Bieliny (gmina)

gmina wiejska w województwie świętokrzyskim

Bieliny (dawn. gmina Huta Nowa) – gmina wiejska w województwie świętokrzyskim, w powiecie kieleckim. W latach 1975–1998 gmina położona była w województwie kieleckim.

Bieliny
gmina wiejska
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat kielecki
TERYT 2604012
Wójt Sławomir Jan Kopacz
Powierzchnia (31.12.2019) 88,22 km²
Populacja (31.12.2019)
• liczba ludności

11 130 w oparciu o dane GUS.
• gęstość 116,4 os./km²
Nr kierunkowy 41
Kod pocztowy (31.12.2019) 26-004
Tablice rejestracyjne TKI
Adres urzędu:
ul. Partyzantów 17
26-004 Bieliny
Szczegółowy podział administracyjny
Liczba miejscowości 15
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Bieliny
Bieliny
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bieliny
Bieliny
Ziemia50°51′N 20°56′E/50,850000 20,940278
Strona internetowa
Biuletyn Informacji Publicznej
Portal Portal Polska

Siedziba gminy to Bieliny (do 30 grudnia 1999 pod nazwą Bieliny Kapitulne).

Według danych z 31 grudnia 2019 gminę zamieszkiwało 11 130 osób[1].

Geografia i środowisko naturalneEdytuj

Gmina Bieliny leży u podnóża najwyższych szczytów Gór Świętokrzyskich - Łysicy, Agaty i Łysej Góry. Ponad 60% jej powierzchni znajduje się w granicach Świętokrzyskiego Parku Narodowego i jego otuliny, czyli przygranicznej strefy ochronnej, co zapewnia zachowanie pierwotnego charakteru gminy rolniczej i dobrego stanu przyrody. Reszta, czyli część południowa, to fragment Cisowsko - Orłowińskiego Parku Krajobrazowego[2] z cennymi obiektami przyrodniczymi, urozmaiconym krajobrazem i kompleksami leśnymi połączone korytarzem ekologicznym wzdłuż doliny rzeki Lubrzanki. Obszar Świętokrzyski o charakterze wyżynno-górskim obejmuje najstarszy w kraju, obok Sudetów, masyw górski – Góry Świętokrzyskie, charakteryzujące się malowniczymi, ułożonymi równoleżnikowo, pasmami górskimi o łagodnych zboczach i wielu punktach widokowych[3]. Utworzono tu Świętokrzyski Park Narodowy, który w granicach Gminy zajmuje obszar 882,92 ha. Szczególnym walorem Parku są gołoborza, czyli rumowiska skalne powstałe na stokach, w wyniku wietrzenia kambryjskich piaskowców kwarcytowych.

Rozpatrując położenie Gminy Bieliny na tle podziału regionalnego Polski wg Kondrackiego [Kondracki J., 2001], leży ona w obrębie następujących jednostek:

Prowincja: Wyżyna Małopolska

Podprowincja: Wyżyna Środkowomałopolska

Makroregion: Wyżyna Kielecko-Sandomierska

Mezoregion: Góry Świętokrzyskie

Podłoże obszaru budują skały paleozoiczne, rozciągające się między dwoma antyklinami: łuską Łysogór i siodłem Pasma Orłowińskiego. Wypiętrzenia te budują skały wieku kambryjskiego: Pasmo Łysogórskie – piaskowce kwarcytowe, szarogłazy, mułowce i iłowce, a Pasmo Orłowińskie – piaskowce kwarcytowe. W środkowej części Gminy piaskowce kwarcytowe dolnego dewonu budują wzniesienia Pasma Bielińskiego. Piaskowce i mułowce z wkładkami iłów i zlepieńców odsłaniają się na brzegu koryta Belnianki w Bielinach. Wapienie i łupki dewonu środkowego i górnego zalegają w obniżeniach synklinalnych. Środkiem Gminy, na kierunku NW-SE, biegnie antyklina Bielin, zbudowana z karbońskich iłołupków, szarogłazów i margli. Skały kambryjskie i dewońskie odsłaniają się na powierzchni terenu w licznych odkrywkach. Najbardziej znane odsłonięcia znajdują się w Łysogórach, są to kwarcytowe gołoborza, a także grupa skałek środkowodewońskich dolomitów na granicy sołectw Górki Napękowskie i Bieliny, objęta ochroną jako pomnik przyrody nieożywionej „Kamień Ławki”.

Kopaliny występujące na terenie Gminy to: piaskowce kwarcytowe, surowce węglanowe, surowce ilaste, piaski oraz niegdyś eksploatowane – rudy żelaza.

Najwyższy punkt na terenie gminy leży w Paśmie Łysogórskim – na kulminacji Księża Skała (549,7 m npm), najniższy znajduje się w korycie rzeki Belnianki – w Napękowie (269,1 m npm)

Występuje tu 35 gatunków drzew, z jodłą (Abies Alba), a także bukiem (Fagus sylvatica), sosną, dębem, świerkiem, lipą szerokolistną. Spotyka się bogate skupiska modrzewia (Larix polonica) i resztki, niegdyś bardzo częstego cisa (Taxus toccata) – 400 letni okaz, uznany za pomnik przyrody, rośnie koło kościoła w Makoszynie. Niezwykle cenne lasy pasma Łysogórskiego, z wyżynnym, jodłowym borem mieszanym, w różnych wariantach, są pod zarządem ŚPN. Występuje również buczyna karpacka (Dentario glaudulosoe – Fagetum). Na gołoborzach występuje pionierski zespół jarzębiny świętokrzyskiej[3]. Między miejscowościami Makoszyn i Widełki w 1959 roku został utworzony Rezerwat przyrody „Zamczysko” . Jest to rezerwat leśny o powierzchni 12,96 ha w Paśmie Orłowińskim, na Górze Wysokówka (412 m n.p.m.). Został on utworzony ze względów naukowych, w celu zachowania fragmentu lasu mieszanego o charakterze pierwotnym.

W granicach administracyjnych Gminy Bieliny występują:

• park narodowy wraz z otuliną, • park krajobrazowy z otuliną, • rezerwat przyrody, • obszary chronionego krajobrazu, • Obszary Natura 2000, • pomniki przyrody, • chronione gatunki roślin, zwierząt i grzybów.

Razem tworzą Wielkoprzestrzenny System Obszarów Chronionych[3]

Struktura powierzchniEdytuj

Według danych z roku 2017[4] gmina Bieliny ma obszar 88,22 km², w tym:

  • użytki rolne: 65%
  • użytki leśne: 30%

Gmina stanowi 3,92% powierzchni powiatu.


DemografiaEdytuj

Dane z 31 grudnia 2017 roku[5]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
populacja 10268 100 5127 49,9 5141 50,1
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
116,4 58,1 58,3


HistoriaEdytuj

W ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski przeprowadzono badania powierzchni Gminy Bieliny. Odkryte stanowiska archeologiczne w ilości 47 zgrupowane są głównie w północnej, północno wschodniej i zachodniej części Gminy, w miejscowościach: Huta Szklana, Huta Podłysica i Napęków. Są to przede wszystkim stanowiska produkcji dymarskiej lub ślady produkcji dymarskiej (72% wszystkich stanowisk), datowane na epokę kamienia oraz późne średniowiecze. Pozostałe stanowiska to w większości ślady osadnictwa i pozostałości osad z okresu neolitu i epoki kamienia. Na szczególną uwagę zasługuje Rezerwat archeologiczno- przyrodniczy „Góra Zamczysko”. Znajduje się tam dobrze zachowany ośrodek kultu pogańskiego z IX/X w.[3]

Zabytki, obiekty przyrodnicze i inne atrakcje turystyczneEdytuj

  • kościół parafialny Kościół Świętego Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny w Bielinach wczesnobarokowy o klasycystycznej fasadzie, wybudowany w 1637, rozbudowany od zachodu w 1838. W ołtarzu głównym (z XIX wieku) znajduje się obraz na desce Świętej Rodziny z poł. XVII wieku oraz dwa ołtarze boczne późnobarokowe z 2. połowy XVIII wieku: w lewym ołtarzu znajduje się obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z 1. połowy XVIII w., w prawym, obraz Ukrzyżowania z XVII wieku. W ścianę fasady głównej wmurowane zostały marmurowe tablice epitafijne z 1 poł. XVII w., przeniesione do Bielin z rozebranego po pożarze w 1777 r. kościoła klasztornego na Świętym Krzyżu. Obok kościoła położony jest zabytkowy cmentarz.
  • Cmentarz parafialny z przełomu XVIII/XIX wieku (nr rej.: A.212 z 14.05.1992). Zachowane nagrobki i krzyże żeliwne z przełomu XIX i XX wieku. Najstarszy z nich - płyta z chęcińskiego wapienia z 1824 roku pochodząca z grobu rodzinnego dzierżawców dworu napękowskiego – Paszkowskich dziedziców Promnika. Inne zabytkowe monumenty: kamienny, neogotycki pomnik w formie wieży ks. Karola Żurkowskiego zm. 1827 roku (założyciela cmentarza), krzyż z czerwonego piaskowca wykonany w 1835, pomniki nagrobne Walentego Pękalskiego i Wincentego Krawczyńskiego, zabytkowa rzeźba Matki Bożej.
  • Unikatowy zespół XIX- wiecznych zabytkowych kapliczek przydrożnych (m.in. Kapliczka Najświętszej Maryi Panny z 1802 r., Kapliczka św. Jana Nepomucena z II poł. XIX w, Kapliczka św. Rozalii nakryta czterospadowym gontowym dachem)
  • Młyn wodny drewniany w Belnie- typowy przykład wiejskiego budownictwa przemysłowego XIX w. (wybudowany ok. 1884 r przez rodzinę Nowakowskich). Zbudowany przy znajdujących się wówczas we wsi stawach, pełniący swą funkcję aż do 1995 r. Do 1960 r. miał koło wodne nasiębierne, z czasem przerobiony na napęd elektryczny. Młyn posiadał pełne wyposażenie wnętrza.
  • XIX-wieczna chałupa w Kakoninie- doskonale zachowany element świętokrzyskiej tradycji i zabudowy ludowej. Chałupa w Kakoninie składa się z trzech pomieszczeń w układzie: sień - izba - komora. Wnętrze chaty odtworzone zostało na podstawie badań etnograficznych i archiwalnych i przedstawia warunki życia średniozamożnej rodziny rolniczej z XIX wieku. Chałupę zbudował około 1820 roku Wojciech Samiec, z jodłowych bali na podmurówce z kamieni polnych. Koło chałupy przebiega czerwony Główny Szlak Świętokrzyski im. Edmunda Massalskiego.
  • Kaplica w Makoszynie, pochodząca z 1 poł. XIX w. Murowana, otynkowana, z dachem dwuspadowym pokrytym blachą, na którym znajduje się wieżyczka. Fasada ozdobiona jest wnękami w stylu barokowym. Boczne ściany wzmocnione szkarpami o cechach neogotyckich. We wnętrzu znajduje się figurka Matki Boskiej. Kapliczka była poddana renowacji w 2000 r.
  • Kościół Parafialny p.w. śś. Piotra i Pawła w Makoszynie
  • Jodłowo- modrzewiowy dworek i zabudowania, wzniesione w I poł. XX w. w stylu ludowo- dworskim Józefa Ozgi- Michalskiego. Budynki powstały na bazie zachowanych fragmentów fundamentów dużo starszego budynku oraz 200- letniej, kolebkowo sklepionej piwnicy. Obiekt zlokalizowany jest na trasie turystycznej Świętokrzyski Szlak Literacki.
  • Dom drewniany Bieliny ul. Żeromskiego 75 1 poł. XX w jak przykład ludowego budownictwa (nie udostępniony do zwiedzania). Drewniane przykłady dawnego, drewnianego budownictwa ludowego z XVIII i XIX wieku z Bielin przeniesione zostały do Parku Etnograficznego w Tokarni m.in Zagroda z Bielin (na chałupie zachował się napis fundacyjny o treści: „AD 1789 IHS Die 14 Juli”), Jodłowa kapliczka przydrożna z XIX wieku, Organistówka z Bielin z połowy XIX wieku w Sektorze Małomiasteczkowym (Drewniany obiekt zbudowano w konstrukcji węgłowej, o ścianach szalowanych ozdobnie deskami. Budynek nakrywa naczółkowy dach kryty gontem. Wewnątrz domu znajdują się pomieszczenia w układzie dwutraktowym z centralną, przelotową sienią. W każdej z izb wybudowano piece połączone z usytuowanym centralnie tzw. „kominem cyrklowym”.)
  • Skała (inaczej Barania Góra) stanowiąca jedno ze wzgórz Pasma Bielińskiego, o wysokości 360,8 m n.p.m. Krzyże na Skale mają historię sięgającą XIX wieku. W 1913 roku stały tam trzy w ramach obchodów 1600-lecia edyktu cesarzy Konstantyna Wielkiego i Licyniusza umożliwiającego chrześcijanom wyznawanie swojej religii w imperium rzymskim, a także dla uczczenia przypadającą wówczas także 230. rocznicę zwycięskiej bitwy pod Wiedniem.
  • Kamień- Ławki - Pomnik przyrody nr 129 w rejestrze Regionalnego Konserwatora Przyrody w Kielcach. Okazałe bloki środkowodewońskich dolomitów dochodzą do 10 m wysokości, tworząc cztery grupy. "(...)Według legendy niósł te skały diabeł, aby zniszczyć kościół w Bielinach. Usłyszał jednak bicie dzwonów na Świętym Krzyżu i upuścił je na ziemię (...)"
  • Cmentarz choleryczny w Lechowie ok. poł. XIX w.
  • Miejsca pamięci narodowej, pomniki, tablice pamiątkowe oraz miejsca historyczne, m. in.: mogiły ofiar egzekucji z 1944 r. na cmentarzu katolickim w Bielinach, pomnik ofiar II wojny światowej w Bielinach, mogiły upamiętniające ofiary II wojny światowej w Hucie Szklanej i Kakoninie, pomnik Trzech Krzyży Katyńskich w Hucie Szklanej, pola bitew z okresu powstania styczniowego - w Makoszynie (15.12.1863 r.) i Lechowie (22.02.1863 r.)
  • Rezerwat przyrody „Zamczysko” o powierzchni 12,96 ha, położony między miejscowościami Makoszyn i Widełki. Znajduje się tam dobrze zachowany ośrodek kultu pogańskiego z IX/X (wały ziemne okalających przedchrześcijański wczesnośredniowieczny ośrodek kultu słowiańskiego). Ochroną objęto fragmenty lasu mieszanego o charakterze pierwotnym, w którym niektóre okazy drzew mają ok. 220 lat. Gatunkiem dominującym jest tu buk, domieszki stanowią: jodła, jawor, klon, dąb.
  • Pomnik przyrody ożywionej – Cis pospolity w Makoszynie
  • Specjalny Obszar Ochrony Siedlisk Ostoja Jeleniowska[6]
  • Osada Średniowieczna w Hucie Szklanej [7] zrekonstruowana wioska, w której czas cofa się o kilka stuleci

MiejscowościEdytuj

Miejscowości podstawowe i ich integralne części w administracji gminy wiejskiej Bieliny.
Identyfikator SIMC Nazwa miejscowości Rodzaj miejscowości Miejscowość podstawowa Położenie geograficzne
0227560 Barwinek przysiółek wsi Belno 50°48′33″N 20°55′40″E/50,809167 20,927778
0227554 Belno wieś 50°49′03″N 20°56′15″E/50,817500 20,937500
0991278 Bieliny wieś 50°50′57″N 20°55′20″E/50,849167 20,922222
0227904 Boskowiny część wsi Makoszyn 50°47′56″N 20°57′05″E/50,798889 20,951389
0227710 Brzyska część wsi Lechów 50°48′59″N 21°01′32″E/50,816389 21,025556
0227620 Czaplów wieś 50°50′18″N 20°57′05″E/50,838333 20,951389
1016894 Dajlonka część wsi Bieliny 50°51′39″N 20°57′44″E/50,860833 20,962222
0227726 Dąbrowa część wsi Lechów 50°47′49″N 21°00′22″E/50,796944 21,006111
0227590 Dąbrówki część wsi Bieliny 50°51′51″N 20°55′38″E/50,864167 20,927222
0227732 Drogosiowe część wsi Lechów 50°49′12″N 21°01′07″E/50,820000 21,018611
0228022 Folwark część wsi Huta Nowa 50°50′08″N 20°57′48″E/50,835556 20,963333
0227910 Gościniec część wsi Makoszyn 50°48′24″N 20°58′20″E/50,806667 20,972222
0227749 Górki część wsi Lechów 50°48′06″N 20°58′34″E/50,801667 20,976111
0227637 Górki Napękowskie wieś 50°49′52″N 20°55′08″E/50,831111 20,918889
0228134 Huta Koszary wieś 50°50′11″N 21°00′36″E/50,836389 21,010000
0228016 Huta Nowa wieś 50°50′35″N 20°59′17″E/50,843056 20,988056
0228074 Huta Podłysica wieś 50°51′30″N 20°59′19″E/50,858333 20,988611
0228105 Huta Stara wieś 50°50′58″N 21°00′40″E/50,849444 21,011111
0228157 Huta Szklana wieś 50°51′29″N 21°01′19″E/50,858056 21,021944
0227755 Jaźwiny część wsi Lechów 50°49′06″N 20°59′25″E/50,818333 20,990278
0227672 Kakonin wieś 50°52′14″N 20°55′11″E/50,870556 20,919722
0227761 Kąty część wsi Lechów 50°47′48″N 20°59′36″E/50,796667 20,993333
0227643 Kępa przysiółek wsi Górki Napękowskie 50°50′08″N 20°54′20″E/50,835556 20,905556
1016902 Kierków część wsi Bieliny 50°51′16″N 20°57′51″E/50,854444 20,964167
0227927 Korycianka część wsi Makoszyn 50°48′34″N 20°56′45″E/50,809444 20,945833
0228039 Koszary część wsi Huta Nowa 50°50′24″N 20°59′05″E/50,840000 20,984722
0227703 Lechów wieś 50°48′21″N 20°59′55″E/50,805833 20,998611
0227933 Łagiew część wsi Makoszyn 50°47′38″N 20°57′42″E/50,793889 20,961667
0227778 Łaz część wsi Lechów 50°48′28″N 20°59′48″E/50,807778 20,996667
0227784 Łazki część wsi Lechów 50°48′55″N 21°00′20″E/50,815278 21,005556
0227790 Łęki część wsi Lechów 50°48′34″N 21°01′12″E/50,809444 21,020000
0227896 Makoszyn wieś 50°48′28″N 20°57′47″E/50,807778 20,963056
0227666 Na Kamieniu część wsi Górki Napękowskie 50°50′13″N 20°54′30″E/50,836944 20,908333
0227991 Napęków wieś 50°49′16″N 20°54′09″E/50,821111 20,902500
0227689 Od Podlesia część wsi Kakonin 50°52′21″N 20°56′02″E/50,872500 20,933889
0227695 Od Porąbek część wsi Kakonin 50°52′19″N 20°54′42″E/50,871944 20,911667
0228080 Pipała część wsi Huta Podłysica 50°51′30″N 20°59′41″E/50,858333 20,994722
0228140 Pniaki część wsi Huta Koszary 50°50′08″N 21°00′21″E/50,835556 21,005833
0228111 Po Szosie część wsi Huta Stara 50°50′53″N 21°00′29″E/50,848056 21,008056
0228163 Pod Pakułą część wsi Huta Szklana 50°51′57″N 21°01′18″E/50,865833 21,021667
0227940 Pod Skały część wsi Makoszyn 50°48′17″N 20°56′46″E/50,804722 20,946111
0228000 Podbelnie część wsi Napęków 50°49′11″N 20°54′37″E/50,819722 20,910278
1016919 Podchełmie część wsi Bieliny 50°50′44″N 20°57′43″E/50,845556 20,961944
0227809 Poddąbrowie część wsi Lechów 50°47′56″N 21°00′45″E/50,798889 21,012500
0227815 Poddębinie część wsi Lechów 50°48′38″N 21°00′43″E/50,810556 21,011944
0227577 Podlesie przysiółek wsi Belno 50°48′40″N 20°55′49″E/50,811111 20,930278
0227608 Podlesie część wsi Bieliny 50°51′57″N 20°56′31″E/50,865833 20,941944
0227956 Podlesie część wsi Makoszyn 50°48′51″N 20°57′43″E/50,814167 20,961944
0227821 Podół część wsi Lechów 50°48′25″N 20°58′51″E/50,806944 20,980833
0227838 Podrudzie część wsi Lechów 50°48′18″N 20°59′10″E/50,805000 20,986111
0228097 Porąbki wieś 50°52′01″N 20°53′25″E/50,866944 20,890278
0227844 Przyłogi część wsi Lechów 50°47′38″N 20°59′08″E/50,793889 20,985556
0227850 Rajczyn część wsi Lechów 50°48′36″N 21°00′55″E/50,810000 21,015278
0228045 Skała część wsi Huta Nowa 50°50′08″N 20°58′34″E/50,835556 20,976111
0227962 Skały część wsi Makoszyn 50°48′14″N 20°57′07″E/50,803889 20,951944
1016925 Skrzetle część wsi Bieliny 50°51′08″N 20°54′11″E/50,852222 20,903056
0228051 Sogi część wsi Huta Nowa 50°50′16″N 20°58′01″E/50,837778 20,966944
1016931 Stara Wieś część wsi Bieliny 50°50′49″N 20°55′57″E/50,846944 20,932500
0227867 Stara Wieś część wsi Lechów 50°48′21″N 21°00′08″E/50,805833 21,002222
0227979 Stara Wieś część wsi Makoszyn 50°47′59″N 20°58′19″E/50,799722 20,971944
0227985 Stary Młyn część wsi Makoszyn 50°48′15″N 20°57′56″E/50,804167 20,965556
0228068 Średnia część wsi Huta Nowa 50°50′35″N 20°59′58″E/50,843056 20,999444
0227873 Węgliska część wsi Lechów 50°47′42″N 20°59′36″E/50,795000 20,993333
0228186 Węgliska część wsi Zofiówka 50°49′30″N 20°56′52″E/50,825000 20,947778
0228128 Wymysłów część wsi Huta Stara 50°50′44″N 21°01′04″E/50,845556 21,017778
0227880 Wyprawy część wsi Lechów 50°48′42″N 20°59′56″E/50,811667 20,998889
1016948 Za Skałą część wsi Bieliny 50°50′34″N 20°57′06″E/50,842778 20,951667
0228170 Zofiówka wieś 50°49′43″N 20°57′26″E/50,828611 20,957222
Źródła: Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części (xls),Dz.U. z 2013 r. poz. 200 oraz Dz.U. z 2015 r. poz. 1636, Zbiory danych państwowego rejestru nazw geograficznych

Sąsiednie gminyEdytuj

Bodzentyn, Daleszyce, Górno, Łagów, Nowa Słupia

PrzypisyEdytuj