Otwórz menu główne

Bitwa koło przylądka Sarycz

starcie morskie podczas I wojny światowej

Bitwa koło przylądka Sarycz – starcie morskie podczas I wojny światowej 18 listopada (5 listopada jul.) 1914 roku pomiędzy rosyjską Flotą Czarnomorską a niemieckim krążownikiem liniowym „Goeben” (formalnie osmańskim „Yavuz Sultan Selim”), na Morzu Czarnym u wybrzeży Krymu. Kilkunastominutowa bitwa, toczona przy złej widoczności, zakończyła się uszkodzeniami okrętów po obu stronach, po czym oba zespoły się rozeszły.

Bitwa koło przylądka Sarycz
I wojna światowa
Ilustracja
Pancerniki Floty Czarnomorskiej w szyku torowym, na czele „Ioann Złatoust” i „Jewstafij
Czas 18 (5) listopada 1914
Miejsce koło przylądka Sarycz (Krym)
Terytorium Morze Czarne
Wynik nierozstrzygnięta
Strony konfliktu
 Imperium Rosyjskie  Imperium Osmańskie
 Cesarstwo Niemieckie
Dowódcy
adm. Andriej Eberhardt kadm. Wilhelm Souchon
Siły
5 pancerników (przeddrednotów)
2 krążowniki pancernopokładowe
1 krążownik nieopancerzony
13 niszczycieli
1 krążownik liniowy
1 krążownik lekki
Straty
uszkodzony 1 pancernik,
34 zabitych
uszkodzony krążownik liniowy,
16 zabitych
brak współrzędnych
Bitwy i operacje morskie
I wojny światowej (1914-1918)
Bitwa o Atlantyk
1914
Pościg za „Goeben” i „Breslau”BarOdensholmHelgolandZatopienie brytyjskich krążownikówPenangCoronelYarmouthWyspy KokosowePrzylądek SaryczFalklandyScarborough, Hartlepool i Whitby
1915
Dogger BankDardaneleBosforAnkonaGotlandiaKefkenZatoka RyskaTanganikaDurazzo
1916
Yarmouth i LowestoftJutlandia
1917
Cieśnina KaletańskaCieśnina OtrantoOperacja AlbionMoonsundHelgoland II
1918
ImrozZeebrugge i Ostenda IOstenda II
Mapa teatru operacji
„Goeben” przed wojną
Pancernik „Ioann Złatoust” (1915 rok)
Szkic ruchów flot

Tło bitwyEdytuj

Trzon floty rosyjskiej na Morzu Czarnym w przeddzień I wojny światowej tworzyło pięć przestarzałych pancerników generacji przeddrednotów, uzbrojonych w cztery działa kalibru 305 mm każdy, z wyjątkiem słabszego „Rostisława” z działami kalibru 254 mm. Głównym przeciwnikiem rosyjskiej Floty Czarnomorskiej był niemiecki krążownik liniowyGoeben”, który po przedarciu się do Stambułu, wraz z krążownikiem „Breslau”, został formalnie wcielony do marynarki osmańskiej jako „Yavuz Sultan Selim”. Przewyższał on znacząco każdy z rosyjskich okrętów istniejących na początku wojny, zarówno prędkością, jak i opancerzeniem oraz artylerią, obejmującą 10 dział kalibru 28 cm[a], o większej szybkostrzelności od ciężkich dział rosyjskich, co wymuszało na Rosjanach konieczność operowania zespołami liczącymi przynajmniej trzy pancerniki, dla wyrównania szans w walce artyleryjskiej[1]. Przy tym, na skutek starszej budowy rosyjskich pancerników, każde trafienie mogło mieć dla nich poważne konsekwencje[2].

Działania wojenne na tym akwenie zostały rozpoczęte ostrzałem rosyjskich baz przez tureckie okręty bez wypowiedzenia wojny 29 (16) października 1914 roku. Między innymi „Goeben” ostrzelał główną bazę Floty Czarnomorskiej w Sewastopolu, przy czym otrzymał trzy niegroźne trafienia z dział baterii nadbrzeżnych[3]. Rosyjskie siły główne wyszły następnie z portu i przeprowadziły rajd na południowo-zachodnią część Morza Czarnego, lecz nie zdołały odnaleźć przeciwnika[4]. W następstwie ataku, 2 listopada 1914 roku Rosja wypowiedziała wojnę Imperium Osmańskiemu, a za nią 5 listopada uczyniły to zachodnie państwa ententy[5].

4 listopada (22 października) rosyjskie okręty wyszły na pierwszą operację stawiania min u brzegów Turcji, a w drodze powrotnej „Rostisław” i krążownik „Kaguł” zbombardowały 6 listopada port w Zonguldaku, będący centrum przeładunku węgla wydobywanego w Imperium Osmańskim[6]. Rosyjska eskadra zatopiła też po drodze trzy transportowce wojska i mały statek[b]. „Yavuz” i krążownik torpedowy „Berk-i Satvet”, które znajdowały się w morzu, płynąc w celu ostrzelania Sewastopola, zostały skierowane pod Zonguldak, lecz nie odnalazły wroga[5].

Przed bitwąEdytuj

15 (2) listopada 1914 roku siły główne Floty Czarnomorskiej wyruszyły z bazy pod flagą głównodowodzącego Flotą adm. Eberhardta w celu bombardowania Trapezuntu oraz zwalczania tureckiej żeglugi[4]. 17 listopada przeprowadzono bombardowanie[4], a w nocy 18 listopada stawiacze min „Konstantin” i „Ksenia” postawiły tam zagrodę minową[7][c]. Po otrzymaniu informacji o ostrzale, głównodowodzący flotą turecką niemiecki kontradmirał Wilhelm Souchon zdecydował przechwycić flotę rosyjską w drodze powrotnej pod Sewastopolem[8]. 17 listopada dwa najszybsze okręty tureckie: „Yavuz” i krążownik lekki „Midilli” (niemiecki „Breslau”) wyszły z Bosforu i popłynęły ku brzegom Krymu, pod flagą kadm. Souchona[8].

Flota Czarnomorska powracała do Sewastopola w szyku marszowym. Na czele płynęły w szyku czołowym jej trzy stare krążowniki (z lewej i prawej pancernopokładowe „Kaguł” i „Pamiat' Mierkurija”, w centrum nieopancerzony mały krążownik lotniczy „Ałmaz”), a około 3½ mili za nimi płynęły w szyku torowym pancerniki: admiralski „Jewstafij”, za nim „Ioann Złatoust”, „Pantielejmon” i starsze „Tri Swiatitiela” i „Rostisław[9]. Za nimi w dwóch kolumnach płynęło 13 niszczycieli, w tym 3 nowe o napędzie turbinowym typu Derzkij[10]. 18 listopada przed południem zespół rosyjski znajdował się już w pobliżu brzegów Krymu. Mimo, że było koło południa, nad morzem zalegała mgła, ograniczająca widoczność do 3-4 mil morskich[8].

BitwaEdytuj

Około godziny 11.40, gdy zespół był w rejonie przylądka Sarycz, z krążownika „Ałmaz” dostrzeżono dym przez mgłę; Rosjanie także usłyszeli korespondencję radiową między niemieckimi okrętami[2]. Krążownik „Breslau” również za kilka minut dostrzegł „Ałmaza” i oba niemieckie okręty skierowały się z dużą prędkością w stronę rosyjskiego zespołu[2]. Admirał Eberhardt, widząc dym z prawej przed sobą w odległości ok. 8-9 mil, nakazał zwiększyć prędkość do 14 węzłów, a po pewnym czasie zarządził zwrot kolumny pancerników o osiem rumbów w lewo[2]. Lewoskrzydłowy krążownik „Kaguł” wstąpił na czoło kolumny sił głównych, a „Ałmaz” zawrócił i wycofał się za pancerniki, natomiast niszczyciele wysunięto przed linię pancerników[2]. Ponieważ niemiecki zespół wykonał równocześnie zwrot w prawo, oba zespoły znalazły się na kursach prawie równoległych[11].

Po zwrocie dostrzeżono na „Jewstafim” przeciwnika z prawej burty. Trzy najsilniejsze pancerniki 1. Brygady Floty Czarnomorskiej przed wybuchem wojny ćwiczyły procedurę skoncentrowanego ostrzeliwania celu pod kontrolą okrętu głównego (środkowego w szyku), tak więc obecnie „Jewstafij” wstrzymywał się z otwarciem ognia dopóki „Ioann Złatoust” nie zakończył zwrotu i nie dostrzegł „Goebena”[12][13]. Z powodu mgły i ścielącego się dymu, na „Ioannie Złatoustym” błędnie oceniono jednak za dużą odległość od celu, na 60 kabli, i w efekcie jego pociski były niecelne, podobnie jak pancernika „Tri Swiatitiela”[13]. Na „Jewstafim” jednak prawidłowo oceniono odległość na 38,5 kabla i, z rozkazu admirała Eberharda, rozpoczęto ogień samodzielnie[11]. Trzeci w szyku pancernik „Pantielejmon” w ogóle nie widział celu i nie otworzył ognia podczas bitwy[11]. Ostatni najsłabszy pancernik „Rostisław”, dowodzony przez kapitana 1. rangi Kazimierza Porębskiego, nie próbował ostrzeliwać „Goebena”, natomiast wystrzelił 2 pociski 254 mm i 6 kalibru 152 mm do krążownika „Midilli”, nie uzyskując trafienia[6].

Efektywnie więc z „Goebenem” walkę prowadził tylko „Jewstafij”. Już pocisk jego pierwszej salwy dwóch pocisków 305 mm, wystrzelonej o 12.24, trafił w cel, przebijając pancerz trzeciej lewoburtowej kazamaty dział artylerii średniej 15 cm „Goebena”[11][5]. Wywołany trafieniem pożar spowodował wybuch gotowej do użycia amunicji i śmierć (na miejscu lub z ran) 16 ludzi obsady[5]. Dalszych trafień jednak nie potwierdzono, pomimo doniesień rosyjskich[d]. „Goeben” natychmiast odpowiedział ogniem, trafiając w drugiej salwie środkowy komin „Jewstafija” – pocisk wybuchnął po przebiciu komina i zerwał antenę radiową, z którego to powodu „Jewstafij” nie był w stanie skorygować danych „Ioanna Złatoustego” (sygnały przekazywane semaforem nie odniosły skutku)[11]. „Goeben” trafił „Jewstafija” jeszcze dwa razy w kazamaty dział 152 mm, przebijając pancerz i powodując straty w ludziach, a czwarty pocisk rozerwał się w wodzie przed burtą, wywołując przebicia od odłamków[14]. Pociski „Jewstafija”, w tym jego artylerii średniej, padały blisko i gęsto, sprawiając wrażenie, że „Goeben” jest ostrzeliwany przez wszystkie pancerniki. Dlatego po 14-minutowej wymianie ognia kontradmirał Wilhelm Souchon zdecydował się wykonać zwrot w prawo i o 12.35 zerwał kontakt z okrętami rosyjskimi[14][e]. „Jewstafij” stracił w tym pojedynku 34 marynarzy (w tym 5 oficerów), rannych zostało 24[14].

„Jewstafij” wystrzelił w starciu tylko 16 pocisków 305 mm, 14 pocisków 203 mm i 19 pocisków 152 mm[15][f]. „Ioann Złatoust” wystrzelił 6 pocisków 305 mm, a „Tri Swiatitiela” 12 pocisków[16]. „Goeben” wystrzelił, według źródeł niemieckich, 19 pocisków 28 cm, aczkolwiek marynarze rosyjscy raportowali 6 salw (około 30 pocisków)[16].

Do kolejnego i ostatniego starcia sił głównych obu stron, również nierozstrzygniętego, doszło 10 maja 1915 pod Bosforem[17].

UwagiEdytuj

  1. Niemcy określali kaliber dział w centymetrach, faktyczny kaliber wynosił 283 mm. Tony DiGiulian: Germany 28 cm/50 (11") SK L/50 w serwisie http://www.navweaps.com/ [dostęp 16-05-2017]
  2. Zatopiony został statek „Nikna” (905 BRT) i transportowce „Bahriye Amer” (3603 BRT), „Bezm-i Alem” (4527 BRT) i „Mithat Paşa” (4455 BRT). Langensiepen i Güleryüz 1995 ↓, s. 45.
  3. Nie jest jasne, czy stawiacze min wracały z flotą rosyjską, skoro według Langensiepen i Güleryüz 1995 ↓, s. 46 i Car'kow 2015 ↓, s. 26 18 listopada jeszcze stawiały miny pod Trapezuntem (ponad 200 mil od Krymu). Gribowskij 1996 ↓, s. 23-24 nie wymienia ich w składzie eskadry koło przylądka Sarycz.
  4. Według doniesień rosyjskiej agentury, powtarzanych w części rosyjskich publikacji, „Goeben” miał zostać trafiony przynajmniej trzema pociskami 305 mm i 11 średniego kalibru, ponosząc straty 115 zabitych i 59 rannych (Car'kow 2015 ↓, s. 27), lecz nie potwierdzają tego źródła niemieckie i tureckie (Langensiepen i Güleryüz 1995 ↓, s. 45).
  5. Według źródeł niemiecko-tureckich, to Rosjanie zakończyli starcie (Langensiepen i Güleryüz 1995 ↓, s. 45-46)
  6. Gribowskij 1996 ↓, s. 29 podaje 12 pocisków 305 mm.

PrzypisyEdytuj

  1. Gribowskij 1996 ↓, s. 21, 24.
  2. a b c d e Gribowskij 1996 ↓, s. 25.
  3. Langensiepen i Güleryüz 1995 ↓, s. 44.
  4. a b c Car'kow 2015 ↓, s. 26.
  5. a b c d Langensiepen i Güleryüz 1995 ↓, s. 45.
  6. a b Trawicki 2006 ↓, s. 72.
  7. Langensiepen i Güleryüz 1995 ↓, s. 46.
  8. a b c Gribowskij 1996 ↓, s. 23.
  9. Gribowskij 1996 ↓, s. 23-24.
  10. Gribowskij 1996 ↓, s. 24.
  11. a b c d e Gribowskij 1996 ↓, s. 26.
  12. Gribowskij 1996 ↓, s. 24, 26.
  13. a b Docenko 2002 ↓, s. 161.
  14. a b c Gribowskij 1996 ↓, s. 26-27.
  15. Stephen McLaughlin: Predreadnoughts vs a Dreadnought: The action off Cape Sarych, 18 November 1914 w: Warship 2001-2002, Conway Maritime Press, London 2001, s. 131–133)
  16. a b Gribowskij 1996 ↓, s. 29.
  17. Gribowskij 1996 ↓, s. 31.

BibliografiaEdytuj

  • Bernd Langensiepen, Ahmet Güleryüz: The Ottoman steam navy 1828-1923. Conway Maritime Press, 1995. ISBN 0-85177-610-8. (ang.)
  • W. Ju. Gribowskij. Czornomorskij fłot w bojach z «Giebienom» (1914–1915 gody). „Gangut”. 10, s. 20-33, 1996. Sankt Petersburg: Gangut. ISBN 5-85875-021-4(ros.)
  • Lech Trawicki. Okręty kontradmirała Kazimierza Porębskiego. Wiek pary – czas wojny. „Morze, Statki i Okręty”. 56, s. 68-73, marzec-kwiecień 2/ 2006. 
  • Witalij Docenko: Morskije bitwy Rossiji XVIII-XX wiekow. Wyd. III. Sankt Petersburg: Poligon, 2002, s. 160-162. ISBN 5-89173-191-6. (ros.)
  • A. Ju. Car'kow. «Tri Swiatitiela». Szestoj czornomorskij bronienosjec. „Morskaja Kollekcyja”. 4(187), 2015 (ros.).