Otwórz menu główne

Biologiczne nazewnictwo zwyczajowe

tradycyjne, nienaukowe nazewnictwo organizmów
Strona tytułowa „Flora Svecica” (1745) – katalogu Linneusza, w którym po raz pierwszy użyte zostały szwedzkie dwumianowe nazwy wernakularne roślin[1][2].

Biologiczne nazewnictwo zwyczajowe – utrwalone regionalnie lub środowiskowo, powszechnie stosowane, niefachowe nazewnictwo organizmów lub ich grup (taksonów). Nazwy zwyczajowe[3], określane także jako nazwy wernakularne[4][5][3][6] (łac. vernaculus – ojczysty, rodzimy), nazwy krajowe[3], nazwy rodzime lub nazwy popularne[7] mogą być odmienne w różnych językach, grupach etnicznych i krajach, a nawet regionach tego samego kraju. W odróżnieniu od nazw naukowych i oficjalnych (np. międzynarodowych, łacińskich lub zlatynizowanych) tworzenie nazw wernakularnych nie jest regulowane kodeksami nomenklatorycznymi, choć może być regulowane kodeksami o zasięgu lokalnym[4][5][3]. Nazwy zwyczajowe są dzielone na współczesne i historyczne, przy czym w przypadku nazw w języku polskim za cezurę dla nazw współczesnych przyjmuje się obecność nazwy w pierwszym wydaniu „Słownika języka polskiego” (1969) lub źródłach późniejszych. Ze względu na pochodzenie nazw wyróżnia się terminologię naukową stosowaną przez przyrodników, nazwy potoczne i literackie stosowane przez warstwy wykształcone oraz nazwy gwarowe używane przez ludność wiejską[8]. Zwyczajowe nazwy podstawowych taksonów w procesie akwizycji języka są jednymi z pierwszych słów pojawiających się w słowniku małych dzieci[9].

Niejednoznaczność nazw zwyczajowych, ich mnogość i zróżnicowanie, w tym nawet regionalne w obrębie tego samego języka, brak powiązania z klasyfikacją biologiczną i w końcu brak nazw zwyczajowych dla wielu taksonów (zwłaszcza niepozornych, nie mających znaczenia użytkowego i obcych dla danego kręgu językowego) był powodem wprowadzenia i sukcesu binominalnego nazewnictwa gatunków i zasad nomenklatury botanicznej i zoologicznej[10].

Spis treści

Rys historyczny kodyfikacji biologicznych nazw zwyczajowychEdytuj

Mimo różnic między językami zasady nazywania taksonów w taksonomiach ludowych funkcjonujących w różnych kulturach są podobne. Podstawowa kategoria taksonomiczna w nich rozpoznawana i nazywana zwykle odpowiada rodzajowi w taksonomii naukowej. Jej nazwa zwykle składa się z jednego lub dwóch wyrazów. W takim nazewnictwie nawet gdy dany człon powtarza się w nazwach różnych taksonów, może on raczej wskazywać na pokrewieństwo, a nie hierarchiczny układ. Przykładowo, u Teofrasta Kalamos Euoso­mos (tatarak) był taksonem równoważnym taksonowi Kalamos (lasecznica, trzcina), a nie jego taksonem podrzędnym[9].

Próbę usystematyzowania nazw organizmów podjął Arystoteles. W swoich „Zoologii” i „O częściach zwierząt” ujął wiele nazw zwierząt. Wprowadził pojęcia rodzaju i gatunku[11]. Opisy roślin, zwłaszcza ziół, umieszczano w starożytnych tekstach w różnych kulturach. Klasyczny starogrecki zbiór zawierający opis około 500 roślin znajduje się w dziele „Περὶ φυτῶν ἱστορία” („Historia plantarum”) Teofrasta z około 300 roku p.n.e[12]. Jednym ze starożytnych dzieł zawierającym opisy ponad 600 roślin jest „Περὶ ὕλης ἰατρικῆς”, traktat farmaceutyczny Dioskurydesa znany pod łacińskim tytułem „De materia medica”. Rośliny lecznicze zostały w nim opisane w porządku alfabetycznym wraz z synonimami. Traktat ten był następnie kopiowany i tłumaczony, jak również uzupełniany, wchodząc do kanonu wiedzy bizantyjskiej, arabskiej i średniowiecznej, a w 1499 został wydrukowany[13].

Kodeksy zawierające krajowe nazwy biologiczne pojawiały się już w średniowieczu. W większości były to herbarze odnotowujące – często pod lokalnymi oznaczeniami – botaniczne nazwy. Powstające dzieła w zdecydowanej większości dotyczyły wyłącznie ziół, które były traktowane jako spisy dla medyków. W 1416 roku Christiannus de Prahatitz (Křišťan z Prachatic), medyk, teolog, matematyk, były rektor Uniwersytetu Karola w Pradze napisał łaciński „Codex: Ex herbario Mgri Christianni de Prahatits per manus Mathie de Zlyn scriptus in Kunitz 1416”. Rękopis zawierał czeskie nazwy 156 roślin[14]. Na początku XV wieku powstał kodeks „Mandinus. De herbis” nieznanego autora. Przy opisach i nazwach łacińskich rękopis ma oznaczenia nazw polskich roślin, a na marginaliach – naniesione różnymi charakterami pisma – dodatkowe noty, także zawierające polskie nazwy zwyczajowe roślin oraz liczne synonimy. „Anthibolomennum Benedicti Parthi”, rękopis na pergaminie z 1472 obejmuje łacińskie, niemieckie i polskie nazwy zwierząt i roślin[14]. Autorem tego traktatu farmaceutyczno-medycznego jest Jan Stanko. Umieścił on w nim 433 nazwy roślin polskich i 90 zagranicznych oraz 219 nazw zwierząt[15]. W 1532 (oraz w 1537) Szymon z Łowicza wydał herbarium z działem rozpoczynającym się od słów: „Nomenclatura variarum herbarum cum synonimis earundem...” i zawierający zwyczajowe polskie nazwy roślin[14]. W 1534 powstał zielnik „O ziołach i o mocy ich” (Hortus sanitatis) Stefana Falimirza. W 1542 wydano „O Ziolach tutecznych y zamorskich y o mocy ich, a kthemu kxięgi lekarskie wedle regestru niżey nowo wypisanego wssem wielmi vzyteczne” Hieronima Spiczyńskiego zawierający słownik polsko-łaciński nazw roślin, a w podobnym czasie Marcin z Urzędowa tworzył wydany kilkadziesiąt lat później „Herbarz Polski to jest o przyrodzeniu ziół i drzew rozmaitych i inszych rzeczy do lekarstw należących księgi dwoje”. Następnie powstawały kolejne tego typu dzieła, niektóre bazujące na wydanych poprzednio[15].

W 1508 franciszkanin Jan Bosak z Vodňan napisał (a w 1511 wydał drukiem w Pilźnie) „Wokabularž Lactifer od Otce brata Jana Bosaka z Wodnian, tistieno w nowem Pilsni skrze Mikulasse Bakalarie, a to lete od porodu paneńskeho pietisteho gedanaczteho. Skrzedu po swatym Wawržinczem dokonawano”. Była to pierwsza wydana w języku czeskim publikacja poświęcona roślinom. Zawierała ponad 500 botanicznych lokalnych nazw zwyczajowych[14][16].

W 1745 Karol Linneusz opublikował „Flora Svecica”[17], katalog zawierający także szwedzkie dwumianowe nazwy wernakularne roślin[1][2]. Dwumianowy system wernakularny poprzedzał więc jego dwumianowy system nazewnictwa naukowego, który po raz pierwszy został wprowadzony w X edycji „Systema Naturae” (1758)[1]. Za pierwszą, nie do końca konsekwentnie zrealizowaną, próbę przeniesienia do języka polskiego zasad Linneusza uznaje się prace Krzysztofa Kluka. Wprowadził on neologizmy, często jako tłumaczenie nazw łacińskich. W jego systemie nazewnictwo dwuczłonowe dotyczyło w niektórych przypadkach nie tylko gatunków, ale też taksonów wyższego rzędu (np. robaki miękkie, ryby piersiopłetwiste)[18]. Pierwszą pracę w języku polskim wprost podejmującą temat uporządkowania nazewnictwa zwyczajowego napisał Stanisław Bonifacy Jundziłł w 1805 – „O potrzebie układowej nomenklatury w przedmiocie historyi naturalnej”[19][20]. W pracy tej zwracał uwagę na zmienność i brak precyzji nazw ludowych i konieczność ich kodyfikacji poprzez wprowadzenie dwuwyrazowych nazw odpowiadających naukowej taksonomii binominalnej[19][20]. W podobnym tonie wypowiadał się Antoni Waga w połowie XIX wieku, nazywając mnożenie nazw dla tej samej rzeczy naukowym przestępstwem[18].

Polskie nazewnictwo zwierzątEdytuj

Polskie nazewnictwo ssakówEdytuj

Polskie nazwy ssaków w publikacjach naukowych zaczęły się upowszechniać w XIX wieku:

  • Stanisław Bonifacy Jundziłł – „Zoologia krótko zebrana. Część pierwsza. Zwierzęta ssące” (1829)[21],
  • Aleksander Zawadzki – „Fauna der galizisch-bukowinischen Wirbeltiere” (1840)[22],
  • Gustaw Belke – „Mastologia, czyli historya naturalna źwierząt ssących” (1847)[23],
  • Szymon Pisulewski – „Zoologia krótko zebrana czyli Opisanie najważniejszych z działu zwierząt stworzeń, tak pod względem korzyści, jako i szkód które zrządzają” (1852)[24],
  • Erazm Majewski – „Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich, zawierający ludowe oraz naukowe nazwy i synonimy polskie, używane dla zwierząt i roślin od XV-go wieku do chwili obecnej, źródłowo zebrane i zestawione z synonimami naukowemi łacińskiemi w podwójnym porządku alfabetycznym i pomnożone porównawczym materyałem, zaczerpniętym z innych języków słowiańskich” (1894)[14].

W 1910 powstała obszerna publikacja „Klucz do oznaczania zwierząt kręgowych ziem polskich” pod redakcją ówczesnego rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego, lekarza, zoologa, anatoma i profesora anatomii porównawczej, Henryka Ferdynanda Hoyera[25].

Opublikowany w 1945 układ systematyczny ssaków pod redakcją profesora zoologii na Uniwersytecie Columbia Geore'a Simpsona zawierał odniesienie do stosowanych anglojęzycznych nazw wernakularnych[26]. W latach późniejszych stał się podstawą ustalania układu jednostek taksonomicznych przez Polskie Towarzystwo Zoologiczne[5].

W miarę rozwoju idei prowadzenia ogrodów zoologicznych tworzono polskojęzyczne nazwy zwierząt egzotycznych, które się w nich pojawiały. Nazwy te zostały zebrane dopiero w wydanej w 1968 publikacji Komisji Nazewnictwa Zwierząt Kręgowych Polskiego Towarzystwa Zoologicznego pod redakcją prof. Zygmunta Kraczkiewicza „Polskie nazewnictwo zoologiczne” 1968[5][3]. Wiele nazw wernakularnych ssaków zebrał w „Małym słowniku zoologicznym: Ssaki” (1973) prof. Kazimierz Kowalski[27][3].

„Polskie nazewnictwo ssaków świata” (2015)Edytuj

W wydanej w 2015 roku przez Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk publikacji „Polskie nazewnictwo ssaków świata” autorzy zaproponowali wprowadzenie polskiej wersji binominalnego nazewnictwa wernakularnego ssaków i przypisali dla rodzajów nazwy rodzajowe (rzeczowniki) i konsekwentne dopasowanie epitetów gatunkowych (głównie przymiotniki)[3].

Autorzy zwrócili uwagę, że brak polskich nazw wernakularnych dla większości znanych gatunków ssaków powoduje liczne błędy w tłumaczeniach obcojęzycznych publikacji, w których zawodowi tłumacze nieobeznani ze specyfiką systematyki biologicznej, przypisują błędnie nazwę do innego zwierzęcia, a w wielu przypadkach dochodzi do prób tłumaczenia wprost z języka obcego (najczęściej angielskiego) obcej nazwy wernakularnej na język polski. Autorzy przyznali, że są świadomi, iż u części czytelników niektóre rozwiązania wzbudzą kontrowersje, ale podkreślili, że porządki w nazewnictwie są niezbędne. Autorzy unikali stosowania homonimów, nazw występujących w innych działach zoologii i przyjęli zasadę, że polskie nazewnictwo wernakularne musi nadążać za zmianami zachodzącymi w systematyce zwierząt[3].

Polskie nazewnictwo rybEdytuj

Autorem pierwszego dzieła napisanego w języku polskim, w którym pojawiły się zwyczajowe nazwy ryb jest Olbrycht Strumieński. W wydanej w 1573 roku książce O sprawie, sypaniu, wymierzaniu i rybieniu stawów [...] wymienił nazwy kilkunastu gatunków ryb powszechnie wówczas hodowanych w stawach[28]. Podobna tematyka pojawiła się w przetłumaczonej na język polski pracy Jana Dubraviusa O Rybnikach y rybach, które sie w nich chowają, o przyrodzeniach. Pierwsze tłumaczenie pojawiło się w Polsce prawdopodobnie około 1600 roku[29].

Gabriel Rzączyński pisał po łacinie, ale w Historia naturalis [...][30] i w Auctuarium [...][31] podał w tekście liczne polskie nazwy zwyczajowe ryb. W 1780 roku wydany został 3. tom (O gadzie i rybach) Zwierząt domowych i dzikich, osobliwie krajowych, historyi naturalnej początki [...] Krzysztofa Kluka[32], a w 1807 Zoologia krótko zebrana Bonifacego Jundziłła[33], w których obydwaj autorzy przedstawili polskie nazwy wielu gatunków i rodzajów ryb. Większość z tych nazw nie przyjęła się w późniejszej literaturze. Feliks Jarocki w pracy Zoologia, czyli źwierzętopismo ogólne (1822) dokonał systematycznego przeglądu ryb świata z podziałem na rodzaje i gatunki. Każdemu rodzajowi i niektórym gatunkom nadał polską nazwę[34].

Rozwój polskiej ichtiologii i akwarystyki w XIX i XX wieku zaowocował wydaniem wielu publikacji, których autorzy często proponowali nowe nazwy zwyczajowe ryb. Byli to m.in.: Norbert Alfons Kumelski, Stanisław Batys Górski, Antoni Wałecki i Maksymilian Nowicki. Uporządkowania nazewnictwa ryb spotykanego w piśmiennictwie polskim podjęli się Eugeniusz Grabda i Tomasz Heese w pracy pt. Polskie nazewnictwo popularne krągłouste i ryby – Cyclostomata et Pisces, wydanej w 1991. Autorzy uwzględnili w tej pracy nazwy zwyczajowe zebrane przez Wałeckiego (1864) oraz w pozycjach literatury wydanych w latach 1908–1987[7].

Polskie nazewnictwo ptakówEdytuj

Własne nazwy dla ptaków odnotowano już w języku staropruskim (do XIII wieku). Dla ówczesnych Prusów ptaki stanowiły nie tylko zwierzynę łowną, ale i obiekt kultu, element obrzędów. Wśród nazewnictwa dominują określenia na zwierzynę łowną[35]. Liczne polskie nazwy zwyczajowe odnaleźć można w Myślistwie ptaszym Mateusza Cygańskiego, pierwszym polskojęzycznym dziele o ptakach. Po raz pierwszy wydane w 1584 roku okazało się w nowatorski sposób podchodzić do nazewnictwa m.in rozdzielając gatunki orłów, jako że według Antoniego Wagi niepodobna też było w owym wieku rozszczególnić gatunki. Przedruk Myślistwa ptaszego z 1842 zawierał komentarz Antoniego Wagi, który informował między innymi o aktualnej pozycji systematycznej różnych gatunków w odniesieniu do prac Linneusza czy Temmincka oraz o ówczesnych odpowiednikach nazw z czasów Cygańskiego (jak serokossrokos[36], a dzisiejszy srokosz).

Kolejnymi w historii polskojęzycznymi pozycjami zawierającymi nazwy ptaków były spisy ptaków ks. Gabriela Rzączyńskiego zawarte w jego Historia naturalis curiosa Regni Poloniae (1721) i Auctuarium historiae naturalis curiosae Regni Poloniae (1736)[37]. W 1759 ukazało się dzieło Jacoba Theodora Kleina Stemmata avium, którego część poświęca nazewnictwu, także i polskojęzycznemu. Przedstawił również nazwy łacińskie, angielskie, niemieckie i francuskie[35]. Część nazw ma identyczny lub zbliżony zapis i brzmienie, co współczesne nazwy, na przykład czayka, grzywacz, pliszka czy ziemorodek rzeczny, część jest nieużywana (na przykład figuiadka)[38]. W wielu miejscach Klein powtórzył nazwy Rzączyńskiego. Zdawał się słabo znać język polski[37].

Podobnie jak w innych językach słowiańskich, w języku polskim nazwy ptaków pod względem liczebności przewyższają nazewnictwo ssaków czy bezkręgowców. W 1940 Wasilewski podjął się zebrania nazewnictwa ptaków krajowych. Do każdej z nazw przedstawił etymologię, brakowało mu jednak przygotowania fachowego[39]. Zestawienie Polskie nazwy ptaków krajowych Strutyńskiego (1972) objęło nazwy pojawiające się od XIX do 1958 roku (data publikacji Ptaków ziem polski Sokołowskiego)[39]. W 1999 Mielczarek i Cichocki opublikowali na łamach „Notatek Ornitologicznych” Polskie nazewnictwo ptaków świata[40]. Ta praca wraz z dziełem Strutyńskiego pozostawały jeszcze przez pierwszą dekadę XXI wieku kluczowymi w zakresie polskiego nazewnictwa ptaków[41]. Od 2009 aktualizowana jest Kompletna lista ptaków świata tworzona przez Pawła Mielczarka i Marka Kuziemko[42]. Polska Federacja Ornitologiczna niekiedy posługuje się odrębnymi, nieuznawanymi w pracy Mielczarka i Kuziemko nazwami, m.in. nazwą lora wielka dla barwnicy i barnard zielony dla rozelli czerwonoczelnej[43].

Polskie nazewnictwo grzybówEdytuj

Tradycyjne, ludowe nazwy grzybów[44][45][46][47][48][49][50][51] były tworzone spontanicznie na podstawie obserwacji owocników oraz ich otoczenia. Przyjęte regionalnie określenia były, w regionach wiejskich, przekazywane z pokolenia na pokolenie[45]. Według językoznawcy, prof. Barbary Bartnickiej-Dąbkowskiej (1964)[44] polskie nazwy ludowe nadawane były głównie tym gatunkom grzybów, które były uznawane za jadalne i miały wyraźne odróżniające cechy morfologiczne lub smakowe. Grzybom z gatunków niejadalnych lub trujących nazwy nadawano tylko tym, które wykazywały przydatność użytkową dla człowieka – np. purchawki (w lecznictwie), czy muchomory (w gospodarstwach domowych). Inne, oceniane jako nieprzydatne, nazywane były zbiorczym określeniem „psie grzyby”. Literatura przeznaczona dla polskich mykologów i grzybiarzy jest obfita, jednak tematyka polskojęzycznego zwyczajowego nazewnictwa grzybów jest ubogo opracowana[52].

Najszerszą obecnie publikacją polskich nazw grzybów jest opracowana przez Władysława Wojewodę w 2003 roku Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski. Zawiera ponad 5 tysięcy nazw polskich, 6 tysięcy naukowych i obejmuje około 400 rodzajów i około 2650 gatunków grzybów podstawkowych. Są w niej zebrane nazwy stosowane w publikacjach naukowych, podani autorzy nazw i rok wprowadzenia nazwy. W. Wojewoda dokonał uporządkowania nazewnictwa grzybów, w licznych przypadkach zaproponował nowe polskie nazwy grzybów, zastępując nimi dawniej używane nazwy nietrafne, nieuzasadnione, bezsensowne, czy wręcz mylące i błędne. Zmiany w taksonomii powodują, że coraz więcej podanych w tym opracowaniu polskich nazw staje się niespójnych z nazwą naukową[53]. Nadal jednak praca ta jest podstawowym opracowaniem w zakresie nazewnictwa podstawczaków[53].

Atlasy czy poradniki wydawane z myślą o grzybiarzach opisują od kilkudziesięciu do kilkuset gatunków grzybów, największe z nich nawet około 800[54][55], są to jednak opracowania popularne. Pozytywnym wyjątkiem jest mająca naukowy charakter publikacja „Grzyby i ich oznaczanie” (Warszawa, 1985) Barbary Gumińskiej i Władysława Wojewody, w której autorzy (po kilku uzupełnieniach) opisali około 800 gatunków grzybów i wskazali ich nazwy wernakularne[56].

Wszystkie nazwy zwyczajowe znanych do 2003 r. gatunków porostów i grzybów naporostowych podaje publikacja Wiesława Fałtynowicza The Lichenes, Lichenicolous and allied Fungi of Poland. Krytyczna lista porostów i grzybów naporostowych Polski[57].

Liczne nazwy zwyczajowe workowców podaje publikacja M.A. Chmiel Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów workowych Polski z 2006 r.[58] W taksonomii tej grupy grzybów oraz grzybów niższych, zwłaszcza grzybów mikroskopijnych, pod koniec XX i w XXI wieku nastąpiły ogromne zmiany i jest to dynamicznie trwający proces. Dawniej utworzone nazwy zwyczajowe stały się w ogromnej części niespójne z nazwą naukową i wręcz mylące. W związku z tym odchodzi się od używania ich, praktyką, zwłaszcza w fitopatologii stało się używanie wyłącznie nazw naukowych[59].

W Polskim Towarzystwie Mykologicznym w 2017 r. powstała Komisja do spraw polskiego nazewnictwa grzybów. Jej działanie podlega regulaminowi, a ustalane nazwy publikowane są w formie komisyjnych decyzji[60].

Polskie nazewnictwo roślinEdytuj

 
O ziołach i mocy ich... Stefana Falimirza – jeden z pierwszych tekstów zawierających słownik polskich nazw roślin

Polskie nazwy ludowe roślin notowane są w różnych dokumentach od XIII wieku. Pierwszą publikacją polskojęzyczną stosującą naukowe nazewnictwo binominalne była praca Krzysztofa Kluka „Dykcjonarz roślinny, w którym podług układu Linneusza są opisane rośliny nie tylko krajowe, dzikie, pożyteczne albo szkodliwe” (1786–1788). Autor powiązał nazwy zwyczajowe z naukowymi, tworząc analogiczny do binominalnego nazewnictwa łacińskiego system nazw polskich opierając się przy ich tworzeniu na „Zielniku” Syreniusza (1613), dodając nazwy pospolicie używane lub tłumacząc nazwy z innych języków lub nazw naukowych. W późniejszych publikacjach do przełomu XIX i XX w. wprowadzano polskie nazwy dość dowolnie, a do wyjątków należała „Botanika stosowana” Stanisława Bonifacego Jundziłła, który poprzestał na podaniu nazw naukowych dla roślin obcych. Jundziłł wśród różnych zmian w nazewnictwie zwyczajowym (w znacznej części nieprzyjętych) zdecydował się zastąpić wszelkie wcześniej będące w użyciu dwuwyrazowe nazwy rodzajowe (u Kluka było ich 72) na nazwy jednowyrazowe (np. „lisi ogon” zmieniając na wyczyńca, a „ostre ziele” na lepczycę). Część nazw zmienił preferując rodzaj męski i liczbę pojedynczą w nazwach rodzajowych wbrew spopularyzowanym wówczas nazwom ludowym (tak powstały nazwy m.in. wrotycz oraz pałka zamiast „pałki”). Jego bratanek – Józef Jundziłł – w 1830 we florze Litwy, Wołynia i Podola konsekwentnie wprowadzał nazwy przymiotnikowe zamiast rzeczowników w miejsce nazw gatunkowych[20], co później został przyjęte za standard i rzeczownikowe nazwy gatunkowe stały się systematycznie eliminowanymi wyjątkami (np. bez lilak stał się lilakiem pospolitym, a topola białodrzew – topolą białą)[61].

W odniesieniu do nazw rodzin w połowie XIX wieku ujednolicone ich mianownictwo z końcówką -ate wprowadzać zaczął Jakub Ignacy Waga, podczas gdy inni autorzy wcześniejsi i ówcześni pisali albo kończąc nazwy na -owe lub dowolnie – na podobieństwo rodów ludzkich tj. np. „rdesty, portulaki, bażanowce”[20].

Generalnie w XIX wieku panowała dowolność w zakresie używania i tworzenia nazw polskich, różnie te same gatunki i rodzaje określali ogrodnicy i botanicy, autorzy nie zwracali uwagi na dorobek poprzedników tworząc lub zmieniając podawane nazwy. Gdy jedni wymyślali oryginalne nazwy polskie, inni spolszczali nazwy naukowe[61]. Zestawienia wszelkich opublikowanych nazw podjął się Erazm Majewski („Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich”[14], 1894), ale praca ta została skrytykowana przez współczesnych mu botaników. Pierwszą uznaną próbą usystematyzowania i uporządkowania mianownictwa zwyczajowego roślin (jego kodyfikacji) była praca Józefa Rostafińskiego – „Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin” z 1900[20]. Autor podkreślił samowolę w tworzeniu nazw poprzedników, w tym „bałamuctwami” nazywając wydaną niewiele wcześniej pracę Majewskiego[20].

Na „Słowniku...” Rostafińskiego oparli się przy podawaniu nazw rodzajowych autorzy kluczowego dla piśmiennictwa polskiego w XX wieku dzieła pt. „Rośliny polskie” z 1924[62], wydanego po zmianach po raz drugi w 1953 i później wielokrotnie jeszcze wznawianego[63]. Nazwy gatunkowe w wydaniu pierwszym z 1924 były w wielu wypadkach tworzone przez autorów[62]. W wydaniu z 1953 wprowadzono nieliczne zmiany wynikające z wyróżnienia większej liczby rodzajów. Zmieniono też nazwy użyte w pierwszym wydaniu, które mogły być mylące (zrezygnowano np. z nazwy „zanokciczka” dla rodzaju Pterocallis ze względu na jej podobieństwo do nazwy rodzajowej zanokcica). W kolejnych wznowieniach tej publikacji zmian nie wprowadzano[63].

O ile dla roślin z polskiej flory nazewnictwo stosowane przez większą część XX wieku ustaliły „Rośliny polskie”, o tyle problem pozostawał z nazwami roślin obcego pochodzenia. W 1962 powołana została Komisja Nazewnictwa Roślin Uprawnych, której przewodniczyła prof. Ludmiła Karpowiczowa. Przy ustalaniu nazw polskich posiłkowano się w niej „Słownikiem...” Rostafińskiego, ważniejszymi publikacjami uznanych autorów i zespołów autorskich w zakresie ogrodnictwa i kwiaciarstwa oraz słownikami botanicznymi w różnych językach. Przyjęte zostały dodatkowo następujące zasady tworzenia nazw polskich[64]:

  • spolszczano nazwy naukowe pochodzące od nazwisk (np. bauhinia, begonia, kamelia);
  • spolszczano łacińskie nazwy rodzajowe używane i znane w języku polskim.

Wynikiem prac komisji było wydanie w 1973 „Słownika nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polskiego i polsko-łacińskiego”[64]. Członek komisji, Zbigniew Podbielkowski, był także autorem wielokrotnie wznawianego „Słownika roślin użytkowych”[65][66].

W 1995 wydano „Krytyczną listę roślin naczyniowych Polski” podając też szereg zasad jakimi kierowano się ustalając nazwy polskie taksonów[67], powtórzonych w wydaniu uzupełnionym i poprawionym z 2002 roku[68]. Do zasad przyjętych dla zestawiania nazw polskich zaliczono[67][68]:

  • unikanie zmian w stosunku do przyjętego nazewnictwa z wyjątkiem sytuacji wynikających ze względów porządkowych (zmian w taksonomii roślin);
  • preferowanie nazw popularnych współcześnie zamiast nazw dawno opublikowanych i nie będących w użyciu (np. kleome zamiast podanych w XIX wieku i później zapomnianych nazw „chełpa, pigułecznik”);
  • dawne propozycje nazw wykorzystywane były w przypadku taksonów, dla których nie istnieją nazwy współczesne (np. zaproć);
  • przy zmianie statusu taksonomicznego z gatunku na podgatunek, epitet podgatunkowy tworzony jest od nazwy gatunkowej (np. gorczycznik łękowaty po zaliczeniu w randze podgatunku do gatunku gorczycznik pospolity nazwany został gorczycznikiem pospolitym łękowatym);
  • przy podziale rodzaju dotychczasową nazwę zachowują te gatunki, które w nim pozostają, podczas gdy wydzielone otrzymują nowe nazwy (np. rdest i wydzielone z niego rdestówka oraz rdestowiec);
  • w przypadku zmiany nazwy naukowej rodzaju nie skutkującej podziałem taksonu – zachowywana jest nazwa rodzajowa bez zmian (np. rodzaj elisma dawniej noszący nazwę naukową Elisma, zmienioną na Luronium);
  • w przypadku konieczności ustalenia nowych nazw polskich tworzono je w wyniku tłumaczenia lub spolszczenia (w przypadku nazw własnych), ewentualnie wymyślano je, jeśli powstałe nazwy były mylące, podobne do istniejących lub niezręczne;
  • w przypadku występowania wielu nazw będących w użyciu preferowane były nazwy najczęściej używane, o ile spełniały ww. zasady ogólne.

W 2008 roku opublikowany został „Słownik roślin zielnych” zestawiający polskie i naukowe nazwy rodzajów i gatunków dziko rosnących w Polsce (z kilkoma wyjątkami powtarzając w tym zakresie nazwy podane w „Krytycznej liście...” z 2002), gatunki zielne uprawiane w gruncie oraz jako tarasowe i balkonowe. Podane w nim po raz pierwszy polskie nazwy rodzajowe powstały w wyniku spolszczenia nazw naukowych (np. elytrygia dla rodzaju Elytrygia, sparaksys dla Sparaxis). Nazwy gatunkowe utworzono w wyniku tłumaczenia naukowych nazw gatunkowych[69].

Opublikowane słowniki nazw zwyczajowych roślin z ostatnich lat, bazując na zestawieniach wydanych w 1995 i 2002 roku, w dużym stopniu nie uwzględniają zmian w klasyfikacji roślin, które nastąpiły w wyniku rewizji relacji filogenetycznych na podstawie informacji zapisanych w DNA, istotnych zwłaszcza w ostatnich dwóch dekadach (podsumowywanych na wyższych szczeblach klasyfikacyjnych w kolejnych wersjach systemów APG (I z 1998, II z 2003, III z 2009 i IV z 2016)[70].

W odniesieniu do nazw polskich mchów przez długi czas jedynym przekrojowym źródłem podającym i ustalającym nazwy zwyczajowe było dwutomowe wydawnictwo pt. „Mchy (Musci)” opracowane przez Bronisława Szafrana w 1957[71]. Zaktualizowana, pełna lista występujących w Polsce mchów z aktualnym nazewnictwem zarówno naukowym jak i zwyczajowym wydana została w 2003[72]. Podobne zestawienie nazw dla wątrobowców i glewików ukazało się w 2006[73].

Przegląd obszernego piśmiennictwa dotyczącego nazewnictwa roślin w języku polskim z zakresu etnolingwistki, etnobotaniki, semantyki oraz prac historyczno-kulturowych na ten temat, a także publikacji o historii nazw i nazwach gwarowych roślin przedstawiła Jadwiga Waniakowa w 2012[74].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Oana Tatu, Marinela Burada: 10th Conference on British and American Studies – Crossing Boundaries. Cambridge: Cambridge Scholars Publishing, 2014, s. 154. ISBN 978-1-4438-6312-4.
  2. a b Carl von Linné: Flora Svecica: Enumerans Plantas Sueciae Indigenas Cum Synopsi Classium Ordinumque, Characteribus Generum, Differentiis Specierum, Synonymis Citationibusque Selectis – Locis Regionibusque Natalibus – Descriptionibus Habitualibus Nomina Incolarum Et Qualitat. Sztokholm: 1755, s. 419.
  3. a b c d e f g h Włodzimierz Cichocki, Agnieszka Ważna, Jan Cichocki, Ewa Rajska, Artur Jasiński, Wiesław Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk, 2015, s. 297. ISBN 978-83-88147-15-9.
  4. a b encyklopedia.pwn.pl: Biologiczne nazewnictwo (pol.). Wydawnictwo Naukowe PWN. [dostęp 2018-11-18].
  5. a b c d Zygmunt Kraczkiewicz: SSAKI. Wrocław: Polskie Towarzystwo Zoologiczne – Komisja Nazewnictwa Zwierząt Kręgowych, 1968, s. 81, seria: Polskie nazewnictwo zoologiczne.
  6. Marek Bunalski. Nowe trendy w systematyce rodzinowej żuków Coleoptera, Scarabaeoidea) a nazewnictwo wernakularne. „Biuletyn Entomologiczny”. 4 (16), 1996 (pol.). 
  7. a b Eugeniusz Grabda, Tomasz Heese: Polskie nazewnictwo popularne krągłouste i ryby – Cyclostomata et Pisces. Koszalin: Wyższa Szkoła Inżynierska w Koszalinie, 1991.
  8. Ludwika Wajda-Adamczykowa: Polskie nazwy drzew. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: PAN Komitet Językoznawstwa, 1989, s. 5. ISBN 83-04-03219-8.
  9. a b Brent Berlin. Folk Systematics in Relation to Biological Classification and Nomenclature. „Annual Review of Ecology and Systematics”. 4 (1), s. 259–271, 1973. DOI: 10.1146/annurev.es.04.110173.001355 (ang.). 
  10. Michael G. Simpson: Plant systematics. Amsterdam, Boston, Heidelberg, London i in.: Elsevier, 2010, s. 612-613. ISBN 978-0-12-374380-0.
  11. Krzysztof Spalik: Skąd się wzięła nomenklatura binominalna, czyli od Arystotelesa do Linneusza (pol.). Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego.
  12. Zielniki ‒ spacer przez wieki (pol.). Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego.
  13. Kronika medycyny. Heinz Schott (redaktor). Warszawa: Wydawnictwo Kronika, 1994, s. 48, 112. ISBN 83-86079-01-0. (pol.)
  14. a b c d e f Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich, zawierający ludowe oraz naukowe nazwy i synonimy polskie, używane dla zwierząt i roślin od XV-go wieku do chwili obecnej, źródłowo zebrane i zestawione z synonimami naukowemi łacińskiemi w podwójnym porządku alfabetycznym i pomnożone porównawczym materyałem, zaczerpniętym z innych języków słowiańskich. T. 2. Słownik łacińsko-polski. Warszawa: Noskowski, 1894, s. 178.
  15. a b Katarzyna Wojan. Z dorobku polskiej leksykografii dziedzinowej: botanika. „Studia Rossica Gedanensia”. 4, s. 485-566, 2017 (pol.). 
  16. Josef Dobrovský: Geschichte der Böhmischen Sprache und ältern Literatur. Hasse: 1818, s. 318-319.
  17. Karol Linneusz: Flora Svecica: exhibens plantas per regnum Sveciæ crescentes, systematice cum differentiis specierum, synonymis autorum, nominibus incolarum, solo locorum, usu pharmacopæorum. Sztokholm: Stockholmiæ: Sumtu & literis L. Salvii, 1745, s. 450.
  18. a b Krzysztof Waśkowski. Powstanie naukowego obrazu zwierząt i jego konsekwencje dla polskiej leksyki animalistycznej przełomu XVIII i XIX stulecia. „Prace Językoznawcze”. XVII (4), s. 103–122, 2015. ISSN 1509-5304 (pol.). 
  19. a b Stanisław Bonifacy Jundziłł. O potrzebie układowej nomenklatury w przedmiocie historyi naturalnej. „Dziennik Wileński”. II, s. 163-173, 1805. 
  20. a b c d e f Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900.
  21. Stanisław Bonifacy Jundziłł: Zoologia krótko zebrana. Część pierwsza. Zwierzęta ssące. Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego, 1829, s. 264.
  22. A. Zawadzki: Fauna der galizisch-bukowinischen Wirbeltiere. Stuttgart: E. Shweizerbart Verlagshandlung, 1840, s. 38-72.
  23. Gustaw Belke: Mastologia, czyli historya naturalna źwierząt ssących. Wilno: G. Belke, 1847, s. 383.
  24. S. Pisulewski: Zoologia krótko zebrana czyli Opisanie najważniejszych z działu zwierząt stworzeń, tak pod względem korzyści, jako i szkód które zrządzają. Drukarnia Olgerbranda, 1852, s. 326.
  25. Henryk Ferdynand Hoyer jr. (Red.), J. M. Kowalski, Edward Lubicz Niezabitowski, Władysław Szeliga-Mierzeyewski, S. Udziela: Klucz do oznaczania zwierząt kręgowych ziem polskich. Kraków: Drukarnia Związkowa, Nakładem Kółka Przyrodników U. U. J., 1910, s. 313.
  26. George Gaylord Simpson. The principles of classification and a classification of mammals. „Bulletin of the American Museum of Natural History”. 85, s. 1-350, 1945. American Museum of Natural History (ang.). 
  27. Kazimierz Kowalski (redaktor naukowy), Adam Krzanowski, Henryk Kubiak: Mały słownik zoologiczny: Ssaki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1973. ISBN 83-214-0637-8.
  28. Olbrycht Strumieński: O sprawie, sypaniu, wymierzaniu i rybieniu stawów, także o przekopach, o ważeniu i prowadzeniu wody. Kraków: Łazarz Andrysowic, 1573.
  29. Jan Dubravius: O rybnikach i rybach, które się w nich chowają. Kraków: 1473 (Tłum. pol. ok. 1600 r).
  30. Gabriel Rzączyński: Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae [...]. Sandomierz: 1721.
  31. Gabriel Rzączyński: Auctuarium Historiae naturalis [...]. Gdańsk: 1742.
  32. Krzysztof Kluk: Zwierząt domowych i dzikich, osobliwie krajowych, potrzebnych i pożytecznych, domowych, chowanie, rozmnożenie, chorób leczenie, dzikich łowienie, oswojenie, zażycie, szkodliwych zaś wygubienie. Warszawa: 1780.
  33. Bonifacy Stanisław Jundziłł: Zoologia krótko zebrana. Cz. 3, Płazy i ryby. Wilno: J. Zawadzki, 1807.
  34. Feliks Jarocki: Zoologia czyli zwierzętopismo ogólne podług naynowszego systemu ułożone. Warszawa: 1822.
  35. a b Nowak, Eugeniusz. Z dziejów ornitologii w Polscepółnocno-wschodniej. „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”. 1, 1987. 
  36. Mateusz Cygański, pod red. Antoniego Wagi: Myslistwo ptasze, dzieło z XVI. wieku, obejmujące wykład wszystkiego co wówczas do ptasznictwa w Polszcze należało, a obok tego wymieniające rodzaje i gatunki ptaków krajowych. Chmielewski, 1584 (reedycja 1842).
  37. a b Fedorowicz, Zygmunt. Zoologia w Gdańsku w stuleciach XVII i XVIII. „Memorabilia Zoologica”. 19. Polska Akademia Nauk. Instytut Zoologiczny. 
  38. Jacob Theodor Klein: Stemmata avium. 1759. (łac.)
  39. a b Janusz Strutyński: Polskie nazwy ptaków krajowych. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1972, s. 5, 7.
  40. P. Mielczarek, W. Cichocki. Polskie nazewnictwo ptaków świata. „Notatki Ornitologiczne”. Tom 40. Zeszyt specjalny, 1999. ISSN 0550-0842. 
  41. Jakubiec Z.. Skróty łacińskich nazw ptaków oraz niektóre oznaczenia wykorzystywane w badaniach terenowych. „Notatki ornitologiczne”. 44, s. 121, 2003. 
  42. Paweł Mielczarek & Marek Kuziemko: Kompletna lista ptaków świata. Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, 2018-12-02. [dostęp 23 grudnia 2018].
  43. Jan Kamiński (red.): Polska federacja ornitologiczna – Kolegium sędziów klasy wystawowe. Katowice: 2017.
  44. a b Barbara Bartnicka-Dąbkowska: Polskie ludowe nazwy grzybów. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydaw. PAN, 1964, s. 144, seria: Prace Językoznawcze / Komitet Językoznawstwa Polskiej Akademii Nauk; 42.
  45. a b Ewa Referowska Chodak. Ludowe nazwy grzybów w Polsce. „Studia i Materiały CEPL w Rogowie”. 44 (3), s. 218-238, 2015. Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej – SGGW. ISSN 1509-1414 (pol.). 
  46. Jerzy Kuźmiuk. Nazwy grzybów w języku potocznym okolic Bielska Podlaskiego. „Białostocczyzna”. 16 (4/4), s. 34-36, 1989. Białostockie Towarzystwo Naukowe. ISSN 0860-4096 (pol.). 
  47. Jerzy Kuźmiuk. Regionalne nazwy grzybów jadalnych między Biebrzą a Narwią na Białostocczyźnie. „Białostocczyzna”. 22 (6/2), s. 30-32, 1991. Białostockie Towarzystwo Naukowe. ISSN 0860-4096 (pol.). 
  48. Jerzy Kuźmiuk. Etymologia nazw grzybów znanych na Białostocczyźnie. „Białostocczyzna”. 30 (8/2), s. 79-85, 1993. Białostockie Towarzystwo Naukowe. ISSN 0860-4096 (pol.). 
  49. Jerzy Kuźmiuk: Nazwy niektórych grzybów w gwarach między Bugiem a Narwią [w:] Badania dialektów i onomastyki na pograniczu polsko-wschodniosłowiańskim (pod red. Michała Kondratiuka). Białystok: Uniwersytet Warszawski. Filia w Białymstoku. Zakład Filologii Wschodniosłowiańskich, 1995, s. 137. ISBN 83-86423-28-5.
  50. K. Kopczyński, Maria Ławrynowicz: Polskie regionalne nazwy grzybów [w: Maria Lisiewska, Maria Ławrynowicz (red.) Monitoring grzybów]. Poznań-Łódź: Polskie Towarzystwo Botaniczne, 2000, s. 133-142. ISBN 83-86292-31-8.
  51. Andrzej Chlebicki. Zawiłości etymologiczne i znaczeniowe nazw „huba” i „hubka”. „Wiadomości Botaniczne”. 54 (1/2), s. 35–39, 2010. Polskie Towarzystwo Botaniczne. ISSN 2543-6503 (pol.). 
  52. Przemysław Jóźwikiewicz. Oficjalne ukraińskie i polskie nazwy grzybów jadalnych. „Roczniki Humanistyczne”. LXIV (7), s. 201-217, 2016. DOI: http://dx.doi.org/10.18290/rh.2016.64.7-13. ISSN 0035-7707 (pol.). 
  53. a b Władysław Wojewoda: Checklist of Polish Larger Basidiomycetes. Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003. ISBN 83-89648-09-1.
  54. Pavol Škubla: Wielki atlas grzybów. Poznań: Elipsa, 2007. ISBN 978-83-245-9550-1.
  55. Ewald Gerhardt: Grzyby – wielki ilustrowany przewodnik. Stefan Łukomski (tłum.). Warszawa: Klub dla Ciebie – Bauer-Weltbild Media, 2006, s. 480. ISBN 83-7404-513-2. OCLC 836313700.
  56. Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda: Grzyby i ich oznaczanie. Warszawa: Państ. Wydaw. Rolnicze i Leśne, 1983, s. 503.
  57. Wiesław Fałtynowicz: The Lichenes, Lichenicolous and allied Fungi of Poland.Krytyczna lista porostów i grzybów naporostowych Polski. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2003. ISBN 83-89648-06-7.
  58. Maria Alicja Chmiel: Checklist of Polish Larger Ascomycetes. Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów workowych Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2006. ISBN 978-83-89648-46-4.
  59. red.: Selim Kryczyński i Zbigniew Weber: Fitopatologia. Tom 1. Podstawy fitopatologii. Poznań: PWRiL, 2010. ISBN 978-83-09-01-063-0.
  60. Komisja do spraw polskiego nazewnictwa grzybów. [dostęp 2018-11-20].
  61. a b Ludwika Wajda-Adamczykowa: Polskie nazwy drzew. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: PAN Komitet Językoznawstwa, 1989, s. 85-87. ISBN 83-04-03219-8.
  62. a b Szafer Władysław, Kulczycki Stanisław, Pawłowski Bogumił: Rośliny polskie. Lwów-Warszawa: Książnica-Atlas, 1924.
  63. a b Szafer Władysław, Kulczycki Stanisław, Pawłowski Bogumił: Rośliny polskie. Wyd. VI. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988.
  64. a b Karpowiczowa Ludmiła (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.
  65. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Wyd. VI. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  66. Zbigniew Podbielkowski, Sudnik-Wójcikowska Barbara: Słownik roślin użytkowych. Wyd. VII. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2003. ISBN 83-09-01772-3.
  67. a b Mirek Zbigniew, Piękoś-Mirkowa Halina, Zając Adam, Zając Maria: Vascular plants of Poland a checklist. Kraków: Polish Academy of Sciences, W. Szafer Institute of Botany, 1995. ISBN 83-85444-38-6.
  68. a b Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular plants of Poland – a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. IB PAN, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  69. Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Łacińsko-polski. Kraków: Officina Botanica, 2008. ISBN 978-83-925110-5-2.
  70. Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 8–10. ISBN 978-1-84246-634-6.
  71. Bronisław Szafran: Mchy (Musci). Tom I i II. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, PAN, 1957, seria: Flora polska.
  72. Ryszard Ochyra: Census Catalogue of Polish Mosses. Kraków: Polish Academy of Sciences, Institute of Botany, 2003. ISBN 978-83-85444-84-8.
  73. Jerzy Szweykowski: An Annotated Checklist of Polish Liverworts and Hornworts. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2006. ISBN 978-83-89648-33-4.
  74. Jadwiga Waniakowa: Polskie gwarowe nazwy dziko rosnących roślin zielnych na tle słowiańskim. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2012, s. 17-20. ISBN 978-83-233-3429-3.