Bitwa nad Wielkim Zabem

Bitwa nad Wielkim Zabem – bitwa stoczona 25 stycznia 750 roku pomiędzy wojskami Kalifatu Umajjadów, a siłami Abbasydów, w trakcie rewolucji abbasydzkiej. Było to decydujące starcie konfliktu, w wyniku którego armia Umajjadów została rozbita, a dowodzący nią kalif Marwan II zginął doścignięty podczas ucieczki w okolicach Kairu. W wyniku bitwy upadły rządy Umajjadów na Bliskim Wschodzie i rozpoczął się okres panowania Dynastii Abbasydów.

Bitwa nad Wielkim Zabem
Rewolucja abbasydzka
Ilustracja
Wielki Zab na mapie
Czas 25 stycznia 750
Miejsce Wielki Zab w okolicach Mosulu[1][2]
Terytorium obecnego Iraku
Przyczyna bunt Abbasydów przeciwko władzy Umajjadów
Wynik zwycięstwo Abbasydów; obalenie rządów Umajjadów i powstanie Kalifatu Abbasydów
Strony konfliktu
Abbasydzi Kalifat Umajjadów
Dowódcy
Abu Muslim al-Churasani
Abu al-Abbas
Abd Allah Ibn Ali[3][4]
Abu Awn Abd al-Malik ibn Jazid[potrzebny przypis]
Marwan II[3][4]
Siły
10 000 – 30 000[3] 100 000 – 150 000[3]
Położenie na mapie Iraku
Mapa lokalizacyjna Iraku
miejsce bitwy
miejsce bitwy
Ziemia35°55′N 43°28′E/35,916667 43,466667

GenezaEdytuj

Tło religijno-społeczneEdytuj

Osobny artykuł: Rewolucja abbasydzka.

Na Dynastię Umajjadów władającą Kalifatem Arabskim w latach 644-656, oraz 661-750 przypadł ciężar stabilizacji nowego tworu państwowego po okresie początkowych i rozległych podbojów pierwszej połowy VII wieku, jak również utworzenia administracji i struktur państwowych na później podbijanych obszarach. Ze względu na niejasności co do przejęcia urzędu kalifa po śmierci proroka Mahometa w państwie dość szybko powstały dwa duże stronnictwa Szyitów, oraz Charydżytów, które kontestowały prawowitość rządów Umajjadów, jako nie nazbyt blisko spokrewnionych z Prorokiem. Oba stronnictwa wielokrotnie występowały przeciwko panującej dynastii[5].

Do trudności natury wyznaniowej dołączyły te związane z administracją. Umajjadzi będący prominentnym rodem arabskim faworyzowali w swoim państwie współplemieńców, a pomijali członków innych plemion i to nawet pomimo przyjęcia przez wielu z nich islamu, co miało gwarantować zrównanie w prawach z Arabami jako pierwotnymi wyznawcami tej religii. Powodowało to niezadowolenie licznych warstw społeczeństwa i podkopywało fundamenty władzy Umajjadów w obliczu starcia z przedstawicielami innych wyznań[5].

Upadek UmajjadówEdytuj

W 744 roku grupa żołnierzy syryjskich zabiła kalifa Walida II, a na jego miejsce osadziła własnego kandydata Jazida III, co zapoczątkowało wojnę domową w Kalifacie. Uznania nowego władcy odmówił umajadzki gubernator Marwan, który pokonał rywali i sam ogłosił się kalifem. Od początku swoich rządów musiał zmierzyć się z buntem Charydżytów w Iraku, których pokonał w 748 roku. Jednakże rok wcześniej w Chorasanie wybuchło długo planowane powstanie Szyitów pod wodzą Abu Muslima[6], za którym stali Abbasydzi, będący gałęzią rodu Haszymidów[5]. Początkowo zlekceważone przez Marwana II powstanie szybko objęło swym zasięgiem dużą część Kalifatu[2]. Do decydującej bitwy doszło 25 stycznia 750 roku na południowy-wschód od ujścia rzeki Wielki Zab do Tygrysu, w okolicach Mosulu.

Przebieg bitwyEdytuj

Nie posiadamy zbyt wielu przekazów co do przebiegu bitwy, a te które znamy powstały na długo po jej stoczeniu i pochodzą one głównie od proabbasydzkich kronikarzy, stąd należy patrzeć na nie z lekkim dystansem. Podają one, że wojska Umajjadów były trzy-, a nawet czterokrotnie liczniejsze od sił Abbasydów, co może być wartością wyolbrzymioną, ale mimo to należy założyć, że siły Marwana II przewyższały liczebnie rebeliantów. Źródła podają, że powstańcy zastosowali umajjadzką taktykę ściany włóczni, na którą nadziała się kawaleria Marwana, która następnie została doszczętnie zniszczona. Widząc jej porażkę, piechota Kalifa zbiegła z pola walki, a wielu jej żołnierzy utonęło w wodach Tygrysu podczas dramatycznej przeprawy. Marwanowi udało się uciec i dotrzeć aż w okolice dzisiejszego Kairu, gdzie dopadł go pościg wysłany przez Abbasydów i na których rozkaz został zamordowany[5][1].

NastępstwaEdytuj

W wyniku bitwy nad Wielkim Zabem władzę w Klifacie Arabskim przejęli Abbasydzi, a od nowej stolicy ich państwo zaczęto określać mianem Kalifatu Bagdadzkiego, lub też jako Kalifat Abbasydów, ze względu na utracenie uprzywilejowanej pozycji w państwie przez Arabów. Nowa dynastia brutalnie rozprawiła się z przedstawicielami i poplecznikami Umajjadów, z których większość została zamordowana. Jednym z niewielu ocalonych z pogromu był Abd ar-Rahman I, który dotarł na Półwysep Iberyjski, gdzie na ziemiach należących do Umajjadów od ok. 715 roku, utworzył niezależny od Abbasydów Emirat Kordoby[2].

PrzypisyEdytuj

  1. a b Derek Davison, Today in Middle Eastern history: the Battle of the Zab (750), Foreign Exchanges [dostęp 2020-07-10].
  2. a b c Tadeusz Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, Jerzy Pysiak (tłum.), Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1965, s. 70, ISBN 978-83-01-14543-9, OCLC 189473236.
  3. a b c d Saffah: The laying of the foundations. W: Hugh Kennedy: The Early Abbasid Caliphate: A Political History. Wyd. drugie. Routledge, 2016. ISBN 978-1-317-35806-0. [dostęp 2020-07-10]. (ang.)
  4. a b Battle of the Zab. W: Ian Richard Netton: Encyclopedia of Islamic Civilization and Religion. Routledge, 2013. ISBN 978-1-135-17967-0. [dostęp 2020-07-10]. (ang.)
  5. a b c d Roman Michałowski, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 81-82, ISBN 978-83-01-16783-7, OCLC 803793413.
  6. Francis Robinson, Historia świata islamu, Warszawa: Muza, 2001, s. 21-22, ISBN 83-7200-604-0, OCLC 749143141.

BibliografiaEdytuj