatened Wildlife („Zdjęcie bielika amerykańskiego z listy zagrożonych gatunków na terenie 48 stanów USA”). 28 lipca 2007 został usunięty z rządowej listy zagrożonych gatunków.

SystematykaEdytuj

Bielik amerykański był jednym z wielu gatunków pierwotnie opisanych przez szwedzkiego przyrodnika Karola Linneusza w jego XVIII-wiecznej pracy – Systema Naturae. Został przez niego pierwotnie umieszczony w rodzinie sokołowatych (Falconidae) pod nazwą Falco leucocephalus[6].

Ptak ten wyglądem bardzo przypomina euroazjatyckiego bielika (Haliaeetus albicilla), co doprowadziło badaczy do wniosku, że te gatunki musiały w przeszłości mieć wspólnego przodka, a ich linie rozwojowe rozdzieliły się w wyniku odizolowania populacji we wczesnym miocenie (najwcześniej 10 mln lat temu). Ale możliwe także, że stało się to dużo wcześniej, we wczesnym lub środkowym oligocenie – 28 mln lat temu, jeśli znalezione skamieniałości są prawidłowo kojarzone z tym rodzajem[7]. Do rozejścia się linii rodowych obu gatunków doszło prawdopodobnie nad północną częścią Oceanu Spokojnego (specjacja allopatryczna). Bielik egzystował w Azji i Europie, natomiast bielik amerykański w Ameryce Północnej[8]. Gatunki różnią się jedynie ubarwieniem głowy, która u euroazjatyckiego bielika jest jasna z motywami brązu oraz kolorem grzbietu i brzucha – które są u tego ptaka ciemnobrązowe. Rozmiary obu gatunków są podobne.

Etymologia nazwyEdytuj

 
Podgatunek H. l. washingtoniensis w locie; Alaska

Polska zwyczajowa nazwa gatunkowa nawiązuje do miejsca jego wyłącznego występowania – kontynentu amerykańskiego. Angielska nazwa gatunkowa – Bald Eagle pochodzi od charakterystycznego wyglądu głowy dorosłych osobników. Słowo bald pochodzi od średnioangielskiego balled, co znaczyło „świecąca biel”, lub „błyszcząca biel”, co z kolei sugeruje, że nazwa gatunku początkowo opisywała białe piórka na głowie, a nie ich brak, słowo Eagle znaczy „orzeł”. Naukowa nazwa rodzaju – Haliaeetus oznacza: „orzeł morski” (z klasycznego języka greckiego: haliaetos). Natomiast epitet gatunkowy leucocephalus to latynizm z greki klasycznej znaczący: biała głowa – z greckiego λευκος leukos („biały”, „jasny”, „błyszczący”, „połyskliwy”) i κεφαλη kephale („głowa”)[9][10].

MorfologiaEdytuj

Upierzenie dorosłego osobnika równomiernie brązowe poza białą głową i ogonem, który jest umiarkowanie długi i przypomina kształtem klin. Samce i samice identyczne pod względem koloru upierzenia, jednak gatunek wykazuje dymorfizm płciowy co do rozmiarów ciała – samice są większe od samców o 25%[5]. Dziób, stopy i tęczówki jaskrawo żółte. Nogi upierzone, a palce krótkie i silne z dużymi szponami. Wysoce rozwinięte szpony u tylnych palców są używane do przeszywania ważnych obszarów ciała zdobyczy, podczas gdy jest ona przytrzymywana szponami u palców przednich[11]. Dziób duży, haczykowato wygięty, z żółtą woskówką[12]. Dorosły bielik jest nie do pomylenia z żadnym innym ptakiem w swoim rodzimym zasięgu. Blisko spokrewniony bielik afrykański (H. vocifer) (występujący daleko poza zasięgiem bielika amerykańskiego) ma również brązowe ciało (aczkolwiek o nieco bardziej rudym odcieniu), białą głowę i ogon, ale różni się od amerykańskiego posiadaniem białej piersi i czarnej końcówki dzioba[13].

 
Młody osobnik na piasku

Upierzenie młodych osobników brązowe z białymi cętkami do czasu, aż dożyją pięciu (rzadko czterech, bardzo rzadko trzech) lat życia, wtedy osiągają dojrzałość płciową[5][11]. Młode bieliki są odróżniane od orłów przednich (Aquila chrysaetos) po bardziej odstającej głowie z większym dziobem, równych skrzydłach, które są opuszczone (nie odrobinę podniesione, jak u orła przedniego) oraz tym, że bieliki amerykańskie trzymają skrzydła podczas lotu bardziej prosto, a ich nogi nie są całkowicie opierzone. Młode mają także jaśniej ubarwione pióra w górnych obszarach ciała, szczególnie powyżej średnich pokryw skrzydłowych[14]. Kolejną cechą wyróżniającą niedojrzałego bielika od dorosłego ptaka jest czarny dziób z żółtą końcówką. Dojrzały osobnik ma całkowicie żółty dziób. Bielik jest czasem uważany za największego prawdziwego drapieżnika rzędu szponiastych (Accipitriformes) w Ameryce Północnej. Jedynym większym gatunkiem podobnym do ptaków drapieżnych jest kondor kalifornijski (Gymnogyps californianus), kondorowaty który dziś nie jest zwykle uważany za blisko spokrewnionego ze szponiastymi[15]. Jednak orzeł przedni, ważący średnio 4,18 kg, o rozpiętości skrzydeł 63 cm u podgatunku amerykańskiego (A. c. Canadensis), jest zaledwie 455 g lżejszy, porównując średnią masę ciała i przewyższa bielika w średniej średniej rozpiętości skrzydeł o około 3 cm[13][16]. Ponadto bliscy kuzyni bielika, posiadający stosunkowo większą rozpiętość skrzydeł ale krótszy ogon bielik zwyczajny i większy bielik olbrzymi (H. pelagicus) mogą, rzadko zalatywać na wybrzeże Alaski z Azji[13].

Długość ciała mieści się w granicach od 71 do 96 cm. Rozpiętość skrzydeł dorosłych samic dochodzi do 2,44 m długości, podczas gdy dorosłych osobników męskich do 1,68 m[5]. Dojrzałe samice ważą około 5,8 kg, samce 4,1 kg[17]. Zgodnie z regułą Bergmanna wielkość tych ptaków zmienia się wraz z lokalizacją, rozmiar wzrasta im dalej od równika i tropików. Bieliki z Karoliny Południowej mają średnią masę 3,27 kg i 1,88 m rozpiętości skrzydeł, co jest wartością mniejszą niż ich północni kuzyni. Jeden z przewodników terenowych na Florydzie wymieniał tam równie małą wagę bielików, około 4,13 kg[18]. Wśród ptaków średniej wielkości, stwierdzono, że 117 bielików migrujących w Parku Narodowym Glacier waży średnio 4,22 kg, ale były to głównie młode ptaki. W tym przypadku 6 osobników dorosłych ważyło średnio 4,3 kg.

Zimujące bieliki w Arizonie (zimą ich masa jest największa w ciągu roku, ponieważ jak wiele ptaków drapieżnych spędzają najwięcej czasu na żerowaniu) wynoszą średnio 4,74 kg[19]. Największe bieliki pochodzą z Alaski, gdzie duże samice mogą ważyć ponad 7 kg i mieć rozpiętość skrzydeł 2,44 m. Badanie masy dorosłych ptaków na Alasce wykazało, że samice ważyły ​​średnio 5,35 kg, a samce 4,23 kg w porównaniu do średniej wagi niedojrzałych osobników która wynosiła odpowiednio 5,09 kg i 4,05 kg[20][21]. Jedna z dużych samic ważyła 7,4 kg[22]. R.S. Palmer odnotował wzmiankę z 1876 z hrabstwa Wyoming w Nowym Jorku o ogromnej samicy bielika amerykańskiego, którą zastrzelono; jej rozmiar zmierzono na 8,2 kg[21]. Przy standardowych pomiarach rozpiętość skrzydeł jest w granicach 51,5–69 cm, ogona 23–37 cm, a stępu od 8 do 11 cm[23]. Wierzchołek dzioba (culmen) w zakresie od 3 do 7,5 cm (mierzone w linii prostej od czubka dzioba do punktu gdzie zaczyna się upierzenie), natomiast długość od środka krajca do końca dzioba wynosi 7–9 cm[23]. Rozmiar dzioba różni się w obrębie gatunku, ponieważ u bielików z Alaski mogą być nawet dwukrotnie dłuższe niż dzioby „południowych ptaków” (np. z Georgii, Luizjany, Florydy)[24][25].

WystępowanieEdytuj

ŚrodowiskoEdytuj

 
Bielik amerykański w locie, Ontario w Kanadzie
 
Podczas szkolenia w Canadian Raptor Conservancy, placówce licencjonowanej przez prowincję Ontario

Bielik występuje w okresie lęgowym w praktycznie każdym środowisku wodno-bagiennym w Ameryce, takim jak wybrzeża, rzeki, duże jeziora lub bagna lub inne duże akweny z dużą ilością ryb. Badania wykazały, że preferowane są akweny o obwodzie większym niż 11 km, a jeziora o powierzchni większej niż 10 km² są optymalne dla gniazdujących bielików[26].

Bielik zwykle wymaga starych i dojrzałych drzewostanów drzew iglastych lub liściastych do usadowienia się, nocowania i gniazdowania. Gatunek drzewa jest mniej ważny dla pary bielików niż jego wysokość, kompozycja i lokalizacja[27]. Być może kluczowe znaczenie dla tego gatunku ma obfitość stosunkowo dużych drzew otaczających zbiornik wodny. Wybrane drzewa muszą mieć dobrą widoczność, ponad 20 m wysokości, otwartą strukturę i rosnąć blisko łowisk. Jeśli drzewa służące do założenia gniazda znajdują się w stojącej wodzie, na przykład na bagnach namorzynowych, gniazdo może znajdować się dość nisko, na wysokości 6 m nad ziemią[28]. W bardziej typowym przypadku drzewa stojącego na suchym gruncie, gniazda mogą znajdować się na wysokości od 16 do 38 m. W zatoce Chesapeake drzewa na których bieliki zakładają gniazda mają średnicę 82 cm i całkowitą wysokość 28 m, podczas gdy na Florydzie przeciętne drzewo lęgowe ma 23 m wysokości i 23 cm średnicy[29][30]. Drzewa wykorzystywane do gniazdowania w obszarze Greater Yellowstone mają średnio 27 m wysokości[31]. Drzewa lub lasy wykorzystywane do gniazdowania powinny mieć baldachimy okrywające nie więcej niż 60% i nie mniej niż 20% powierzchni ziemi oraz znajdować się w pobliżu wody[26]. Większość gniazd znaleziono w odległości 200 m od otwartej wody. Największa odległość od wód otwartych odnotowana dla gniazda bielika amerykańskiego wyniosła ponad 3 km (gniazdo znajdowało się na Florydzie)[15].

Gniazda bielików są często bardzo duże, ze względu na wielkość ptaków. Największe odnotowane gniazdo znaleziono na Florydzie w 1963 i zmierzono na prawie 10 stóp szerokości i 20 stóp głębokości[32].

Na Florydzie siedliska lęgowe często składają się z bagien namorzynowych, obszarów przy linii brzegowych jezior i rzek, wysepek, sezonowo zalewanych flatwoods, rozlewisk oraz otwartych prerii i pastwisk z rozproszonymi wysokimi drzewami. Ulubionymi drzewami do gniazdowania są rosnące na Florydzie: sosna Eliotta (Pinus elliottii), sosna długoigielna (P. palustris), sosna taeda (P. taeda) i drzewa cyprysowe, ale na południowych obszarach przybrzeżnych zwykle używają namorzynów[28]. W Wyoming, gaje dojrzałych drzew bawełnianych lub wysokich sosen występujących wzdłuż strumieni i rzek są typowym siedliskiem gniazdujących bielików. Bieliki z Wyoming mogą zamieszkiwać typy siedlisk, od dużych, starych drzewostanów sosny żółtej (Pinus ponderosa) do wąskich pasm drzew nadbrzeżnych otoczonych rangelandem[15]. Na południowo-wschodniej Alasce świerki sitkajskie (Picea sitchensis) stanowią 78% drzew wykorzystywanych przez bieliki, następne są choiny (Tsuga) które stanowią 20%[27]. Coraz częściej bieliki gniazdują w pobliżu w sztucznych zbiorników z rybami[28].

 
Ze świeżo schwytaną rybą w Kodiak

Jest szczególnie wrażliwy na działalność człowieka, dlatego występuje przede wszystkim na obszarach wolnych od jego działalności. Wybiera miejsca oddalone co najmniej o 1,2 km od obszarów niewielkiej działalności człowieka i 1,8 km od obszarów intensywniejszej działalności ludzkiej[26]. Jednak bieliki od czasu do czasu gnieżdżą się w ujściach wielkich rzek lub cichych zalesionych obszarach w dużych miastach, takich jak wyspa Hardtack nad rzeką Willamette w Portland, stan Oregon lub Narodowy rezerwat przyrody Johna Heinza w Tinicum w Filadelfii, Pensylwania, które są otoczone dużymi centrami aktywności ludzi[33][34]. Ponadto, nawet bardziej w opozycji do normalnego zachowania bielików, jedna z rodzin ptasich przeniosła się w okolice Harlemu w Nowym Jorku w 2010[35].

Podczas zimowania bieliki są mniej wybredne w stosunku do zajmowanego siedliska oraz niepokojenia ze strony ludzi. Zwykle gromadzą się w miejscach z licznymi wysokimi stanowiskami do obserwacji otoczenia i wodami obfitującymi w pożywienie oraz (w klimacie północnym) częściowo niezamarzniętymi wodami. Alternatywnie, niewyprowadzające lęgów lub zimujące bieliki, szczególnie na obszarach pozbawionych wpływów człowieka, spędzają czas w różnych wyżynnych, lądowych siedliskach, czasami dość daleko od dróg wodnych. W północnej części Ameryki Północnej (szczególnie w części wewnętrznej) zamieszkiwanie tych miejsc przez bieliki amerykańskie jest szczególnie powszechne, ponieważ niezamarznięta woda jest często niedostępna. Siedliska zimowania na wyżej położonych obszarach często składają się z siedlisk otwartych z koncentracją średnich ssaków. Są to miejsca takie jak prerie, łąki czy tundra, lub otwarte lasy z regularnym dostępem do padliny[15][27].

Zasięg występowaniaEdytuj

Jego naturalne środowisko to znaczna część Ameryki Północnej, w tym większa część Kanady, cały obszar kontynentalny Stanów Zjednoczonych oraz północny Meksyk. To jedyny bielik występujący wyłącznie w Ameryce Północnej. Ptak jest zdolny przeżyć w różnorodnych siedliskach – od zanieczyszczonych rzek Luizjany po Pustynię Sonorę i wschodnie lasy liściaste Quebeku oraz Nowej Anglii. Ptaki występujące na północy migrują, podczas gdy podgatunek południowy rezyduje, nierzadko pozostając na terytorium rozrodczym przez cały rok. Chociaż wcześniej populacja bielika amerykańskiego odbudowywała się, teraz jej liczebność zaczęła spadać na obszarze Alaski, na Aleutach oraz w północnej i wschodniej Kanadzie i Florydzie[36].

 
Młody ptak z łososiem; Alaska

Zdarzało się, że bielik amerykański zalatywał do Irlandii, gdzie odnotowano go dwukrotnie. Po raz pierwszy młodego osobnika tego gatunku zastrzelono nielegalnie w hrabstwie Fermanagh 11 stycznia 1973 (uznano go błędnie za bielika). Był to pierwszy przypadek odnotowania tego gatunku po wschodniej stronie Oceanu Atlantyckiego[37]. Po raz drugi wyczerpanego młodego bielika amerykańskiego schwytano w Hrabstwie Kerry 15 listopada 1987[38].

Zimą bieliki amerykańskie zbierają się w miejscach obfitujących w pożywienie. Na przykład od połowy listopada do lutego, od tysiąca do dwóch tysięcy osobników zimuje w okolicy Squamish i Brackendale, w Kolumbii Brytyjskiej, w połowie drogi między Vancouver i Whistler. Ptaki zbierają się tam głównie wzdłuż rzek Squamish, Mamquam i Cheakamus, gdzie polują na łososie odbywające tarło[39].

PożywienieEdytuj

Strategia żerowania jest oportunistyczna (gatunek korzysta z każdej nadarzającej się okazji, ma szeroką walencję ekologiczną), co jest korzystne w warunkach niestabilnych, o dużej nieciągłości środowiska. Pożywienie ptaka urozmaicone, jednak chwyta głównie ryby. Na zachodnim wybrzeżu Ameryki Północnej bielik poluje na pstrągi i łososie, które stanowią jego główny składnik pożywienia[40]. Miejscowo mogą polegać w dużej mierze na padlinie (głównie zimą), np. żerując na kawałkach ciał wielorybów wyrzuconych na brzeg, małych rybach czy ssakach kopytnych. Czasami dla utrzymania się przy życiu mogą także żywić się na wysypiskach lub kraść jedzenie z kempingów i pikników. Z ssaków polują na króliki, zające, szopy, piżmaki, bobry kanadyjskie, wydry morskie i jelenie. Żywią się też ptakami, takimi jak: perkozy, alki, kaczki, mewy, łyski, czaple i gęsi. Większość ofiar bielika jest od niego nieco mniejsza, ale ten drapieżnik atakuje także tak duże ptaki, jak czaple modre, czy nawet łabędzie, co zostało udokumentowane. Gady, płazy i skorupiaki (zwłaszcza kraby), jeżeli są dostępne – również są zjadane.

 
Ptak ze świeżo złapaną rybą

Polując na ryby, które są najłatwiejszym do schwytania i zarazem najważniejszym składnikiem pożywienia bielików amerykańskich, nurkują w dół, lecą nisko ponad wodą i chwytają rybę, wyciągając ją szponami. Ptaki żywią się, przytrzymując ryby szponami jednej nogi i rozrywając ich ciała drugą. Bieliki, podobnie jak rybołowy, mają specjalny układ potężnych szponów na palcach u nóg, co pozwala im chwycić rybę[41].

 
Bielik amerykański jedzący padlinę wieloryba

Czasami, jeśli ryba jest zbyt ciężka, żeby bielik amerykański mógł ją podnieść, zostaje wciągnięty do wody. Zwykle udaje mu się wypłynąć, jednak niektóre bieliki toną lub umierają na skutek hipotermii. W rywalizacji o pokarm bieliki zazwyczaj dominują wśród innych drapieżników łowiących ryby, czy wśród padlinożerców, agresywnie wypierając ssaki, takie jak kojoty i lisy oraz ptaki: kruki, mewy, sępy i inne szponiaste. Bieliki amerykańskie mogą być wyparte przez osobniki własnego gatunku lub też przez orły przednie. Żaden z tych gatunków nie jest jednak dominujący. Od czasu do czasu bieliki amerykańskie kradną ryby niewielkich drapieżców, takich jak rybołowy, praktyka ta znana jest jako kleptopasożytnictwo[42].

Tryb życia i zachowanieEdytuj

Haliaeetus leucocephalus jest znakomitym lotnikiem i unosi się wykorzystując prądy termiczne. Podczas lotu osiąga prędkość 56–70 km/h, natomiast podczas lotu z rybą około 48 km/h[41]. Część populacji migruje, to jednak zależy od warunków środowiska, w którym żyją. Jeśli ptak na swoim terytorium ma dostęp do niezamarzającego zbiornika wodnego, pozostaje nad nim przez cały rok. Jednak jeśli woda zamarza zimą, co uniemożliwia mu zdobycie pożywienia, przenosi się bardziej na południe lub na wybrzeże. Wybiera takie trasy migracji, na których może korzystać z kominów termicznych, prądów wstępujących i zasobów pożywienia. W czasie wędrówki może unosić się na duże wysokości i szybować, dzięki czemu oszczędza energię potrzebną mu na poruszanie skrzydłami. Migruje zazwyczaj podczas dnia, gdy Słońce nasila pionowe ruchy powietrza w atmosferze[11].

GłosEdytuj

Jego głos to zwykle przenikliwy pisk, przerywany przez „chrząknięcia”. Ptaki nie wydają krzyku, jaki zwykle wykorzystywany jest w filmach z ich udziałem. To odgłos myszołowa rdzawosternego (Buteo jamaicensis), który jest tam umieszczany w celu uzyskania lepszego efektu.

Długość życiaEdytuj

 
Nowo opierzony młodociany osobnik

Średnia długość życia bielików na wolności wynosi około 20 lat, przy czym najstarszy osobnik którego wiek został potwierdzony miał 38[43]. W niewoli często żyją nieco dłużej. W jednym przypadku trzymany w niewoli osobnik z Nowego Jorku żył przez prawie 50 lat. Podobnie jak w odniesieniu do ich wielkości, wydaje się, że na średnią długość życia populacji bielika wpływa siedlisko i dostęp do pożywienia[4]. Ponieważ nie są już tak mocno prześladowane, śmiertelność dorosłych jest dość niska. W jednym badaniu bielików z Florydy, dorosłe miały 100% roczny wskaźnik przeżywalności[16]. W Zatoce Księcia Williama na Alasce, dorosłe osobniki miały roczny wskaźnik przeżywalności na poziomie 88%, nawet po wycieku ropy z Exxon Valdez, który niekorzystnie wpłynął na bieliki w okolicy[44]. Spośród 1428 osobników, które zostały poddane sekcji przez National Wildlife Health Center w latach 1963–1984, 329 (23%) bielików padło z powodu urazu, głównie zderzenia z drutami i pojazdami; 309 (22%) padło w wyniku postrzału; 158 (11%) z powodu zatrucia; 130 (9%) od porażenia prądem; 68 (5%) z powodu uwięzienia; 110 (8%) z wycieńczenia i 31 (2%) z powodu choroby; przyczyna śmierci była nieokreślona w 293 (20%) przypadkach[45]. W tym badaniu 68% przypadków śmierci było spowodowane przez człowieka[45]. Obecnie uważa się, że strzelanie do bielików znacznie się zmniejszyło ze względu na nadanie statusu gatunku pod ochroną[46]. W jednym przypadku dorosły bielik badający gniazdo sokoła wędrownego w poszukiwaniu zdobyczy doznał wstrząsu mózgu od uderzenia przez nurkującego sokoła i ostatecznie zmarł kilka dni później[47]. Istnieje nagranie przedstawiające pumę płową (Puma concolor) zasadzającą się i zabijającą niedojrzałego bielika amerykańskiego, karmiącego się na szczątkach królika, chociaż ten film mógł zostać ustawiony[48].

Większość śmierci niezwiązanych z ludźmi dotyczy piskląt lub jaj. Około 50% bielików przeżywa pierwszy rok[49]. Jednak w rejonie zatoki Chesapeake 100% z 39 oznakowanych piskląt przeżyło pierwszy rok[50]. Czasami śmierć pisklęcia lub stłuczenie czy niewyklucie jaja, są spowodowane zawaleniem się gniazda, głodem, agresją rodzeństwa lub niekorzystną pogodą. Inną znaczącą przyczyną przepadania jaj i piskląt jest drapieżnictwo. Potwierdzono że żerują na nich duże mewy, krukowate (w tym kruki, wrony i sroki), rosomaki (Gulo gulo), kuny (Martes pennanti), myszołowy rdzawosterne, sowy, orły, rysie rude (Lynx rufus), niedźwiedzie czarne (Ursus americanus) i szopy pracze[51][52][53][54][55][56][57][58]. Jeśli dostęp do pożywienia jest ograniczony, czas przebywania rodziców w gnieździe może być krótszy, aby móc dłużej żerować; skutkuje to mniejszą ochroną gniazda[20]. Pisklęta są zwykle chronione przed drapieżnictwem ze strony zwierząt lądowych, które słabo się wspinają, ale lisy polarne (Vulpes lagopus), od czasu do czasu podbierały pisklęta z gniazd naziemnych na wyspie Amchitka na Alasce, zanim zostały tam wytępione[59]. Bielik będzie zaciekle bronił swojego gniazda przed wszystkimi drapieżnikami, a nawet odpierał ataki niedźwiedzi, o czym świadczy przypadek strącenia czarnego niedźwiedzia z drzewa, gdy ten próbował wspiąć się do piskląt[60].

RozródEdytuj

 
Pisklęta
 
Gniazdo

Młode osiągają dojrzałość płciową w wieku czterech, pięciu lat. Gdy są już dorosłe często wracają na obszar, gdzie się wykluły. Uważa się, że bieliki amerykańskie tworzą pary na całe życie. Jednakże, jeśli jeden z partnerów zdechnie albo zniknie, drugi wybiera nowego. Pary, które wielokrotnie nieskutecznie próbowały odchować młode, także mogą się rozejść[61]. Zaloty bielików amerykańskich wiążą się ze skomplikowanymi nawoływaniami i popisami lotniczymi, które obejmują loty nurkowe, pościgi, kołowrotki (kiedy lecą wysoko) i swobodne spadanie kończone tuż przed zderzeniem z ziemią[62]. Zazwyczaj terytorium bronione przez dojrzałą parę będzie mieć od 1 do 2 km siedliska nadbrzeżnego[15].

W porównaniu z większością innych ptaków drapieżnych, które najczęściej gniazdują w kwietniu lub maju, bieliki wcześnie odbywają lęgi: budowanie lub wzmacnianie gniazd odbywa się często do połowy lutego, składanie jaj jest często pod koniec lutego (na północy ziemię może pokrywać jeszcze śnieg), a inkubacja zwykle w połowie marca i na początku maja. Jaja wykluwają się od połowy kwietnia do początku maja, a młode pierzą się pod koniec czerwca do początku lipca[15]. Gniazdo jest największym spośród wszystkich ptaków w Ameryce Północnej; jest używane wielokrotnie przez wiele lat, a każdego roku dodaje się więcej materiału i ostatecznie może być duże na 2,5 m wszerz i waży tonę;[5] odnotowano, że jedno gniazdo na Florydzie ma 6,1 m głębokości, 2,9 metra wszerz i waży 2,7 tony[63]. Jest to największe znane nadrzewne gniazdo, jakie kiedykolwiek odnotowano, dla dowolnego zwierzęcia[64]. Gniazda są zwykle używane przez mniej więcej pięć lat, ponieważ albo spadają podczas burzy, albo łamią się gałęzie, podtrzymujące strukturę, co spowodowane jest ich samą masą. Jednak jedno gniazdo na środkowym zachodzie było użytkowane nieprzerwanie przez co najmniej 34 lata[28]. Gniazdo zbudowane jest z gałęzi, zwykle na dużych drzewach w pobliżu wody. Podczas lęgów tam, gdzie nie ma drzew, bielik będzie gniazdować na ziemi, co zostało odnotowane głównie na obszarach w dużej mierze odizolowanych od drapieżników lądowych, takich jak wyspa Amchitka na Alasce[59].

Bieliki znoszą między jednym a trzema jajami w jednym lęgu, ale rzadko zdarza się, aby wszystkie trzy pisklęta przeżyły. Zarówno samiec, jak i samica na przemian wysiadują jaja. Rodzic, który aktualnie nie siedzi na gnieździe, poszukuje jedzenia lub materiału na gniazdo, które ciągle jest powiększane. Średnia długość jaja to 7,3 cm, a szerokość 5,5 cm[65].

Okres inkubacji trwa średnio 35 dni, następnie rodzice opiekują się potomstwem do czasu, aż ptaki będą w wieku około czterech tygodni. Pisklęta osiągają pełne upierzenie po 70-92 dniach – czas ten jest uzależniony od płci, kolejności wyklucia, czy szybkości rozwoju. Jajo lub pisklę może zostać zjedzone przez takie drapieżniki, jak sroki amerykańskie, mewy, kruki, wrony, baribale i szopy. Dorosłe osobniki zażarcie bronią swoje młode przed każdym napastnikiem.

Status, zagrożenia i ochronaEdytuj

Bielik amerykański był niegdyś gatunkiem powszechnym na dużej części kontynentu amerykańskiego. Jednak w XX wieku jego populacja została dotknięta przez choroby, które wywołane były przez różnorodne czynniki. Szczególnie groźna przypadłość, skutkująca kruchością skorupek jaj tych ptaków, została przypisana wykorzystywaniu pestycydu DDT[66]. Bieliki amerykańskie, jak wiele innych ptaków drapieżnych, były szczególnie dotknięte DDT. Środki przeciw owadom, rozpylane nad polami, pod wpływem deszczów przesiąkały do ekosystemów wodnych. Za pośrednictwem łańcucha pokarmowego pestycydy z planktonu i mniejszych ryb dostawały się do większych i gromadziły w tysiąckrotnie wyższych dawkach[67]. Na końcu łańcucha pokarmowego stały bieliki amerykańskie. Jednak dawki DDT zgromadzone w ich organizmach były już zbyt duże. Zatrucia chemikaliami spowodowały, że w ciałach tych orłów brakowało wapnia, potrzebnego do wytworzenia grubej skorupy jaj. Cienkie skorupki nie wytrzymywały ciężaru wysiadujących je ptaków, które rozgniatały jaja[36].

We wczesnych latach XVIII wieku populację bielików amerykańskich szacowano na 300-500 tysięcy osobników[68], ale w 1950 zostało tylko 412 gniazdujących par w 48 kontynentalnych stanach USA. Innymi czynnikami zanikania ich populacji było zmniejszanie się ich naturalnego siedliska i tępienie ptaków, które przedstawiano jako „wiodący powód bezpośredniej śmiertelności u zarówno dorosłych, jak i niedojrzałych osobników bielików amerykańskich” w raporcie zamieszczonym w Endangered Species Technical Bulletin z 1978 roku. W 1984, National Wildlife Federation zapisała polowania, linie wysokiego napięcia (ze względu na śmiertelne porażenia prądem elektrycznym) i zderzenia w locie, jako główne powody śmierci orła. Na populacje bielika amerykańskiego negatywny wpływ miały także zanieczyszczenia olejami, ołowiem i rtęcią oraz człowiek i drapieżniki[69].

 
Młody osobnik (1 rok)

Gatunek był początkowo chroniony w USA i Kanadzie przez Migratory Bird Treaty Act z 1918 r., która zabraniała ścigania, polowania, łapania, trzymania w niewoli, zabijania lub sprzedawania tego gatunku (i około 800 innych). Od 1936 r. został objęty ochroną w Meksyku, przez co był odtąd chroniony w całej Ameryce Północnej. W 1940 r. w USA weszła w życie Ustawa o ochronie bielika amerykańskiego, która chroni przed łapaniem w pułapki, posiadaniem oraz handlem dwa gatunki ptaków – bielika amerykańskiego i orła przedniego. Bielika amerykańskiego ogłoszono w USA gatunkiem zagrożonym w 1967 r., a między 1962 i 1972 r. wprowadzono dalsze ograniczenia w wykorzystaniu tego ptaka w handlu. W 1972 r. w Stanach Zjednoczonych zabronione zostało stosowanie DDT[70]. Używanie DDT zostało całkowicie zakazane w Kanadzie w 1989, choć jego wykorzystywanie było ograniczone już od 1970[71].

Kiedy przepisy dotyczące stosowania DDT zmieniły się, populacja orła wróciła do normy. Bielik amerykański jest dziś spotykany w znacznej części Stanów Zjednoczonych i w Kanadzie, szczególnie blisko dużych zbiorników wodnych. Na początku roku 1980 szacowana ogólna liczba osobników wynosiła 100 tys. ptaków, natomiast w 1992 r. od 110 do 115 tysięcy[5]. W USA stanem z największą stałą populacją jest Alaska, gdzie występuje około 40-50 tys. ptaków. Druga pod względem wielkości populacja znajduje się w kanadyjskiej prowincji Kolumbii Brytyjskiej – 20-30 tys. ptaków w 1992 r.[5].

Bielik amerykański został oficjalnie zdjęty z listy gatunków zagrożonych rządu federalnego USA 12 lipca 1995 r. przez U.S. Fish and Wildlife Service, gdy gatunek przeklasyfikowano z rangi „Endangered” (zagrożony wyginięciem) na „Threatened” (narażony na wyginięcie). 6 lipca 1999 r. zapoczątkowana została inicjatywa, by usunąć bielika amerykańskiego z listy gatunków zagrożonych na terenie 48 stanów USA. Ptak został ostatecznie zdjęty z tej listy 28 czerwca 2007 r[72]. Został również zmieniony poziom ryzyka jego wyginięcia w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych – na „gatunek najmniejszej troski[73]. Bielik jest także chroniony przez „Konwencję o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem” (ang. Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora, CITES)[74].

PodgatunkiEdytuj

Istnieją dwa poznane podgatunki bielika amerykańskiego[5][1][75][2][76].

Wyróżniane podgatunki
H. l. leucocephalus
(Linnaeus, 1766 Syst.Nat.ed.12 p. 124)
H. l. leucocephalus jest podgatunkiem nominatywnym – został wydzielony od podgatunku H. l. alascanus na podstawie obszaru występowania – na południe od równoleżnika 38°N[77]. Spotykany głównie w południowej części Stanów Zjednoczonych i w Kalifornii Dolnej w Meksyku[78].


H. l. washingtoniensis
(Audubon, 1827 BirdsAm. 1 pl.11)
H. l. washingtoniensis, synonim H. l. alascanusC.H. Townsend, 1897. Północny podgatunek jest większy niż występujący na południu nominatywny H. I. leucocephalus. Spotykany na północy Stanów Zjednoczonych, w Kanadzie i na Alasce[5][78]. Poniżej 38° N występuje na wschodnim wybrzeżu USA, na przylądku Hatteras w Karolinie Północnej[77].


Bielik amerykański w kulturze człowiekaEdytuj

W niewoliEdytuj

 
Bielik używany w sokolnictwie

W Stanach Zjednoczonych na trzymanie bielików amerykańskich w niewoli konieczne jest zezwolenie. Wydaje się je głównie placówkom oświatowym, a trafiają tam zazwyczaj bieliki trwale niepełnosprawne, które nie poradziłyby sobie na wolności. Obiekty, w których są hodowane, muszą posiadać odpowiednie klatki oraz doświadczonych pracowników, którzy umieją obchodzić się z ptakami.

W Polsce warunki hodowli i utrzymywania bielika szczegółowo określa rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 20 grudnia 2004 r, w którym zawarto m.in. konieczność zapewnienia gatunkom z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae) dostosowanego rozmiarowo pomieszczenia w ogrodach zoologicznych (dla dorosłej samicy bielika amerykańskiego jest to zwykle 5 m²)[79][80].

Bieliki amerykańskie z reguły nie nadają się do publicznych widowisk, ponieważ są zbyt płochliwe, podatne na stres oraz nieprzewidywalne. W Stanach Zjednoczonych bieliki amerykańskie nie mogą być hodowane dla sokolnictwa. W Kanadzie wymagane jest do tego pozwolenie[81].

Zezwolenie na trzymanie w niewoli „w celach religijnych” orłów niezdolnych do życia na wolności mogą uzyskać też członkowie północnoamerykańskich plemion Indian. Używają oni piór, które wypadły w sposób naturalny, oraz szczątków padłych orłów (pióra, głowa, kości) podczas ceremonii o charakterze religijnym i kulturowym.

Bielik amerykański może żyć długo w niewoli (patrz sekcja: Długość życia), jeśli zaadaptuje się do warunków przetrzymywania, ale może też chorować nawet w teoretycznie najbardziej odpowiednim miejscu[82].

Rola w kulturze Indian Ameryki PółnocnejEdytuj

 
Dorosły osobnik lądujący na gnieździe

Bielik amerykański jest świętym ptakiem w niektórych kulturach tubylczych Ameryki Północnej, a jego pióra, podobnie jak pióra orła przedniego, są jednymi z centralnych elementów religii i duchowych obrzędów Indian Ameryki Północnej. Ptaki te w wielu kulturach Indian są świętymi posłańcami między bogami a ludźmi[83].

Wielu uczestników pow-wow używa piór, głów i szponów tych bielików jako elementów ozdobnych strojów tanecznych. Pióra bielika amerykańskiego są często używane w tradycyjnych indiańskich ceremoniach, strojach i ozdobach, w tym do wyrobu wachlarzy, rozet z piór noszonych w tylnej części pasa podczas niektórych tańców pow-wow, czy pióropuszy.

Tradycją plemienia Dakotów jest ofiarowywanie pióra orła, jako formy uhonorowania lub nagrodzenia kogoś. Współcześnie wręcza się je za różne osiągnięcia życiowe, np. z okazji ukończenia college’u[84].

Paunisi uważali bieliki za symbol płodności, gdyż ich gniazda są budowane wysoko nad ziemią, a ptaki te zaciekle bronią swojego potomstwa. Członkowie plemienia Kwakwala rozrzucali orli puch na powitanie ważnych gości[85]. Dla Czoktawów bielik jest symbolem pokoju.

Podczas dorocznej ceremonii religijnej Tańca Słońca, praktykowanej przez niektórych Indian (głównie z Wielkich Równin), bielik ten obecny jest symbolicznie na kilka sposobów. W rozwidleniu centralnego słupa obszernej altany, w której zazwyczaj odbywa się taniec, budowane jest symboliczne gniazdo, a niektóre plemiona (np.: Szoszoni, czy Wrony) umieszczają przy nim (lub u wejścia do altany) wypchanego orła. Tancerze używają obrzędowego gwizdka zrobionego z kości orlego skrzydła i skupiają swój wzrok na symbolicznym gnieździe bielika – „wodza wszystkich stworzeń powietrza” i „strażnika, który chroni ludzi przed złem”, „posłańca Słońca”, który „może posiadać dar uzdrawiania”[86]. Podczas ceremonii medicine man może uzdrawiać chorych za pomocą wachlarza z piór bielika. Dotykając wachlarzem najpierw obrzędowego słupa centralnego, a następnie pacjenta, przekazuje mu „moc” płynącą ze słupa. Następnie medicine man kieruje wachlarz ku niebu, by bielik mógł zanieść modlitwy o chorego do Stwórcy[87].

Amerykańskie przepisy federalne o ochronie ptaków drapieżnych i wędrownych (zwane „prawem o orlich piórach”, ang. Eagle feather law) zezwalają na pozyskiwanie piór bielika amerykańskiego lub orła przedniego w celach religijnych lub duchowych jedynie Indianom z plemion uznawanych przez władze federalne. Niektóre grupy północnoamerykańskich Indian kwestionują konstytucyjność tych przepisów uznając, iż ograniczają one ich wolność religii gwarantowaną przez Pierwszą Poprawkę do Konstytucji Stanów Zjednoczonych[88]. Niektórzy twierdzą też, że przepisy te ograniczają wolność religii członkom plemion nie uznawanych przez władze federalne USA (ale np. uznanych przez władze jednego ze stanów). Prawo o orlich piórach bywa też krytykowane za stosowanie preferencji opartych na kryteriach rasowych i ingerowanie w suwerenność plemion[89].

Jako symbol Stanów ZjednoczonychEdytuj

Bielik amerykański jest symbolem narodowym Stanów Zjednoczonych. To jeden z najbardziej rozpoznawalnych państwowych symboli. Pojawia się na większości oficjalnych pieczęci, w tym na Wielkiej Pieczęci Stanów Zjednoczonych.

Obowiązujący do dziś wzór Wielkiej Pieczęci Stanów Zjednoczonych, przedstawiający bielika amerykańskiego trzymającego w szponach trzynaście strzał i gałązkę oliwną z trzynastoma liśćmi został przyjęty przez Kongres Kontynentalny 20 czerwca 1782[90].

 
Pieczęć prezydenta Stanów Zjednoczonych

Po zakończeniu (w 1783) wojny o niepodległość Benjamin Franklin w 1784 r. napisał z Paryża do córki list, w którym skrytykował wybór bielika amerykańskiego na symbol USA i zasugerował indyka, jako lepszego przedstawiciela amerykańskich wartości. Przedstawił w nim bielika amerykańskiego jako „ptaka o kiepskim charakterze moralnym”, który jest „zbyt leniwy, by samemu łowić ryby”, co nawiązywało do okradania przez niego rybołowów z pożywienia. Nazwał również bielika amerykańskiego „kompletnym tchórzem”, którego łatwo przegonią z dogodnego miejsca znacznie mniejsze tyrankowate. W liście Franklin napisał, że indyk to „dużo bardziej przyzwoity ptak”, opisując go: „trochę próżny i głupi [ale] Ptak Odwagi”[90].

Bielik amerykański pozostał jednak godłem Stanów Zjednoczonych. Został też umieszczony na państwowych pieczęciach oraz na rewersie kilku monet (w tym na ćwierćdolarówce bitej do 1999[91]), gdzie przedstawiono go z głową skierowaną w stronę gałązki oliwnej. Między 1916 a 1945 rokiem Flaga Prezydencka ukazywała bielika zwróconego głową w lewą stronę (prawą dla widza), co zrodziło miejską legendę, że bielik zwrócony był w kierunku gałązki oliwnej w czasie pokoju, natomiast w czasie wojny w kierunku strzał[92].

Heraldyka FilipinEdytuj

Na Wielkiej Pieczęci Stanów Zjednoczonych wzorowane jest godło Filipin. W okresie kiedy Filipiny były kolonią Stanów Zjednoczonych (1898–1946), godło i inne znaki państwowe były w obu państwach wspólne od 1935 do 1946. Na godle niepodległych Filipin od 1946 bielik amerykański zajmował miejsce na lazurowym lub niebieskim tle po lewej stronie tarczy, a hiszpański lew stojący umieszczany był na czerwonym lub szkarłatnym tle po prawej stronie tarczy, co miało symbolizować kolonialną historię Filipin. W 1998 przyjęto ustawę nr 8491, w treści której nie uwzględniono orła i lwa w dolnej części tarczy, usuwając je z niej. Jednak zmodyfikowana tarcza nie jest popularna, ponieważ zgodnie z Konstytucją Filipin zmiana ta musi zostać ratyfikowana w drodze referendum[93].

PrzypisyEdytuj

  1. a b Haliaeetus leucocephalus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b Bald Eagle (Haliaeetus leucocephalus) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 9 stycznia 2011].
  3. Haliaeetus leucocephalus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  4. a b Bald Eagle Fact Sheet (ang.). Southern Ontario Bald Eagle Monitoring Project. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-05-11)].
  5. a b c d e f g h i Josep Del Hoyo, Jose Cabot, Jordi Sargatal: Handbook of the Birds of the World. Volume 2: New World Vultures to Guineafowl. Barcelona: Lynx Edicions. ISBN 84-87334-15-6. (ang.)
  6. (łac.) Carolus Linnaeus: Systema naturae. W: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis [on-line]. 1758. [dostęp 2008-12-04].
  7. M Wink, Heidrich, P. & Fentzloff, C. A mtDNA phylogeny of sea eagles (genus Haliaeetus) based on nucleotide sequences of the cytochrome b gene. „Biochemical Systematics and Ecology”. 24 (7–8), s. 783–791, 1996. DOI: 10.1016/S0305-1978(96)00049-X (ang.). [dostęp 2008-12-04]. 
  8. Bald Eagle Habitat (ang.). Bald-Eagles.info. [dostęp 2008-12-04].
  9. Joshua Dietz: What's in a Name (ang.). Smithsonian National Zoological Park. [dostęp 2008-12-04].
  10. Liddell, Henry George i Robert Scott: „A Greek-English Lexicon” (Abridged Edition). United Kingdom: Oxford University Press, 1980. ISBN 0-19-910207-4. (ang.)
  11. a b c Harris: Bald Eagle Haliaeetus leucocephalus (ang.). University of Michigan Museum of Geology. [dostęp 2008-12-04].
  12. Bald Eagle, Haliaeetus leucocephalus (ang.). Cornell Lab of Ornithology. [dostęp 2008-12-04].
  13. a b c Ferguson-Lees, J., Christie, D.: Raptors of the World. London: Christopher Helm, 2001, s. 717–19. ISBN 978-0-7136-8026-3. (ang.)
  14. David Sibley: The Sibley guide to birds. New York: Alfred A. Knopf, 2000. ISBN 0-679-45122-6. (ang.)
  15. a b c d e f Species Assessment for Bald Eagle (Haliaeetus leucocephalus) in Wyoming (ang.). United States Department of the Interior- Bureau of Land Management.
  16. a b Jeff Watson: The Golden Eagle. A&C Black, 23 sierpnia 2010. ISBN 978-1-4081-1420-9. (ang.)
  17. D.M. Bird: The Bird Almanac: A Guide to Essential Facts and Figures of the World’s Birds. Ontario: Firefly Books, 2004. ISBN 978-1552979259. (ang.)
  18. Maehr, D. S., & Kale, H. W. (2005). Florida's Birds: A Field Guide and Reference. Pineapple Press Inc.
  19. Zylo, M. T. (2012). Bald eagles (Haliaeetus leucocephalus) wintering in northern Arizona select perches based on food availability, visibility and cover (Doctoral dissertation, Northern Arizona University).
  20. a b Eagles, Hawks and Falcons of the World by Leslie Brown & Dean Amadon. The Wellfleet Press (1986), ​ISBN 978-1-55521-472-2​.
  21. a b Palmer, R. S. (Ed.). (1988). Handbook of North American Birds Volume VI: Diurnal Raptors (Part 1). Yale University Press.
  22. Gende, S. M. (2008). Perspectives on the Breeding Biology of Bald Eagles in Southeast Alaska. Bald Eagles in Alaska, Bruce A. Wright and Phil Schempf, eds. University of Alaska Southeast.
  23. a b Bald Eagle. Birds of North America Online. Bna.birds.cornell.edu. Retrieved on 2012-12-24.
  24. Imler, R. H., & Kalmbach, E. R. (1955). The Bald Eagle and its economic status (Vol. 30). US Government Printing Office.
  25. Friedman, H., & Ridgway, R. (1950). The birds of north and middle America. Part XI. Cathartidae to Falconidae. U.S. Nat. Mus. Bull. no. 50.
  26. a b c Wildlife Species: Haliaeetus leucocephalus (ang.). USDA Forest Service.
  27. a b c Suring, L.: Habitat Relationships of Bald Eagles in Alaska (ang.). U.S. Forest Service. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-06-05)].
  28. a b c d The Bald Eagle in Florida (ang.). Florida Power & Light Company. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-06)].
  29. Andrew, J. M.. Bald Eagle nest site selection and nesting habitat in Maryland. „Journal of Wildlife Management”. 46 (2), s. 382–390, 1982. DOI: 10.2307/3808650 (ang.). 
  30. Wood, P. B., Collopy, M. W.. Characteristics of Bald Eagle nesting habitat in Florida. „Journal of Wildlife Management”. 53 (2), s. 441–449, 1989. DOI: 10.2307/3801148 (ang.). 
  31. Swenson, J. E., Eng, R. L.. Ecology of Bald Eagles in the greater Yellowstone ecosystem. „Wildlife Monogram”. 95 (95), s. 3–46, 1986 (ang.). 
  32. Largest bird's nest (ang.). Guinnessworldrecords.com.
  33. Ross Island FAQ (ang.). Willamette Riverkeeper, 2009. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-07-05)].
  34. Bald eagles make nest in Heinz Wildlife Refuge (ang.). Delaware Daily Times, 2010. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-09-05)].
  35. Jen Carlson: Bald Eagle Spotted Near Fairway (ang.). Gothamist, 2010-02-05. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-03-11)].
  36. a b Bull J, Farrand, J Jr: Audubon Society Field Guide to North American Birds:Eastern Region. New York: Alfred A. Knopf, 1987, s. 468-9. ISBN 0-394-41405-5. (ang.)
  37. Aidan G. Kelly: Bald Eagle records (ang.). [dostęp 2008-12-04].
  38. British Ornithologists' Union Records Committee: 25th Report (October 1998) (ang.). British Ornithologists Union. [dostęp 2008-12-04].
  39. Hope Rutledge: Where to View Bald Eagles (ang.). [dostęp 2008-12-04].
  40. David W. Daum: Bald Eagle (ang.). Alaska Department of Fish & Game. [dostęp 2007-08-15].
  41. a b J.K. Terres: The Audubon Society Encyclopedia of North American Birds. New York, NY: Knopf, 1980, s. 644-646. ISBN 0-394-46651-9. (ang.)
  42. D.G. Jorde, Lingle, G. Kleptoparasitism by Bald Eagles wintering in South-Central Nebraska.. „Journal of Field Ornithology”. 59 (2), s. 183–188, Spring 1998. JSTOR: 4513320 (ang.). [dostęp 2008-12-04]. 
  43. Bald eagle believed oldest banded of its species found dead (ang.). Washington Times (Associated Press), 2015-06-14.
  44. Bowman, T. D., Bernatowicz, J. A.. Bald Eagle survival and populations dynamics in Alaska after the Exxon Valdez oil spill. „Journal of Wildlife Management”. 59 (2), s. 317–324, 1995. DOI: 10.2307/3808945 (ang.). 
  45. a b Wood, P. B., D. A. Buehler, and M. A. Byrd. (1990). Raptor status report-Bald Eagle. Pages 13–21 in Proceedings of the southeast raptor management symposium and workshop. (Giron Pendleton, B., Ed.) National Wildlife Federation Washington, D.C.
  46. Fraser, J. D. (1985). "The impact of human activities on Bald Eagle populations-a review". pp. 68–84 in The Bald Eagle in Canada. (Gerrard, J. M. and T. M. Ingram, Eds.) White Horse Plains Publishers Headingley, Manitoba.
  47. Cornell University (ang.). Bna.birds.cornell.edu.
  48. Cougar vs Eagle (ang.). YouTube.com.
  49. Habits and Habitats of Bald Eagles (ang.). Drexel University.
  50. Buehler, D. A., Seegar, J. K. D., Therres, G. D. i inni. Survival rates and population dynamics of Bald Eagles on Chesapeake Bay. „Journal of Wildlife Management”. 55 (4), s. 608–613, 1991. DOI: 10.2307/3809506 (ang.). 
  51. Hensel, R. J.. Nesting studies of the Bald Eagle in Alaska. „Condor”. 66 (4), s. 282–286, 1964. DOI: 10.2307/1365287 (ang.). 
  52. Sprunt, A.. Excerpts from convention addresses on the 1963 Bald Eagle report. „Audubon”. 66, s. 45–47, 1964 (ang.). 
  53. Mckelvey, R. W.. A black bear in a Bald Eagle nest. „Murrelet”. 60, s. 106, 1979 (ang.). 
  54. The San Juan Islands Bald Eagle nesting survey. W: C. Nash, M. Pruett-Jones, G. T. Allen: Proceedings of Washington Bald Eagle symposium. Seattle, WA: The Nature Conservancy, 1980, s. 105–115. (ang.)
  55. Gerrard, J. M. and Bortolotti, G. R. (1988). The Bald Eagle: haunts and habits of a wilderness monarch. Smithsonian Institution Press, Washington, D.C.
  56. D. W. Mabie, M. T. Todd, D. H. Reid. Dispersal of Bald Eagles fledged in Texas. „J. Raptor Res.”. 28 (4), s. 213–219, 1994 (ang.). 
  57. Doyle, F. I.. Bald Eagle, Haliaeetus leucocephalus, and Northern Goshawk, Accipiter gentilis, nests apparently preyed upon by a wolverine(s), Gulo gulo, in the southwestern Yukon Territory. „Canadian Field-Naturalist”. 109, s. 115–116, 1995 (ang.). 
  58. Lovallo, M. J. (2008). Status and management of fisher (Martes pennanti) in Pennsylvania. Management Plan developed by Bureau of Wildlife Management, Pennsylvania Game Commission, Harrisburg, USA.
  59. a b Sherrod, S. K., Williamson, F. S. L.. Biology of the Bald Eagle on Amchitka Island, Alaska. „Living Bird”. 15, s. 145–182, 1976 (ang.). 
  60. Bald Eagle attacks Black bear again at Redoubt Bay w serwisie YouTube
  61. R.F. Stocek: Bald Eagle (ang.). Canadian Wildlife Service. [dostęp 2008-12-04].
  62. Bald Eagle (Haliaeetus leucocephalus) (ang.). Michigan Department of Natural Resources. [dostęp 2008-12-04].
  63. L. Erickson: Bald Eagle Journey North (ang.). [dostęp 2008-12-04].
  64. Amazing Bird Records. Trails.com (2010-07-27). Retrieved on 2012-08-22.
  65. John K. Terres: The Audubon Society Encyclopedia of North American Birds. New York, NY: Knopf, 1980, s. 477. ISBN 0-394-46651-9. (ang.)
  66. Leslie Brown: Birds of Prey: Their biology and ecology. Hamlyn, 1976, s. 226. ISBN 0-600-31306-9. (ang.)
  67. Encyklopedia zwierząt od A do Z. Warszawa: IMP, 1999. ISBN 83-908277-3-5.
  68. Bald Eagle Facts and Information (ang.). American eagle foundation. [dostęp 2008-12-04].
  69. Steven Milloy: Bald Eagle (ang.). Fox News, 6 lipca 2006. [dostęp 2008-12-04].
  70. EPA press release: DDT Ban Takes Effect (ang.). United States Environmental Protection Agency, 31 grudnia 1972. [dostęp 2008-12-04].
  71. Jorge Barrera: Agent Orange has left deadly legacy Fight continues to ban pesticides and herbicides across Canada (ang.). 4 lipca 2005. [dostęp 2008-12-04].
  72. Bald Eagle Soars Off Endangered Species List (ang.). U.S. Department of the Interior, 28 lipca 2007. [dostęp 2008-12-04]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  73. Haliaeetus leucocephalus [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] [dostęp 2008-11-22] (ang.).
  74. Bald eagle (ang.). [dostęp 15 grudnia 2008].
  75. Frank Gill, Minturn Wright, David Donsker: Family Accipitridae (ang.). IOC World Bird List: Version 3.1. [dostęp 2012-08-11].
  76. Alan P. Peterson: Zoonomen Avtax Frames Layout Page (ang.). [dostęp 2008-12-12].
  77. a b Bald Eagle Haliaeetus leucocephalus (ang.). The Pacific Wildlife Foundation. [dostęp 2008-12-04].
  78. a b Brown, N. L.: Bald Eagle Haliaeetus leucocephalus (ang.). Endangered Species Recovery Program. [dostęp 2007-08-20].
  79. J. Swatoń: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA z dnia 20 grudnia 2004 r. w sprawie warunków hodowli i utrzymywania poszczególnych grup gatunków zwierząt w ogrodzie zoologicznym (pol.). [dostęp 15 grudnia 2008].
  80. J. Swatoń: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA w sprawie warunków hodowli i utrzymywania poszczególnych grup gatunków zwierząt w ogrodzie zoologicznym (pol.). [dostęp 15 grudnia 2008].
  81. „Fish and Wildlife Conservation Act, 1997”. Ministry of Attorney General (ang.). [dostęp 2008-12-04]. 
  82. John R. Maestrelli. Breeding Bald Eagles in Captivity. „The Wilson Bulletin”. 87, s. 45-53, marzec 1975. JSTOR: 4160573 (ang.). [dostęp 2008-12-04]. 
  83. Julie Collier: The Sacred Messengers (ang.). Mashantucket Pequot Museum. [dostęp 2008-12-04].
  84. David Melmer: Bald eagles may come off threatened list (ang.). Indian Country Today, 11 lipca 2007. [dostęp 2008-12-04].
  85. Brown, Steven C.; Averill, Lloyd J.: Sun Dogs and Eagle Down (ang.). University of Washington Press. [dostęp 2008-12-04].
  86. Lawrence, Elizabeth Atwood: The Symbolic Role of Animals in the Plains Indian Sun Dance (ang.). University of Washington Press. [dostęp 2009-01-10].
  87. Lawrence, Elizabeth Atwood: The Symbolic Role of Animals in the Plains Indian Sun Dance (ang.). University of Washington Press. [dostęp 2008-12-04].
  88. Antonia M. DeMeo. Access to Eagles and Eagle Parts: Environmental Protection v. Native American Free Exercise of Religion. „Hastings Constitutional Law Quarterly”. 3, s. 771–813, 1995 (ang.). [dostęp 2008-12-04]. 
  89. Tina S. Boradiansky: Conflicting Values: The Religious Killing of Federally Protected Wildlife (ang.). University of New Mexico School of Law, 1990. [dostęp 2008-12-04].
  90. a b Original Design of the Great Seal of the United States (1782) (ang.). National Archives. [dostęp 2008-12-04].
  91. Od 1999 roku realizowany jest projekt ćwierćdolarówek z symbolami poszczególnych 50 stanów USA.
  92. Mikkelson, Barbara & Mikkelson, David P: A Turn of the Head (ang.). snopes.com. [dostęp 2007-08-19].
  93. REPUBLIC ACT NO. 8491 (ang.). The Official Government Portal of the Republic of the Philippines. [dostęp 2008-12-04].

BibliografiaEdytuj

  • Bruce E. Beans: Eagle’s Plume: The Struggle to Preserve the Life and Haunts of America’s Bald Eagle. New York, NY: Scribner, 1996. ISBN 0-684-80696-7. OCLC 35029744. (ang.)
  • Jonathan M. Gerrard: The Bald Eagle: Haunts and Habits of a Wilderness Monarch. Washington, DC: Smithsonian Institution Press, 1988. ISBN 0-87474-451-2. OCLC 16801779. (ang.)
  • Philip M. Isaacson: The American Eagle. Wyd. 1st edition. Boston, MA: New York Graphic Society, 1975. ISBN 0-8212-0612-5. OCLC 1366058. (ang.)
  • Richard L. Knight: Wildlife and Recreationists: Coexistence through Management and Research. Washington, DC: Island Press, 1995. ISBN 1-55963-257-7. OCLC 30893485. (ang.)
  • George Laycock: Autumn of the Eagle. New York. NY: Scribner, 1973. ISBN 0-684-13413-6. OCLC 754345. (ang.)
  • Shannon Petersen: Acting for Endangered Species: The Statutory Ark. Lawrence, KS: University Press of Kansas, 2002. ISBN 0-7006-1172-X. OCLC 48477567. (ang.)
  • Donald A. Spencer: Wintering of the Migrant Bald Eagle in the Lower 48 States. Washington, DC: National Agricultural Chemicals Association, 1976. OCLC 2985418. (ang.)
  • Mark V. Stalmaster: The Bald Eagle. New York, NY: Universe Books, 1987. ISBN 0-87663-491-9. OCLC 15014825. (ang.)
  • Stanley A. Temple: Endangered Birds: Management Techniques for Preserving Threatened Species. Madison, WI: University of Wisconsin Press, 1978. ISBN 0-299-07520-6. OCLC 3750666. (ang.)
  • Linnaeus, Carolus: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I-III. 1758.
  • Peter J. Grant. The Co. Kerry Bald Eagle. „Twitching”. 1(12), s. 379-380, 1988 (ang.). 

Linki zewnętrzneEdytuj